In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Maurice werd als baby door bekenden in huis genomen, toen zijn ouders naar Westerbork werden overgebracht. Dat moet dus in de periode november 1942 - april 1943 zijn geweest. De onderduikvader zei altijd dat de moeder van Maurice heimwee naar haar baby had en daarom aan de kampleiding had doorgegeven waar Maurice was. Vandaar dat hij zou zijn opgehaald. Ze wilde haar kind terughebben. De onderduikvader vertelde later aan zijn eigen zoon, dat hij haar dat absoluut niet kwalijk nam, hij begreep dat het voor een moeder niet te verdragen was haar kind te moeten afstaan. Maar die verklaring bleek niet te kloppen, bleek uit onderzoek van de zoon. Want nadat moeder Ruth vermoord was ( nog geen vijf maanden na de geboorte van Maurice) is de jongen nog bijna een half jaar bij de onderduikvader en zijn toenmalige vrouw geweest. De zuster van de onderduikvader vertelde het eigenlijke verhaal: de toenmalige vrouw van de onderduikvader heeft Maurice naar het politiebureau aan het Martinikerkhof heeft gebracht. Daar stond een bus klaar om bewoners van Beth Zekenim, het oudeliedenhuis aan Schoolholm, naar Westerbork te transporteren. Aan een van de mensen in de bus heeft ze Maurice meegegeven (met een flesje melk voor onderweg). Deze heeft zich over hem ontfermd en meegenomen naar kamp Westerbork.

Van: Lopes Dias-Cok, Liny Aan: Wolff, fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-07 Onderwerp: briefkaart en pakjes ontvangen, ouders doorgestuurd, stuur s.v.p. een pakje…

Van: Lopes Dias-Cok, Liny Aan: Wolff, fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-07 Onderwerp: briefkaart en pakjes ontvangen, ouders doorgestuurd, stuur s.v.p. een pakje…

Briefkaart van Liny lopes Dias-Cok aan familie Wolff vanuit kamp Westerbork

Jaarverslag (deel) van Houtvesterij Assen van het jaar 1940 Onderwerp: onder andere inzet van werklozen (uit Borger en Assen) bij de bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp en het werkverschaffingskamp Hooghalen (Heidekamp-Heidelager), capaciteit 192 personen. Het werkverschaffingskamp werd in 1940 nog niet in gebruik genomen; opbrengsten pacht gronden Centraal Vluchtelingenkamp.

Jaarverslag (deel) van Houtvesterij Assen van het jaar 1940 Onderwerp: onder andere inzet van werklozen (uit Borger en Assen) bij de bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp en het werkverschaffingskamp Hooghalen (Heidekamp-Heidelager), capaciteit 192 personen. Het werkverschaffingskamp werd in 1940 nog niet in gebruik genomen; opbrengsten pacht gronden Centraal Vluchtelingenkamp.

Jaarverslag van Houtvesterij Assen van het jaar 1940

Van: Fuldauer, Henri Aan: lieve allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-17 Onderwerp: alvast bedankt voor de dingen die ze willen toesturen, bedankt voor de brief; tot nu toe altijd alles ontvangen, ook de appels toen; zijn de kaarten soms niet aangekomen?; zal ik mijn verjaardag hier vieren of thuis?&nbsp;

Van: Fuldauer, Henri Aan: lieve allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-17 Onderwerp: alvast bedankt voor de dingen die ze willen toesturen, bedankt voor de brief; tot nu toe altijd alles ontvangen, ook de appels toen; zijn de kaarten soms niet aangekomen?; zal ik mijn verjaardag hier vieren of thuis?&nbsp;

