In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Plaatsen in kamp Westerbork

Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Directeur Staatsbosbeheer Aan: Houtvester Assen Plaats: Utrecht Datum: 1939-06-23 Onderwerp: ingebruikgeving van een terrein tot het inrichten van een vluchtelingenkamp.

Van: Directeur Staatsbosbeheer Aan: Houtvester Assen Plaats: Utrecht Datum: 1939-06-23 Onderwerp: ingebruikgeving van een terrein tot het inrichten van een vluchtelingenkamp.

Brief van de directeur van Staatsbosbeheer aan Houtvester Assen

Van: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Aan: Houtvester Assen&nbsp; Plaats: Utrecht&nbsp; Datum: 1939-06-17&nbsp; Onderwerp: Werkverschaffing Vluchtelingenkamp, inzet van werklozen, betaling sociale verzekeringen. &nbsp;

Van: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Aan: Houtvester Assen&nbsp; Plaats: Utrecht&nbsp; Datum: 1939-06-17&nbsp; Onderwerp: Werkverschaffing Vluchtelingenkamp, inzet van werklozen, betaling sociale verzekeringen. &nbsp;

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-12-27&nbsp; Onderwerp: in gebruik geven van kamp Schattenberg aan het Ministerie van Oorlog.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-12-27&nbsp; Onderwerp: in gebruik geven van kamp Schattenberg aan het Ministerie van Oorlog.

Brief van Houtvester Assen aan de directeur van Staatsbosbeheer

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: een binnenkomend transport

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: een binnenkomend transport

