In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Anti-Duitse houding bevolking

Wannseeconferentie

Invoering Neurenberger Wetten in Nederland

Collaboratie

Nederlandse leger in krijgsgevangenschap

Represailles

Verzet

Dolle Dinsdag

Hongerwinter

Arbeidsinzet

Duitse invasie

Silbertanne-moorden

Militaire operaties

Operatie Black Tulip

Repatriëring uit Nederlands-Indië

Kristallnacht

Bersiap

Bezetting Nederlands-Indië door Japan

Vooroorlogs leven Nederlands-Indië

Distributie

Razzia in Putten

Radio Oranje

Molukse acties

Wederopbouw

Kinderen van 'foute' ouders

Politionele Acties

Vervolging Jehova's Getuigen

Operatie Amherst

Opkomst van de nazi’s in Duitsland

Binnenlandse Strijdkrachten

Executies

Ontvluchten uit Nederland

Philips Kommando

Organisation Todt

Nederlandse Spoorwegen

Woonwagenbewoners

Werkverschaffing

Sinti en Roma

Gemengd-gehuwde Joden

Bevrijding

Religieus leven kamp Westerbork

Joodse huwelijken kamp Westerbork

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: Bouw van de kas achter de woning van de kampcommandant.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: Bouw van de kas achter de woning van de kampcommandant.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Gekochte vrijstellingen kamp Westerbork

Puttkammer Sperre kamp Westerbork

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1943-03-05, No. 12 Inhoud: Werktijden; Heidelager

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1943-03-05, No. 12 Inhoud: Werktijden; Heidelager

Lagerbefehl No. 12

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 204 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Swaan, Naatje geb. 25-02-75 overleden te Westerbork op 18-04-1943 op: 19-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 204 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Swaan, Naatje geb. 25-02-75 overleden te Westerbork op 18-04-1943 op: 19-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Naatje Swaan

Van: Dentz, H. S. Aan: Levit, M (broer Dresden-Levit) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-04-14 Onderwerp: over ontvangen bericht van de Joodse Raad; over het behartigen van de belangen van het gezin Dresden-Levit en het verzoek de half-Joodse afstamming van Judicje te bevestigen; het is een puur zakelijke afspraak; de eerste stappen zijn reeds gezet…

Van: Dentz, H. S. Aan: Levit, M (broer Dresden-Levit) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-04-14 Onderwerp: over ontvangen bericht van de Joodse Raad; over het behartigen van de belangen van het gezin Dresden-Levit en het verzoek de half-Joodse afstamming van Judicje te bevestigen; het is een puur zakelijke afspraak; de eerste stappen zijn reeds gezet…

Brief van H.S. Dentz aan M. Levit vanuit Amsterdam

Zaal-barak met 12 woningen: No. 7; 11; 16; 18; 37 en 42 Schaal 1 : 300

Zaal-barak met 12 woningen: No. 7; 11; 16; 18; 37 en 42 Schaal 1 : 300

Architekttekening

Van: Dentz, H. S Aan: Joodse Raad voor Amsterdam Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-13 Onderwerp: aantal vragen betreffende de samenstelling van het gezin vanuit het gemeentelijk bureau voor sociale zaken; beroep van Samuel Dresden, eventuele verdiensten van de vrouw; inkomsten van de laatste drie maanden; adressen werkgevers; de huur voor de woning betaald is reeds bekend; eventueel vragen richten aan het gezin in kamp Westerbork…

Van: Dentz, H. S Aan: Joodse Raad voor Amsterdam Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05-13 Onderwerp: aantal vragen betreffende de samenstelling van het gezin vanuit het gemeentelijk bureau voor sociale zaken; beroep van Samuel Dresden, eventuele verdiensten van de vrouw; inkomsten van de laatste drie maanden; adressen werkgevers; de huur voor de woning betaald is reeds bekend; eventueel vragen richten aan het gezin in kamp Westerbork…

Brief van de heer H.S. Dentz aan Joodse Raad vanuit Amsterdam

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-08-27 Onderwerp: over het sturen van een foto van haar; over een weekendbezoek aan Amsterdam; over het wereldgebeuren; twee zwagers zijn in dienst en donderdagnacht vertrokken, een naar Amersfoort de andere naar Gorinchem; ze is zenuwachtig van deze toestand; de man van haar zus naar het station gebracht; avonden moeten werken vanwege de Joodse feestdagen en de extra Nieuwjaarscourant; mensen moeten aanschrijven voor een tekst voor een advertentie, 10 gulden extra loon; Stien Stouwer de vrouw van Max Mechanicus tegengekomen. Ze heeft verschillende foto's van Havelte. Saar kan de negatieven krijgen voor afdrukken; Wieger heeft gezwommen in het Noorderbad…

