In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Gedicht van Dr. Walter Kauffmann met de titel ‘Nebelmorgen’.&nbsp;

Gedicht van Dr. Walter Kauffmann met de titel ‘Nebelmorgen’.&nbsp;

Gedicht van Dr. Walter Kauffmann met de titel ‘Nebelmorgen’

Van: Knorringa, G. en S.&nbsp; Aan: Lietmeyer, G.J.&nbsp; Plaats: trein Datum: 1943-09-14&nbsp; Onderwerp: afscheid nemen van kennissen. het echtpaar moet kamp Westerbork verlaten. Ze hopen hun zonen Carel en Betto weer te zien. De briefkaart is waarschijnlijk in de buurt of in Winschoten uit de trein gegooid.

Van: Knorringa, G. en S.&nbsp; Aan: Lietmeyer, G.J.&nbsp; Plaats: trein Datum: 1943-09-14&nbsp; Onderwerp: afscheid nemen van kennissen. het echtpaar moet kamp Westerbork verlaten. Ze hopen hun zonen Carel en Betto weer te zien. De briefkaart is waarschijnlijk in de buurt of in Winschoten uit de trein gegooid.

Briefkaart van G. en S. Knorringa aan G.J. Lietmeyer vanuit de trein

Distributie stamkaart Van: Meijer-Verduin, R. Afgegeven: 1939-09-25, Amsterdam

Distributie stamkaart Van: Meijer-Verduin, R. Afgegeven: 1939-09-25, Amsterdam

Stamkaart van R. Meijer-Verduin

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-07-25 Onderwerp: Organisatie Kamp Westerbork. Onder het personeel bevinden zich een aantal bevrijdde Joodse kampgevangenen.

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-07-25 Onderwerp: Organisatie Kamp Westerbork. Onder het personeel bevinden zich een aantal bevrijdde Joodse kampgevangenen.

Schema van de kamporganisatie in juli 1945

Van: Annie Aan: Rudie Plaats: Trein Datum: 1943-09-07 Onderwerp: Beschrijving situatie en omstandigheden in de trein. Annie is met haar ouders op weg naar een nieuwe 'woonplaats''. Ze zitten met 32 personen in een wagon. Erich (Zielke) kon niets meer doen voor hun. Ze vraag of Rudi een pakketje wil opsturen naar Jaap Spitz uit barak 69 met wie ze de laatste zomerdagen veel gewandeld heeft op de heide buiten het kamp.

Van: Annie Aan: Rudie Plaats: Trein Datum: 1943-09-07 Onderwerp: Beschrijving situatie en omstandigheden in de trein. Annie is met haar ouders op weg naar een nieuwe 'woonplaats''. Ze zitten met 32 personen in een wagon. Erich (Zielke) kon niets meer doen voor hun. Ze vraag of Rudi een pakketje wil opsturen naar Jaap Spitz uit barak 69 met wie ze de laatste zomerdagen veel gewandeld heeft op de heide buiten het kamp.

Briefkaart van Annie aan Rudie vanuit kamp Westerbork

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 7 september 1943 - Auschwitz

Van: Breslauer, Ursula en Stefan Aan: Tony Schram Plaats: Westerbork, Vluchtelingenkamp Datum: 1942-04-25 (poststempel) Onderwerp: bericht van goede ontvangst van zending (pakket).

Van: Breslauer, Ursula en Stefan Aan: Tony Schram Plaats: Westerbork, Vluchtelingenkamp Datum: 1942-04-25 (poststempel) Onderwerp: bericht van goede ontvangst van zending (pakket).

Briefkaart van Stefan en Ursula Breslauer aan Tony Schram vanuit het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: de Jong, M. (op last van kampintendant) Aan: Buijvoets, J.G. (Militair Commissaris van Kamp Westerbork, Interneringskamp) Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-31 Onderwerp: opgave van de ten bureele aangegeven rijwielen met de namen van de bijbehorende eigenaren (voormalige Joodse kampgevangenen) met de baraknummers.

Van: de Jong, M. (op last van kampintendant) Aan: Buijvoets, J.G. (Militair Commissaris van Kamp Westerbork, Interneringskamp) Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-31 Onderwerp: opgave van de ten bureele aangegeven rijwielen met de namen van de bijbehorende eigenaren (voormalige Joodse kampgevangenen) met de baraknummers.

Lijst met opgave van rijwielen in Interneringskamp Westerbork en de bezitters ervan

Van: Reens, M, Reens-de Jonge Urbach, D. en Reens, A. (vader-moeder-dochter) Aan: Roel, Rudi en mevr. de Haan&nbsp; Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-07 Onderwerp: gelukwensen voor verjaardag en pakketpost voor Sander Sanders, barak 62 of via het adres van (Erich) Zielke, huis 7, zodat de post niet wordt teruggestuurd naar Amsterdam en in ieder geval bij Zielke terecht komt. &nbsp;

Van: Reens, M, Reens-de Jonge Urbach, D. en Reens, A. (vader-moeder-dochter) Aan: Roel, Rudi en mevr. de Haan&nbsp; Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-07 Onderwerp: gelukwensen voor verjaardag en pakketpost voor Sander Sanders, barak 62 of via het adres van (Erich) Zielke, huis 7, zodat de post niet wordt teruggestuurd naar Amsterdam en in ieder geval bij Zielke terecht komt. &nbsp;

Brief van M. Reens, D. Reens-de Jonge Urbach en A.Reens aan Roel, Rudi en mevrouw de Haan in Aalsmeer

