In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Joodse gemeenten in Gelderland

Joodse gemeente Druten

Van: Prins, Hartog Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11-29 Onderwerp: ‘als jullie deze brief ontvangen, ben ik al op reis naar het grote onbekende’; waarheen weet Hartog niet, afwachten wat het lot beschikt; 21 jaar lief en leed met elkaar gedeeld; er was niet te ontkomen aan deportatie; van hoogste hand; te laste gelegd zwart handel…opgepakt door verraad; Hartog hoopt terug te keren; ‘beloof mij 1 ding, wacht 5 jaar op mij en geloof dan dat ik niet weerkomt. Geloof nooit dat ik dood ben, ook al krijg je bericht, want ik wil leven…’; ‘lieve vrouw elke letter is een traan, maar elke traan is en kus in gedachte van jou’ …

Van: Prins, Hartog Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11-29 Onderwerp: ‘als jullie deze brief ontvangen, ben ik al op reis naar het grote onbekende’; waarheen weet Hartog niet, afwachten wat het lot beschikt; 21 jaar lief en leed met elkaar gedeeld; er was niet te ontkomen aan deportatie; van hoogste hand; te laste gelegd zwart handel…opgepakt door verraad; Hartog hoopt terug te keren; ‘beloof mij 1 ding, wacht 5 jaar op mij en geloof dan dat ik niet weerkomt. Geloof nooit dat ik dood ben, ook al krijg je bericht, want ik wil leven…’; ‘lieve vrouw elke letter is een traan, maar elke traan is en kus in gedachte van jou’ …

Brief van harog Prins aan zijn vrouw en kinderen vanuit kamp Westerbork

Foto van Simon Sousa

Gedicht, ‘Wir sind in Drente….’ Van: Kubaschka, David Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942 (vermoedelijk) Onderwerp: kampgevangenen; werken; kok Ernst David, een meester in het koken; de man die geluk heeft bij de vrouwen in het kamp, Oskar Frank; werken, het graven van kuilen van 2 meter diep…

Gedicht, ‘Wir sind in Drente….’ Van: Kubaschka, David Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942 (vermoedelijk) Onderwerp: kampgevangenen; werken; kok Ernst David, een meester in het koken; de man die geluk heeft bij de vrouwen in het kamp, Oskar Frank; werken, het graven van kuilen van 2 meter diep…

Gedicht 'Wir sind in Drente, andere sind zu hause geschreven in kamp Westerbork'

Kamporganisatie kamp Westerbork

Boekhouding kamp Westerbork

Van: de autoriteiten en van As, A. Aan: alle kampbewoners Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-04-13 Onderwerp: het niet mogen verlaten van het kamp in verband met oorlogshandelingen.

Van: de autoriteiten en van As, A. Aan: alle kampbewoners Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-04-13 Onderwerp: het niet mogen verlaten van het kamp in verband met oorlogshandelingen.

Mededeling dat niemand het kamp mag verlaten

Transport uit kamp Westerbork. Westerbork, 1943-1944 Mensen stappen in de trein. Mannen van de ordedienst bieden een helpende hand.

Transport uit kamp Westerbork. Westerbork, 1943-1944 Mensen stappen in de trein. Mannen van de ordedienst bieden een helpende hand.

Transport uit kamp Westerbork

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Aan: Kortoef-Leijden van Amstel, Sara Datum: 1943-01-02 Plaats: Amsterdam Naar: Westerbork, kamp, barak 71 Onderwerp: verzenden van een pakket

Aan: Kortoef-Leijden van Amstel, Sara Datum: 1943-01-02 Plaats: Amsterdam Naar: Westerbork, kamp, barak 71 Onderwerp: verzenden van een pakket

Bewijs van verzending van een pakket aan Sara Kortoef-Leijden van Amstel in kamp Westerbork

Van: Dienst Bureel kampintendant Aan: Kamppolitie en NBS Plaats: Westerbork, kamp (Interneringskamp) Datum: 1945-05-16 Onderwerp: toestemming voor Inge Gassmann-Baumann om zich in een straal van maximaal 6 kilometer buiten het kamp te begeven.

Van: Dienst Bureel kampintendant Aan: Kamppolitie en NBS Plaats: Westerbork, kamp (Interneringskamp) Datum: 1945-05-16 Onderwerp: toestemming voor Inge Gassmann-Baumann om zich in een straal van maximaal 6 kilometer buiten het kamp te begeven.