Foto van een still uit de Westerborkfilm

1942

Februari 1942

Reisverloop vanuit kamp Westerbork

Deportatiewagons vanuit kamp Westerbork

Goederenwagons gebruikt bij deportatie vanuit kamp Westerbork

Personenwagons gebruikt bij deportatie vanuit kamp Westerbork

Veewagons gebruikt bij deportatie vanuit kamp Westerbork

Anti-Joodse maatregelen

Openbaar onderwijs voor Joden verboden

Verwijdering Joden van universiteiten en hogescholen

Joodse scholen

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 25 mei 1943 - Sobibor

Transport 10 november 1942 - Auschwitz

Flora of Floor was op 18 juli 1906 in Harderwijk geboren als dochter van Hartog Härtz en Jetje Härtz-Conen. Hartog en Jetje hadden een manufacturenzaak in de Luttekepoortstraat op nr. 23 - hoek Grote Haverstraat. Op die plek in de Luttekepoortstraat is nu de winkel van "Multi-Vlaai" gevestigd. Jetje werkte in de winkel en Hartog was elke dag op pad met zijn paard en wagen om rondom Harderwijk zijn manufacturen, lappen stof, band, garen en andere artikelen te verkopen. Vooral in de buurtschappen Horst en Telgt, tussen Harderwijk en Putten, was hij zeer bekend. Toen Flora oud genoeg was hielp zijn haar moeder in de winkel, terwijl haar vader en haar drie broers in de omgeving hun handel verkochten.Op 20 februari 1942 kwam haar moeder Jetje te overlijden. Zij werd op de Joodse begraafplaats "Beth Chaim" in Harderwijk begraven. Jetje Härtz-Conen was toen 66 jaar oud. &nbsp; Op 11 oktober 1942 bleek dat de woning van Abraham en Grietje Härtz in de Weisteeg verlaten was. Grietje en haar dochtertje Jetje waren ondergedoken op een boerderij in Ermelo. De N.S.B- burgemeester van Putten, Klinkenberg, had van de Duitse gezagshebber volmacht gekregen om in de gehele provincie Gelderland Joden te arresteren. Van dat volmacht maakte hij gaarne gebruik. In de nacht van 29 op 30 maart 1943 doet hij een inval in de boerderij waar Grietje en Jetje waren ondergedoken. De N.S.B burgemeester had gehoord dat er een voortvluchtige Jodin met haar kind in de boerderij verborgen zaten. Maar Grietje en Jetje waren inmiddels vertrokken naar het huis van haar schoonvader, Hartog Härtz in Harderwijk. De boer werd gearresteerd en ondervraagd. Klinkenberg dreigde de boer zwaar te straffen als hij de verblijftplaats van de Jodin niet bekend zou maken. Een paar uur later moest de boer, in de auto van Klinkenberg en zijn volgelingen, mee naar Harderwijk. De Jodenjagers stapten uit vóór de woning van Hartog Härtz in de Luttekepoortstraat. In die nacht is Flora, samen met haar vader Hartog, haar schoonzus Grietje en haar nichtje Jetje door Klinkenberg en zijn trawanten opgepakt en per auto naar Westerbork afgevoerd. Twee agenten van het Harderwijkse politiebureau aan de Kuipwal hadden intussen in de gaten dat er onraad was en waren de auto, zo goed en zo kwaad, gevolgd. Zij hielden de wagen aan in de Wolleweverstraat en zagen Klinkenberg, Jansen, de onderluitenant De Man uit Nunspeet en de familie Härtz in de auto zitten. Het is dan ongeveer drie uur in de nacht. 's Middags omstreeks drie uur komt onderluitenant De Man op het politiebureau rapport uitbrengen over de afgelopen nacht. De Man verteld o.a. dat de burgemeester van Putten volmacht van de Duitse politie heeft gekregen tot het arresteren van Joden en dat hij desgewenst in de hele provincie kan optreden. Verder verteld De Man dat Klinkenberg de boer pas had vrijgelaten nadat die had beloofd binnen een week nog tien Joden te zullen aanbrengen, waarbij hij nog wist te bedingen dat de ene, nu gepakte Jodin daarbij al vast meetelde. Het kind en de twee andere Joden mochten echter niet meegeteld worden. Verder deelt de Man mee dat de levensmiddelen uit het huis van de familie Härtz kunnen worden weggehaald en ter beschikking worden gesteld aan arme lieden, omdat de bewoners reeds naar Westerbork zijn gebracht en toch niet terug zullen keren.(!)&nbsp; Hartog, Flora, Grietje en Jetje kwamen in de vroege ochtend van 30 maart 1943 in Westerbork aan. Hartog en zijn dochter Flora blijven echter niet lang in Westerbork. Reeds op 6 april 1943 gingen zij op transport naar het vernietigingskamp Sobibor. Het transport waarin Hartog en Flora meegingen bestond die dag uit 2020 personen. Bij aankomst, op 9 april 1943, werden enkele tientallen mensen uitgezocht om in werkkampen te gaan werken, alle anderen werden onmiddelijk omgebracht in de gaskamers van het beruchte kamp. Slechts twee vrouwen uit dat transport hebben de oorlog weten te overleven. Op die 9e april 1943 was Flora 36 jaar oud, haar vader Hartog Härtz was toen 66 jaar oud. Overlijdensaktes van Hartog en Flora: 15 december 1949 - Harderwijkse Overlijdens 1952 Op 'de Transportlijsten' staan zij op pagina 52. Flora met de naam Flora Haerts en Hartog met de naam Hartog Haertz.

Notulen der vergadering van aandeelhouders N.V. Textiel- Maatschappij Excelsior Van: Commissaris van der Putt, K.L.H. Plaats: Eindhoven Datum: 1941-10-25&nbsp; Onderwerp: Kurt Vogel heeft zijn aandelen verkocht, geen bezwaar tegen de overdracht van de aandelen aan ondergetekende; in verband met verordeningen van de Duitse bezetter, wordt in het belang van het voortbestaan van het bedrijf de directeur eervol ontslagen; benoeming van een nieuwe directeur; de ontslagen directeur Kurt Vogel zal behulpzaam zijn in de overgangsperiode en daarvoor een vergoeding ontvangen voor 3 maanden, het bedrag komt overeen met zijn genoten salaris…

Notulen der vergadering van aandeelhouders N.V. Textiel- Maatschappij Excelsior Van: Commissaris van der Putt, K.L.H. Plaats: Eindhoven Datum: 1941-10-25&nbsp; Onderwerp: Kurt Vogel heeft zijn aandelen verkocht, geen bezwaar tegen de overdracht van de aandelen aan ondergetekende; in verband met verordeningen van de Duitse bezetter, wordt in het belang van het voortbestaan van het bedrijf de directeur eervol ontslagen; benoeming van een nieuwe directeur; de ontslagen directeur Kurt Vogel zal behulpzaam zijn in de overgangsperiode en daarvoor een vergoeding ontvangen voor 3 maanden, het bedrag komt overeen met zijn genoten salaris…

Notulen der vergadering van aandeelhouders N.V. Textiel- Maatschappij Excelsior

Van: de Buitengewone Pensioenraad Aan: Gans-Koning, G. Plaats: Den Haag Datum: 1952-02-15 Onderwerp: toekenning van een pensioen als weduwe van Izaäk Gans.

Van: de Buitengewone Pensioenraad Aan: Gans-Koning, G. Plaats: Den Haag Datum: 1952-02-15 Onderwerp: toekenning van een pensioen als weduwe van Izaäk Gans.

Brief van de Buitengewone Pensioenraad aan weduwe G. Gans-Koning