In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Burgemeester en Wethouders Westerbork Aan: Plaats: Westerbork Datum: 1954-04-17 Onderwerp: Hinderwet, verzoek tot inrichten van een handgranaatbaan en een mortierbaan.

Van: Burgemeester en Wethouders Westerbork Aan: Plaats: Westerbork Datum: 1954-04-17 Onderwerp: Hinderwet, verzoek tot inrichten van een handgranaatbaan en een mortierbaan.

Brief van B&W Westerbork over een Hinderwetvergunning voor een oefenbanen

Van: Gans, Gerard Aan: ouders (I. Gans en G. Gans-Koning), broers en zusters Plaats: Huis van Bewaring, Arnhem Datum: 1942-12-20 Onderwerp: vrijdagmorgen is hij gearresteerd door de Sicherheitspolizei; hij kan er niets meer aan doe en moet vertrouwen hebben in Hem; hij zit nu voor de tweede maal gevangen en verwacht dat zijn straf zwaarder zal zijn; graag zijn standaard pen opsturen en kleding; hij mag eenmaal in de veertien dagen schrijven; toesturen van een kaartje en wat geld; hij kan dan iets uit de kantine kopen, hij krijgt nu allen een klein stukje boter…anders moet hij alleen droog brood eten…

Van: Gans, Gerard Aan: ouders (I. Gans en G. Gans-Koning), broers en zusters Plaats: Huis van Bewaring, Arnhem Datum: 1942-12-20 Onderwerp: vrijdagmorgen is hij gearresteerd door de Sicherheitspolizei; hij kan er niets meer aan doe en moet vertrouwen hebben in Hem; hij zit nu voor de tweede maal gevangen en verwacht dat zijn straf zwaarder zal zijn; graag zijn standaard pen opsturen en kleding; hij mag eenmaal in de veertien dagen schrijven; toesturen van een kaartje en wat geld; hij kan dan iets uit de kantine kopen, hij krijgt nu allen een klein stukje boter…anders moet hij alleen droog brood eten…

Brief van Gerard Gans aan zijn ouders, broers en zusters vanuit het Huis Van Bewaring in Arnhem

Spreuk&nbsp; Tekst: Don't say me your troubles&nbsp; I've enough for my own

Spreuk&nbsp; Tekst: Don't say me your troubles&nbsp; I've enough for my own

Spreuk

Aan: Friedheim-Maass, J. S.,&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Geboren: 1881-05-04 Datum: 1943-04-30 (poststempel) Plaats van verzending: Hilversum&nbsp; Onderwerp: ontvangstbewijs verzenden van een pakket met op de achterkant een beschrijving van de inhoud.

Aan: Friedheim-Maass, J. S.,&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Geboren: 1881-05-04 Datum: 1943-04-30 (poststempel) Plaats van verzending: Hilversum&nbsp; Onderwerp: ontvangstbewijs verzenden van een pakket met op de achterkant een beschrijving van de inhoud.

Bewijs van ontvangst voor verzonden pakket naar kamp Westerbork

Vonnis Vanwege een woordenwisseling wordt Salomon Boas wordt veroordeeld tot vijf dagen Arbeitshaft (werkstraf) met onthouding van dagelijkse warme maaltijd op één van deze dagen.&nbsp;Aan de achterzijde van het document een lijst met namen van het transport van Joden van Theresienstadt naar Auschwitz, transport EV, 28-10-1944. (op de lijst de nummers 401-420). Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-03-16

Vonnis Vanwege een woordenwisseling wordt Salomon Boas wordt veroordeeld tot vijf dagen Arbeitshaft (werkstraf) met onthouding van dagelijkse warme maaltijd op één van deze dagen.&nbsp;Aan de achterzijde van het document een lijst met namen van het transport van Joden van Theresienstadt naar Auschwitz, transport EV, 28-10-1944. (op de lijst de nummers 401-420). Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-03-16

Vonnis voor Salomon Boas vanwege een woordenwisseling in Theresienstadt

Van: van Dijk, Salomon (machinist ketelhuis) Aan: zijn drie kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-02 Onderwerp: hij hoort niet van zijn kinderen; Salomon vraag of zijn kinderen de kist met boeken en andere goederen in goede staat hebben ontvangen; hij heeft 2 postzegels in een (oranje) enveloppe ingesloten…

