In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Manuscript geschreven door Fritz Tauber Zie voor deel 2 Do 639 Inv.nr. 7545 Rondom Westerbork Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11 Frits Tauber, een Joodse vluchteling uit Wenen, kwam in 1938 in Nederland terecht met een arbeidsvergunning. Hij en zijn vrouw worden op 18 november 1942 via Nijmegen naar Westerbork gebracht; Zijn bedrijf was bezig met het regelen van een vrijstelling (Wehrmachtstempel), maar de stempel kwam niet op tijd. Gedetailleerde beschrijving van de arrestatie, het verzamelpunt en het reisverloop, hoop en wanhoop; trein werd gekoppeld aan de trein naar Leeuwarden; route: Nijmegen-Arnhem en Zwolle, op elk station stapte weer een nieuwe groep Joden in de trein; aankomst in Hooghalen, vervoer van bagage met paard en wagen van boeren uit de omgeving; ongeveer veertig mensen gaan met de boeren mee, de tweehonderd achtergebleven personen gaan onder politiebegeleiding lopend naar het kamp; gedeeltelijk langs het spoor in aanleg; aankomst in kamp Westerbork; registratiezaal; schrijfmachines, tafels en personeel met armbanden van de Joodse Raad; inname van documenten en waardevolle spullen door medewerkers van Lippmann en Rosenthal; fouillering; &nbsp;aankomst gevangenen uit Amersfoort; inspectie kampcommandant Gemmeker tijdens de medische keuring; indeling barakken; toestand en omstandigheden in barak 66; nacht in een barak; wasruimte, wc en latrines; modder; van mens tot beest binnen 24 uur; drinkwatervoorziening in het kamp; bericht naar werkgever Fritz Tauber via de Joodse Raad in het kamp; over wel en niet ontkomen aan deportatie naar het Oosten; familiebarakken, oude kern van het kamp, staat van de barakken, naambordjes; &nbsp;spoorlijn, dubbel in het kamp, er wordt nog aan gewerkt; hoe het kamp eruit ziet; herkennen van personen die al langer in het kamp zitten; reinigingsdienst, papier prikken met een stok; afval; ziekenhuis als veilige haven; smokkelen van voedsel, handelen met boeren in de omgeving, ruilhandel; pakketjes; organisatie van het kamp; werkploegen; gamellen sjouwen; vrijlating en vervoer naar Assen met hulp van een leverancier voor de Centrale Keuken; de voerman verteld over de chaos in het kamp begin oktober 1942 en over een vertrekkend transport, waarbij bagage achterbleef, een aanbod om iemand uit het kamp te smokkelen; terug in Nijmegen, het huis is nog verzegeld; de reactie van een agent op zijn betrokkenheid bij de deportatie van Joden naar kamp Westerbork; diefstal uit de woning door de agent die de Taubers had opgepakt; naar Amsterdam voor een Sperre stempel; anti-Joodse ervaringen in de trein; bezoek aan de Zentralstelle, voor Joden achteringang; De Taubers moeten in Amsterdam blijven; ontslagbewijs afgenomen; de enige uitweg is te gaan onderduiken; huisvesting in Amsterdam, Joden met vele achtergronden; over het functioneren van gedecentraliseerde Joodse Raad voor Amsterdam; Joodse eigendommen bestaan niet volgens de wet, geen onderzoek naar diefstal; gevolgen anti-Joodse maatregelen (onteigeningen); razzia door de Grüne Polizei; roof Joodse bezittingen; Bewariërs; wonen in Amsterdam, werken in Nijmegen, vermoeiend; angst om opgepakt te worden; bepakt en bezakte mensen op een perron in Utrecht op weg naar kamp Westerbork; transporten met militair materieel…; voorbereidingen onderduik met hulp van een collega. &nbsp;

Manuscript geschreven door Fritz Tauber Zie voor deel 2 Do 639 Inv.nr. 7545 Rondom Westerbork Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11 Frits Tauber, een Joodse vluchteling uit Wenen, kwam in 1938 in Nederland terecht met een arbeidsvergunning. Hij en zijn vrouw worden op 18 november 1942 via Nijmegen naar Westerbork gebracht; Zijn bedrijf was bezig met het regelen van een vrijstelling (Wehrmachtstempel), maar de stempel kwam niet op tijd. Gedetailleerde beschrijving van de arrestatie, het verzamelpunt en het reisverloop, hoop en wanhoop; trein werd gekoppeld aan de trein naar Leeuwarden; route: Nijmegen-Arnhem en Zwolle, op elk station stapte weer een nieuwe groep Joden in de trein; aankomst in Hooghalen, vervoer van bagage met paard en wagen van boeren uit de omgeving; ongeveer veertig mensen gaan met de boeren mee, de tweehonderd achtergebleven personen gaan onder politiebegeleiding lopend naar het kamp; gedeeltelijk langs het spoor in aanleg; aankomst in kamp Westerbork; registratiezaal; schrijfmachines, tafels en personeel met armbanden van de Joodse Raad; inname van documenten en waardevolle spullen door medewerkers van Lippmann en Rosenthal; fouillering; &nbsp;aankomst gevangenen uit Amersfoort; inspectie kampcommandant Gemmeker tijdens de medische keuring; indeling barakken; toestand en omstandigheden in barak 66; nacht in een barak; wasruimte, wc en latrines; modder; van mens tot beest binnen 24 uur; drinkwatervoorziening in het kamp; bericht naar werkgever Fritz Tauber via de Joodse Raad in het kamp; over wel en niet ontkomen aan deportatie naar het Oosten; familiebarakken, oude kern van het kamp, staat van de barakken, naambordjes; &nbsp;spoorlijn, dubbel in het kamp, er wordt nog aan gewerkt; hoe het kamp eruit ziet; herkennen van personen die al langer in het kamp zitten; reinigingsdienst, papier prikken met een stok; afval; ziekenhuis als veilige haven; smokkelen van voedsel, handelen met boeren in de omgeving, ruilhandel; pakketjes; organisatie van het kamp; werkploegen; gamellen sjouwen; vrijlating en vervoer naar Assen met hulp van een leverancier voor de Centrale Keuken; de voerman verteld over de chaos in het kamp begin oktober 1942 en over een vertrekkend transport, waarbij bagage achterbleef, een aanbod om iemand uit het kamp te smokkelen; terug in Nijmegen, het huis is nog verzegeld; de reactie van een agent op zijn betrokkenheid bij de deportatie van Joden naar kamp Westerbork; diefstal uit de woning door de agent die de Taubers had opgepakt; naar Amsterdam voor een Sperre stempel; anti-Joodse ervaringen in de trein; bezoek aan de Zentralstelle, voor Joden achteringang; De Taubers moeten in Amsterdam blijven; ontslagbewijs afgenomen; de enige uitweg is te gaan onderduiken; huisvesting in Amsterdam, Joden met vele achtergronden; over het functioneren van gedecentraliseerde Joodse Raad voor Amsterdam; Joodse eigendommen bestaan niet volgens de wet, geen onderzoek naar diefstal; gevolgen anti-Joodse maatregelen (onteigeningen); razzia door de Grüne Polizei; roof Joodse bezittingen; Bewariërs; wonen in Amsterdam, werken in Nijmegen, vermoeiend; angst om opgepakt te worden; bepakt en bezakte mensen op een perron in Utrecht op weg naar kamp Westerbork; transporten met militair materieel…; voorbereidingen onderduik met hulp van een collega. &nbsp;