Briefkaart van Henri Fuldauer aan lieve allen vanuit kamp Westerbork

Van Cohen, Salomon Aan: zijn ouders Plaats: Westerbork, kamp, barak 55, bed 35, zaal 1 Datum: 1942-09 Onderwerp: pakje ontvangen; de schrijver en Jonnie delen alles samen; Jonnie heeft zijn dekens ontvangen; Sallie heeft zelf ook dekens nodig; het is s morgens erg koud, hij is blij dat hij zijn trui heeft meegenomen; ze liggen met drie man boven elkaar, Bram Dormits is zijn slaapje, net als neef Jonnie; al de brief met 15 gulden ontvangen en het pak, de kampbaas uit het Joodse werkkamp Lievelde zou dat toesturen. Sallie heeft er nog niets van gehoord, vandaar zijn vraag; ze kunnen elke dag vertrekken, dus stuur in ieder geval de dekens en een rugzak; kamp Westerbork is net een stad; alles maken de mensen hier zelf klaar, er is voldoende eten, beter dan in Lievelde; heeft de kampbaas ook het pakje met was goed gestuurd?; graag ook shag, in Westerbork is dat niet te krijgen; hij is bang Zutphen nooit meer te kunnen zien; over schrijven, brief- en pakketpost en de groeten aan familie en bekenden; in Lievelde is hij zijn zakmes verloren, graag een toesturen; ze moeten in het kamp hard werken…; ook nog een zaklamp nodig

Van Cohen, Salomon Aan: zijn ouders Plaats: Westerbork, kamp, barak 55, bed 35, zaal 1 Datum: 1942-09 Onderwerp: pakje ontvangen; de schrijver en Jonnie delen alles samen; Jonnie heeft zijn dekens ontvangen; Sallie heeft zelf ook dekens nodig; het is s morgens erg koud, hij is blij dat hij zijn trui heeft meegenomen; ze liggen met drie man boven elkaar, Bram Dormits is zijn slaapje, net als neef Jonnie; al de brief met 15 gulden ontvangen en het pak, de kampbaas uit het Joodse werkkamp Lievelde zou dat toesturen. Sallie heeft er nog niets van gehoord, vandaar zijn vraag; ze kunnen elke dag vertrekken, dus stuur in ieder geval de dekens en een rugzak; kamp Westerbork is net een stad; alles maken de mensen hier zelf klaar, er is voldoende eten, beter dan in Lievelde; heeft de kampbaas ook het pakje met was goed gestuurd?; graag ook shag, in Westerbork is dat niet te krijgen; hij is bang Zutphen nooit meer te kunnen zien; over schrijven, brief- en pakketpost en de groeten aan familie en bekenden; in Lievelde is hij zijn zakmes verloren, graag een toesturen; ze moeten in het kamp hard werken…; ook nog een zaklamp nodig

Brief van Salomon Cohen aan zijn ouders vanuit kamp Westerbork

Van: Polak, Bram en Marcus Aan: Polak, S. Plaats: Arnhem, station Datum: 1942-10-03 Onderwerp: onderweg naar kamp Westerbork vanuit het Joodse werkkamp Overbroek; de trein maakt een tussenstop in Arnhem; Marcus treft hier zijn broer Bram aan; samen gaan ze verder; Marcus vindt het praktischer als zijn vrouw zich bij hem voegt in kamp Westerbork…

Van: Polak, Bram en Marcus Aan: Polak, S. Plaats: Arnhem, station Datum: 1942-10-03 Onderwerp: onderweg naar kamp Westerbork vanuit het Joodse werkkamp Overbroek; de trein maakt een tussenstop in Arnhem; Marcus treft hier zijn broer Bram aan; samen gaan ze verder; Marcus vindt het praktischer als zijn vrouw zich bij hem voegt in kamp Westerbork…

Brief van Bram en Marcus Polak aan S. Polak vanuit de trein te Arnhem

Foto gemaakt ter gelegenheid van het jubileum van S. Davids bij de Essencefabriek Polak &amp; Schwarz Zaandam. Samuel zit vooraan, vierde van links. Naast hem zijn vrouw Geertruida, met bloemen op schoot.

Foto gemaakt ter gelegenheid van het jubileum van S. Davids bij de Essencefabriek Polak &amp; Schwarz Zaandam. Samuel zit vooraan, vierde van links. Naast hem zijn vrouw Geertruida, met bloemen op schoot.

Foto van Samuel Davids

Personen