Vergunning voor Inge Gassmann-Baumann omm zich buiten het kamp te begeven

Van: Cohen, Helene Plaats: Westerbork, kamp, barak 12 Datum: 1945-02-05 Onderwerp: strafgeval.

Van: Cohen, Helene Plaats: Westerbork, kamp, barak 12 Datum: 1945-02-05 Onderwerp: strafgeval.

Ausweiskarte van Helene Cohen in kamp Westerbork

Bewijs van aanmelding, in verband met de aanmeldingsplicht van personen van geheel of gedeeltelijk joods bloed, op naam van Jules Cohen en afgegeven in Groningen, 8 apr. 1941.

Bewijs van aanmelding van Jules Cohen

Van: Bakker, M, familie Aan: Ju en Bully (Judith en Günther Wollheim) Plaats: Amsterdam datum: 1943-08-29 Onderwerp: de twee briefkaarten van 11-8 ontvangen. Ze sturen gelijk een briefkaart terug; vorige week twee lange brieven geschreven. Ze hopen dat Ju en Bully deze ontvangen hebben; in het vervolg zullen ze steeds briefkaarten versturen; gisteren is er weer een pakket verstuurd; een esbit-stelletje nog niet kunnen vinden; morgen gaat de schrijfster naar de nieuwe woning van Greet, het is ver, maar ze komt de schrijfster halverwege tegemoet; het mooie weer schijnt over te zijn…; de briefkaart wordt teruggestuurd, omdat Ju en Bully op transport zijn gesteld (poststempel 24-09-1943).

Van: Bakker, M, familie Aan: Ju en Bully (Judith en Günther Wollheim) Plaats: Amsterdam datum: 1943-08-29 Onderwerp: de twee briefkaarten van 11-8 ontvangen. Ze sturen gelijk een briefkaart terug; vorige week twee lange brieven geschreven. Ze hopen dat Ju en Bully deze ontvangen hebben; in het vervolg zullen ze steeds briefkaarten versturen; gisteren is er weer een pakket verstuurd; een esbit-stelletje nog niet kunnen vinden; morgen gaat de schrijfster naar de nieuwe woning van Greet, het is ver, maar ze komt de schrijfster halverwege tegemoet; het mooie weer schijnt over te zijn…; de briefkaart wordt teruggestuurd, omdat Ju en Bully op transport zijn gesteld (poststempel 24-09-1943).

Briefkaart van de familie M. Bakker aan Ju en Bully vanuit Amsterdam

Juni 1941, vriendengroep op een picknick. Boven in het midden met blote bast zit Werner Bloch Daaronder in zijn armen, Helga Lipinksi, het meisje met krullend haar. Beiden zijn in 1942 in Kamp Westerbork getrouwd.

Juni 1941, vriendengroep op een picknick. Boven in het midden met blote bast zit Werner Bloch Daaronder in zijn armen, Helga Lipinksi, het meisje met krullend haar. Beiden zijn in 1942 in Kamp Westerbork getrouwd.

Foto van een vriendengroep in kamp Westerbork

Betreft: Plattegrond, doorsneden en gevels van barak nr. 3.&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-01-27 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: Plattegrond, doorsneden en gevels van barak nr. 3.&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-01-27 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Plattegrond met doorsneden en gevels van barak 3 in het woonoord Schattenberg

Van: de gemeente Amsterdam Aan: Polak, Martin Jules Plaats: Amsterdam Datum: 1945-06-30 Onderwerp: repatriëring; sinds 25 juni 1945 weer in Nederland…

Van: de gemeente Amsterdam Aan: Polak, Martin Jules Plaats: Amsterdam Datum: 1945-06-30 Onderwerp: repatriëring; sinds 25 juni 1945 weer in Nederland…

Aanmeldingskaart voor gerepatrieerden van Martin Jules Polak in Amsterdam

Vonnis van de Arrondissementsrechtbank van Zutphen d.d. 10 mei 1960 waarin het verzoek van A.C. Oudshoorn en O. Oudshoorn-Braun om adoptie van hun pleegdochter Ruth Heller wordt afgewezen. Adoptie is, zo luidt het in de uitspraak, niet in het belang van het kind en zou de laatste banden met de overleden ouders verbreken. Plaats: Zutphen Datum: 1960-05-10