Manuscript van Fritz Tauber over kamp Westerbork en zijn vrijlating deel 1

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

De brieven zijn destijds overgeschreven van het origineel. Klasens verbleef in 1945 in het Interneringskamp Westerbork. Van: Stevens, A. Aan:&nbsp;de rechters die moeten oordelen over Klasens, E. Plaats: Coevorden Datum: 1945-09-18 Onderwerp: Stevens, rangeerder bij de Nederlandse spoorwegen, verklaart dat Klasens hem in de tijd dat hij ondergedoken was vanwege de spoorwegstaking steeds met raad en daad heeft bijgestaan en onderdak heeft aangeboden. Klasens zou onder druk bij de Landwacht zijn gegaan om verder onheil voor zijn gezin af te wenden. Hij heeft zich nooit schuldig gemaakt aan opsporen en opbrengen van onderduikers. Stevens hoopt dat de rechters uiterste clementie zullen betrachten en het leed voor Klasens en zijn gezin niet nog groter zullen maken.&nbsp; &nbsp;

De brieven zijn destijds overgeschreven van het origineel. Klasens verbleef in 1945 in het Interneringskamp Westerbork. Van: Stevens, A. Aan:&nbsp;de rechters die moeten oordelen over Klasens, E. Plaats: Coevorden Datum: 1945-09-18 Onderwerp: Stevens, rangeerder bij de Nederlandse spoorwegen, verklaart dat Klasens hem in de tijd dat hij ondergedoken was vanwege de spoorwegstaking steeds met raad en daad heeft bijgestaan en onderdak heeft aangeboden. Klasens zou onder druk bij de Landwacht zijn gegaan om verder onheil voor zijn gezin af te wenden. Hij heeft zich nooit schuldig gemaakt aan opsporen en opbrengen van onderduikers. Stevens hoopt dat de rechters uiterste clementie zullen betrachten en het leed voor Klasens en zijn gezin niet nog groter zullen maken.&nbsp;&nbsp;

Brief van A. Stevens met een ontlastende verklaring over E. Klasens

Schoonmaakploeg in een Joods werkkamp Datum: 1942 &nbsp;

Schoonmaakploeg in een Joods werkkamp Datum: 1942 &nbsp;

Schoonmaakploeg in een Joods werkkamp

Werken.&nbsp; Werken in het Joodse werkkamp&nbsp;Schaarshoek Datum: 1942.&nbsp; Groepje mannen zittend in het gras, geheel links zit Sallie van Brakel.

Werken.&nbsp; Werken in het Joodse werkkamp&nbsp;Schaarshoek Datum: 1942.&nbsp; Groepje mannen zittend in het gras, geheel links zit Sallie van Brakel.

Een werkpauze voor dwangarbeiders uit het Joodse werkkamp Schaarshoek

Joodse werkkampen

Joods werkkamp Schaarshoek

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-19 Onderwerp: afscheid

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-19 Onderwerp: afscheid

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Aan: Blits-Lam, Sonja Plaats: Amsterdam Datum: 1941-08-06 Onderwerp: erg stil thuis, Pa ligt nog in zijn bed en Dora en Jettie zijn net de deur uit; Sonja is bij de familie Veer; schrijf je nog hoe laat je thuiskomt?…

Aan: Blits-Lam, Sonja Plaats: Amsterdam Datum: 1941-08-06 Onderwerp: erg stil thuis, Pa ligt nog in zijn bed en Dora en Jettie zijn net de deur uit; Sonja is bij de familie Veer; schrijf je nog hoe laat je thuiskomt?…

Brief van Judith Lam-Vreeland aan Sara Lam vanuit Amsterdam

Max en David (Deetje) Beem met hun vader Moise Beem, 1 juli 1939.

Max en David (Deetje) Beem met hun vader Moise Beem, 1 juli 1939.

Foto van Moise Beem en zijn twee jongste kinderen

Personen