Van: van Dijk, Salomon (machinist ketelhuis) Aan: zijn drie kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-02 Onderwerp: hij hoort niet van zijn kinderen; Salomon vraag of zijn kinderen de kist met boeken en andere goederen in goede staat hebben ontvangen; hij heeft 2 postzegels in een (oranje) enveloppe ingesloten…

Briefkaart van Salomon van Dijk aan zijn drie kinderen vanuit kamp Westerbork

Plattegrond met riolering en gevels van barak 46&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-09-01 Opmerkingen: woningen

Plattegrond met riolering en gevels van barak 46&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-09-01 Opmerkingen: woningen

Plattegrond van barak 46 in het woonoord Schattenberg

Bewijs Kruimink, Rudolf Maurits, is voorlopig teruggesteld van transport, samen met zijn moeder Saartje Datum: 1942-10-22 Plaats: Westerbork, kamp

Bewijs Kruimink, Rudolf Maurits, is voorlopig teruggesteld van transport, samen met zijn moeder Saartje Datum: 1942-10-22 Plaats: Westerbork, kamp

Vrijstelling van transport voor Rudolf Maurits Kruimink en moeder Saartje

Molukse woonoorden

Woonoord Conrad

Boek met de titel 'Peladjaran Bahasa Indonesia' (in het Bahasa) Plaats: Groningen/Djakarta Datum: 1950

Boek met de titel 'Peladjaran Bahasa Indonesia' (in het Bahasa) Plaats: Groningen/Djakarta Datum: 1950

Boek met de titel 'Peladjaran Bahasa Indonesia'

Van: Houtvester Assen Aan: Directeur Staatsbosbeheer Plaats: Assen Datum: 1940-02-09 Onderwerp: Plan beplanting Vluchtelingenkamp

Van: Houtvester Assen Aan: Directeur Staatsbosbeheer Plaats: Assen Datum: 1940-02-09 Onderwerp: Plan beplanting Vluchtelingenkamp

Brief van Houtvester Assen aan de directeur van Staatsbosbeheer

Religieus leven kamp Westerbork

Bar Mitswa Kamp Westerbork

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-11-23&nbsp; Plaats: Westerbork,&nbsp; kamp Onderwerp: registratie van pakketten

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-11-23&nbsp; Plaats: Westerbork,&nbsp; kamp Onderwerp: registratie van pakketten

Mededeling over registratie van pakketten

Van: Levie, J.&nbsp; Aan: Wiltjer, B.&nbsp; Plaats: Geesbrug, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: schaapskudde

Van: Levie, J.&nbsp; Aan: Wiltjer, B.&nbsp; Plaats: Geesbrug, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: schaapskudde

Ansichtkaart van J. Levie aan de familie Wiltjer vanuit het Joodse werkkamp Geesbrug

Van: Langstadt, W. Aan: Frank, Max Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02 Onderwerp: bedankt voor het pakketje; Max zijn moeder is gedeporteerd; Ze hebben haar niet kunnen spreken, omdat Wilhelm voor 5 dagen niet in het kamp was en zijn vrouw haar barak niet kon verlaten; ze heeft een bericht achtergelaten…; blijven hopen op contact.

Van: Langstadt, W. Aan: Frank, Max Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02 Onderwerp: bedankt voor het pakketje; Max zijn moeder is gedeporteerd; Ze hebben haar niet kunnen spreken, omdat Wilhelm voor 5 dagen niet in het kamp was en zijn vrouw haar barak niet kon verlaten; ze heeft een bericht achtergelaten…; blijven hopen op contact.

Briefkaart van W. Langstadt aan Max Frank vanuit kamp Westerbork

Van: Lankhout, G. Aan: Smit, M. mej. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-1944 Onderwerp: dank voor een ontvangen pakket.

Van: Lankhout, G. Aan: Smit, M. mej. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-1944 Onderwerp: dank voor een ontvangen pakket.

Briefkaart van G. Lankhout aan mej. M. Smit vanut kamp Westerbork