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-08-27 Onderwerp: over het sturen van een foto van haar; over een weekendbezoek aan Amsterdam; over het wereldgebeuren; twee zwagers zijn in dienst en donderdagnacht vertrokken, een naar Amersfoort de andere naar Gorinchem; ze is zenuwachtig van deze toestand; de man van haar zus naar het station gebracht; avonden moeten werken vanwege de Joodse feestdagen en de extra Nieuwjaarscourant; mensen moeten aanschrijven voor een tekst voor een advertentie, 10 gulden extra loon; Stien Stouwer de vrouw van Max Mechanicus tegengekomen. Ze heeft verschillende foto's van Havelte. Saar kan de negatieven krijgen voor afdrukken; Wieger heeft gezwommen in het Noorderbad…

Brief van Saar Mouw aan Wieger vanuit Amsterdam

Salomon ging, toen hij hoorde dat zijn ouders waren gearresteerd, naar de Hollandse / Joodse Schouwburg om te proberen vrij te krijgen c.q. vrij te kopen. Dit lukte niet, en ook hij moest mee. Vervolgens schijnt hij uit de trein (naar Westerbork) te zijn gesprongen en kwam hij een aantal dagen later, weliswaar beschadigd, weer thuis. Salomon werd uiteindelijk op 6 juli 1943 naar kamp Westerbork overgebracht, samen met zijn vrouw. Beiden werden op 13 juli 1943 naar Sobibor gedeporteerd. Hun zoontje overleefde in onderduik.

Bewaking kamp Westerbork

Grenzschutz kamp Westerbork

Van: Dentz, H. S. Aan: Levit, M (broer Dresden-Levit) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-04-16 Onderwerp: M. Levit kan vrij over de heer Dentz beschikken ten behoeve van zijn zuster; het gezin voor hun vertrek naar Westerbork nog ontmoet. Dat Judicje de Metz zou moeten heten lijkt Dentz onwaarschijnlijk. De Joodse Raad zal zo'n moeilijk onderzoek waarschijnlijk niet uitvoeren…

Van: Dentz, H. S. Aan: Levit, M (broer Dresden-Levit) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-04-16 Onderwerp: M. Levit kan vrij over de heer Dentz beschikken ten behoeve van zijn zuster; het gezin voor hun vertrek naar Westerbork nog ontmoet. Dat Judicje de Metz zou moeten heten lijkt Dentz onwaarschijnlijk. De Joodse Raad zal zo'n moeilijk onderzoek waarschijnlijk niet uitvoeren…

Van: Dentz, H. S. Aan: Levit, M (broer Dresden-Levit) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-04-27 Onderwerp: vanuit Westerbork een machtiging ontvangen dat M. Levit stappen kan ondernemen in verband met het afstammingsonderzoek rond Judicje; niet duidelijk of het gezin nog in Westerbork aanwezig is; mogelijk heeft hij een een sperre op basis van zijn vorige gemengde huwelijk.

Van: Dentz, H. S. Aan: Levit, M (broer Dresden-Levit) Plaats: Amsterdam Datum: 1943-04-27 Onderwerp: vanuit Westerbork een machtiging ontvangen dat M. Levit stappen kan ondernemen in verband met het afstammingsonderzoek rond Judicje; niet duidelijk of het gezin nog in Westerbork aanwezig is; mogelijk heeft hij een een sperre op basis van zijn vorige gemengde huwelijk.

Overlevenden van Theresienstadt, die met een uitwisselingstransport naar Zwitserland zijn overgebracht kregen les op het Prinses Beatrix Lyceum te Glion. De foto is gemaakt in de omgeving van deze plaats tijdens een bergwandeling.&nbsp;

Overlevenden van Theresienstadt, die met een uitwisselingstransport naar Zwitserland zijn overgebracht kregen les op het Prinses Beatrix Lyceum te Glion. De foto is gemaakt in de omgeving van deze plaats tijdens een bergwandeling.&nbsp;

Overlevenden Theresienstadt in Zwitserland

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger&nbsp; Plaats: Groningen Datum:&nbsp;1939-07-28 Onderwerp: vakantie; &nbsp;over A.J.C.-kampen in Rijssen, Havelte en het weer; door de drukte in Groningen een verlangen naar Havelte; ze hebben het fijn gehad daar; ze ziet er tegen op weer naar het kantoor te moeten gaan…al vind ze het toch wel fijn weer naar Amsterdam te kunnen gaan, naar huis; zijn er nog foto's gemaakt?…&nbsp;