Vonnis van de Arrondissementsrechtbank van Zutphen d.d. 10 mei 1960 waarin het verzoek van A.C. Oudshoorn en O. Oudshoorn-Braun om adoptie van hun pleegdochter Ruth Heller wordt afgewezen. Adoptie is, zo luidt het in de uitspraak, niet in het belang van het kind en zou de laatste banden met de overleden ouders verbreken. Plaats: Zutphen Datum: 1960-05-10

Vonnis van de Arrondissementsrechtbank te Zutphen in zake de adoptie van Ruth Heller door haar pleegouders

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-05-08 No. 19&nbsp; Inhoud: Bevrijding; feestavond; radio; sport; reparaties; onderwijs; oorlogsoverzicht; inlichtingenbureau.

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-05-08 No. 19&nbsp; Inhoud: Bevrijding; feestavond; radio; sport; reparaties; onderwijs; oorlogsoverzicht; inlichtingenbureau.

De Westerborker nummer 19 van 8 mei 1945

Van: Griffie Der Arrondissements-Rechtbank Aan: Venselaar, de heer/ Levit, M Plaats: Amsterdam Datum: 1947-11-27 Onderwerp: voogdijschap over Sara Dresden; W.H. Venselaar als voogd en M. Levit als toeziend voogd…

Van: Griffie Der Arrondissements-Rechtbank Aan: Venselaar, de heer/ Levit, M Plaats: Amsterdam Datum: 1947-11-27 Onderwerp: voogdijschap over Sara Dresden; W.H. Venselaar als voogd en M. Levit als toeziend voogd…

Bewijs/Beschikking van het voogdijschap over Sara Dresden

Betreft: Saneringsplan woonoord Schattenberg.&nbsp; Het bouwen van woningen type A4. Opmerking: Om de woon- en leefomstandigheden te verbeteren is er gedacht aan nieuwbouw en een nieuwe inrichting van het woonoord Schattenberg, waarbij een deel van het oorspronkelijke kamp Westerbork intact zou blijven. Uiteindelijk is de keuze gemaakt het kamp bijna volledig te slopen en de bewoners onder te brengen in speciale Molukse wijken in onder andere Appingedam, Assen en Bovensmilde . Het gebouw op de bouwtekening is een voorbeeld van een aanzicht en indeling van een nieuw woningtype in het woonoord. &nbsp;

Betreft: Saneringsplan woonoord Schattenberg.&nbsp; Het bouwen van woningen type A4. Opmerking: Om de woon- en leefomstandigheden te verbeteren is er gedacht aan nieuwbouw en een nieuwe inrichting van het woonoord Schattenberg, waarbij een deel van het oorspronkelijke kamp Westerbork intact zou blijven. Uiteindelijk is de keuze gemaakt het kamp bijna volledig te slopen en de bewoners onder te brengen in speciale Molukse wijken in onder andere Appingedam, Assen en Bovensmilde. Het gebouw op de bouwtekening is een voorbeeld van een aanzicht en indeling van een nieuw woningtype in het woonoord. &nbsp;

Plattegrond van een aanzicht en indeling van nieuwe woningen in het woonoord Schattenberg

Plattegrond Plattegrond Theresienstadt Datum: 1944-1945

Plattegrond Plattegrond Theresienstadt Datum: 1944-1945

Plattegrond Theresienstadt

Bewijs van crematie Datum: 23-06-1943 Nr. 364 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Knap, Sara geb. 25-03-71 overleden te Westerbork op 16-06-1943 op&nbsp; 18-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 23-06-1943 Nr. 364 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Knap, Sara geb. 25-03-71 overleden te Westerbork op 16-06-1943 op&nbsp; 18-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Sara Knap

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 184 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: De La Penha, Hijman geb. 17-11-81 overleden te Westerbork op 11-04-1943 op: 15-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 184 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: De La Penha, Hijman geb. 17-11-81 overleden te Westerbork op 11-04-1943 op: 15-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Hijman de la Penha

Foto gemaakt in Nijmegen, tijdens onderduik. Lily staat geheel links. in het midden het dochtertje van de onderduikfamilie, rechts een buurmeisje.

Foto gemaakt in Nijmegen, tijdens onderduik. Lily staat geheel links. in het midden het dochtertje van de onderduikfamilie, rechts een buurmeisje.

Foto van Helena Abram

Personen