Van: (Reens) Annie Aan: Rudi, Roel enz.&nbsp; Plaats: Westerbork kamp&nbsp; Datum: 1943-07-12 Onderwerp: Alle werkstempels zijn vervallen, ook de rode. Ze zaten vorig week al in de trein. Ze zijn op het laatste moment eruit gehaald (door E.: is Erich Zielke). Mocht ze niet terugkomen dan kan haar geld worden besteed als degenen aan wie ze de briefkaart schrijft het nodig hebben. Ze verwachten morgen op transport te moeten gaan. Alle bagage is gepakt. Het is kwart over drie in de nacht. De lichten in de barak zijn aan. Het voorlezen van de namen zal niet lang meer duren. Als bestemmingen worden Riga en Birkenau genoemd. Even later schrijft Annie: 'Ik ben voor transport opgeroepen. Als ik eruit kom stuur in direct een kaart'…

Van: (Reens) Annie Aan: Rudi, Roel enz.&nbsp; Plaats: Westerbork kamp&nbsp; Datum: 1943-07-12 Onderwerp: Alle werkstempels zijn vervallen, ook de rode. Ze zaten vorig week al in de trein. Ze zijn op het laatste moment eruit gehaald (door E.: is Erich Zielke). Mocht ze niet terugkomen dan kan haar geld worden besteed als degenen aan wie ze de briefkaart schrijft het nodig hebben. Ze verwachten morgen op transport te moeten gaan. Alle bagage is gepakt. Het is kwart over drie in de nacht. De lichten in de barak zijn aan. Het voorlezen van de namen zal niet lang meer duren. Als bestemmingen worden Riga en Birkenau genoemd. Even later schrijft Annie: 'Ik ben voor transport opgeroepen. Als ik eruit kom stuur in direct een kaart'…

Brief van Annie aan Rudi, Roel en anderen vanuit kamp Westerbork

Van: v/d Burg, D.A., Chef Binnenbewaking Aan:&nbsp; Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-04-09 Onderwerp: onderzoek n.a.v. bericht dat er geschoten zou zijn in het vrouwenkamp. De schrijver van het rapport is samen met Erich Zielke in het vrouwenkamp geweest naar aanleiding van het verhaal dat er door een schildwacht zou zijn geschoten. Op dat moment betrappen ze in de buurt van de paardenstal (barak 31) de wc-groep, die zich toegang verschafte tot het vrouwenkamp,….opmerking van de schilwacht…

Van: v/d Burg, D.A., Chef Binnenbewaking Aan:&nbsp; Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-04-09 Onderwerp: onderzoek n.a.v. bericht dat er geschoten zou zijn in het vrouwenkamp. De schrijver van het rapport is samen met Erich Zielke in het vrouwenkamp geweest naar aanleiding van het verhaal dat er door een schildwacht zou zijn geschoten. Op dat moment betrappen ze in de buurt van de paardenstal (barak 31) de wc-groep, die zich toegang verschafte tot het vrouwenkamp,….opmerking van de schilwacht…

Rapport van D.A. v/d Burg over schoten in het vrouwenkamp en ongeoorloofd bezoek

Plaatsen in kamp Westerbork

Paardenstal kamp Westerbork

Arbeidskaart van Gudema-Meijer, J.&nbsp; Afgegeven: 1944-07-04 Bizonderheden: Bureau van E. Zielke, dienstleider van DB 2

Arbeidskaart van Gudema-Meijer, J.&nbsp; Afgegeven: 1944-07-04 Bizonderheden: Bureau van E. Zielke, dienstleider van DB 2

van Johanna Gudema-Meijer in kamp Westerbork

Tafelindeling/Plattegrond Grote Zaal, barak 9 Betreft het Interneringskamp Westerbork Datum: 1945-10-05 Op voorzijde plattegrond van de tafels en stoelen met daarbij geschreven de naam van een persoon. Op de achterzijde de handtekeningen van alle 'gasten'. Een deel van de gasten betreft in het kamp bevrijdde Joden, die in het Interneringskamp een baan hebben gehad of nog hebben. Ernst David, de chef-kok verzorgt waarschijnlijk het diner. Hij staat niet op de gastenlijst, maar zijn vrouw wel. De aanleiding van het diner is niet bekend.

Tafelindeling/Plattegrond Grote Zaal, barak 9 Betreft het Interneringskamp Westerbork Datum: 1945-10-05 Op voorzijde plattegrond van de tafels en stoelen met daarbij geschreven de naam van een persoon. Op de achterzijde de handtekeningen van alle 'gasten'. Een deel van de gasten betreft in het kamp bevrijdde Joden, die in het Interneringskamp een baan hebben gehad of nog hebben. Ernst David, de chef-kok verzorgt waarschijnlijk het diner. Hij staat niet op de gastenlijst, maar zijn vrouw wel. De aanleiding van het diner is niet bekend.

Tafelindeling voor een diner in de Grote Zaal van het Interneringskamp Westerbork

Receptenboek met 32 gerechten. Achterin het boekje staat de inhoudsopgave. Het receptenboek bevat ook enkele rekensommen, tekeningen (van Ruth David) en kinderverhalen.

Receptenboek met 32 gerechten. Achterin het boekje staat de inhoudsopgave. Het receptenboek bevat ook enkele rekensommen, tekeningen (van Ruth David) en kinderverhalen.

Receptenboek van chef-kok Ernst David in kamp Westerbork

Gedicht van Dr. Walter Kauffmann met de titel 'Stimme am Abend'&nbsp;

Gedicht van Dr. Walter Kauffmann met de titel 'Stimme am Abend'&nbsp;

Gedicht van Dr. Walter Kauffmann met de titel 'Stimme am Abend'

Personen