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger&nbsp; Plaats: Groningen Datum:&nbsp;1939-07-28 Onderwerp: vakantie; &nbsp;over A.J.C.-kampen in Rijssen, Havelte en het weer; door de drukte in Groningen een verlangen naar Havelte; ze hebben het fijn gehad daar; ze ziet er tegen op weer naar het kantoor te moeten gaan…al vind ze het toch wel fijn weer naar Amsterdam te kunnen gaan, naar huis; zijn er nog foto's gemaakt?…&nbsp;

Brief van Saar Mouw aan Wieger vanuit Groningen

Verklaring over de arrestatie van Lion Brommet (Veendam, 25-01-1892) en zijn gezinsleden. Lion Brommet is op 28 april 1944 gearresteerd vanwege hulpverlening aan Joden en via de Weteringschans op 26 mei 1944 naar kamp Westerbork gestuurd als strafgeval. Zijn vrouw Grietje ten Wolde ligt onder politiebewaking in het Westerziekenhuis. Zoons zijn gearresteerd maar inmiddels vrijgelaten.&nbsp; Lion Brommet werd op 5 maart 1945 ontslagen uit kamp Westerbork.

Verklaring over de arrestatie van Lion Brommet (Veendam, 25-01-1892) en zijn gezinsleden. Lion Brommet is op 28 april 1944 gearresteerd vanwege hulpverlening aan Joden en via de Weteringschans op 26 mei 1944 naar kamp Westerbork gestuurd als strafgeval. Zijn vrouw Grietje ten Wolde ligt onder politiebewaking in het Westerziekenhuis. Zoons zijn gearresteerd maar inmiddels vrijgelaten.&nbsp; Lion Brommet werd op 5 maart 1945 ontslagen uit kamp Westerbork.

Verklaring over de arrestatie van Lion Brommet en zijn gezinsleden

Joodse gemeenten in Noord-Brabant

Joodse gemeente Uden

Voedselvoorziening kamp Westerbork

Maaltijden kamp Westerbork

Joodse gemeenten in Drenthe

Joodse gemeente Eelde

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: pakje ontvangen, Samuel had geen roggebrood en koek meer; een (Benjamin) Gudema is uit het kamp gehaald, hij had zijn fiets uit Groningen meegenomen en reed ermee door het kamp. Hij is naar kamp Westerbork overgebracht; van Groenberg niets meer gehoord, die zal ook wel in Westerbork zitten; collecte gehouden voor zijn vrouw en kinderen; Samuel heeft zijn jasje onder zijn overall gedragen, want het is net herfst; ze hebben nog geen vliegtuigen gezien (op de landingsbaan); met droog weer draagt Samuel zijn schoenen en met nat weer zijn klompen; het werk valt mee en ze krijgen een premie; er gaan veel geruchten over de invasie. Wat is daar van waar?; er wordt verteld dat het reizigersverkeer is stopgezet…

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: pakje ontvangen, Samuel had geen roggebrood en koek meer; een (Benjamin) Gudema is uit het kamp gehaald, hij had zijn fiets uit Groningen meegenomen en reed ermee door het kamp. Hij is naar kamp Westerbork overgebracht; van Groenberg niets meer gehoord, die zal ook wel in Westerbork zitten; collecte gehouden voor zijn vrouw en kinderen; Samuel heeft zijn jasje onder zijn overall gedragen, want het is net herfst; ze hebben nog geen vliegtuigen gezien (op de landingsbaan); met droog weer draagt Samuel zijn schoenen en met nat weer zijn klompen; het werk valt mee en ze krijgen een premie; er gaan veel geruchten over de invasie. Wat is daar van waar?; er wordt verteld dat het reizigersverkeer is stopgezet…

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joods werkkamp Havelte

Van: Vogel, Kurt Aan: Alfreida Plaats: Eindhoven Datum: 1938-11-25 Onderwerp: bedankt voor de kaart; zijn vader is sinds vorige week weer vrij (mogelijk tijdens Kristallnacht gearresteerd); een vriend heeft hem in M. Gladbach gesproken; ze kunnen zijn vader niet dwingen…

Van: Vogel, Kurt Aan: Alfreida Plaats: Eindhoven Datum: 1938-11-25 Onderwerp: bedankt voor de kaart; zijn vader is sinds vorige week weer vrij (mogelijk tijdens Kristallnacht gearresteerd); een vriend heeft hem in M. Gladbach gesproken; ze kunnen zijn vader niet dwingen…

Brief van Kurt Vogel aan Alfreida vanuit Eindhoven