In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Kampgeld Theresienstadt 50 Kronen No. 001750

Kampgeld Theresienstadt 50 Kronen No. 001750

Kampgeld Theresienstadt 50 kronen

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Etty Hillesum is geboren op 15 januari 1914 in Middelburg. Etty is in 1924 naar Deventer verhuisd, samen met haar ouders en broers. De vader van Etty was daar tot 1940 rector aan het Stedelijk Gymnasium. Na haar eindexamen ging Etty in 1932 Rechten en later Russisch studeren in Amsterdam. Tijdens de oorlog, tussen maart 1941 en oktober 1942 houdt zij een dagboek bij, waarin zij haar persoonlijke ontwikkeling beschrijft.

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 10&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-02-13 Opmerking: woon- en slaapkamers

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 10&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-02-13 Opmerking: woon- en slaapkamers

Plattegrond met aanzichten en een doorsnede van barak 10 in het woonoord Schattenberg

Barak 29 en 30 Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1957-10 Opmerking: nieuwe functie van de voormalige centrale keuken. Onder andere komt er een ruimte voor kerkdiensten.

Barak 29 en 30 Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1957-10 Opmerking: nieuwe functie van de voormalige centrale keuken. Onder andere komt er een ruimte voor kerkdiensten.

Plattegrond met aanzichten en doorsneden van barak 28 en 29 in het woonoord Schattenberg

Calendarium kamp Westerbork

1961

Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Activiteiten Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Onthullingen herinrichting terrein kamp Westerbork

Jubilea Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Symposia Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Theatervoorstellingen Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Literaire bijeenkomsten Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Vriendendagen Herinneringscentrum Kamp Westerbork

(Her)openingen Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Bijzondere bezoeken voormalig kamp Westerbork

Herdenkingen kamp Westerbork

Reünies Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Filmvoorstellingen Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Muziekuitvoeringen Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Busexcursies Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Plattegrond met riolering en gevels van barak 49&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-10-08 Opmerking: riolering en woonfunctie

Plattegrond met riolering en gevels van barak 49&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-10-08 Opmerking: riolering en woonfunctie

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 49 in het woonoord Schattenberg

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 84 en de keukenbarakken Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-10

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 84 en de keukenbarakken Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-10

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 84 en de keukenbarakken in het woonoord Schattenberg

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 6&nbsp;en de keukenbarakken. Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-08

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 6&nbsp;en de keukenbarakken. Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-08

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 6 en de keukenbarakken in het woonoord Schattenberg

Verzamelplaatsen voor deportatie naar kamp Westerbork

Loods 24

Van: Krell, Manie Aan: het pleeggezin van haar zoon Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-20 Onderwerp: brief en pakje ontvangen; ze is er heel blij mee; ze werk ‘s nachts met twee andere collega’s. Ze hebben 131 patiënten en hun handen vol; mevrouw de Groot was niet in barak 60, Manie zal contact opnemen met de registratie; ze is verhuisd, omdat barak 66 ontruimd moet worden. Het zal als strafbarak gebruikt gaan worden; ze is overgegaan naar barak 68; de opperrabbijnen Maarsen, Davids en nog meer elite zitten in deze barak; veel vrienden en kennissen gemaakt. ze helpen elkaar; mevrouw Brodmann werkt in het weeshuis; de heer en mevrouw Pinkhof werken in het onderwijs; gisteravond naar een concert, uitgevoerd door geloofsgenoten met toestemming van de kampcommandant; bezetting ongeveer 40 man, de uitvoering was perfect; een zangeres kon ze maar matig waarderen; obercantor van Rotterdam zong een gedeelte uit &nbsp;Paljas; er ging van alles in haar om, je kan je het einde van dit alles en de vrijheid niet meer voorstellen; steunzolen bij de polikliniek gehaald; ze kwam Kats weer tegen, hij doet nu of hij haar niet ziet;&nbsp; 23-06: er zijn weer duizenden Amsterdammers gearriveerd;&nbsp; 24-06: goed geslapen; 6.30 eten voor de wachten; bij Frieda Gruter langs geweest; daarna een ontmoeting met haar oude vriend rabbijn Meier Cohen de Lara, zijn vrouw en kind zijn &nbsp;nog niet in het kamp; morgen baden en naar de polikliniek, ze heeft pijn in haar hals, steeds verkouden en keelpijn… 27-06: gisteren ziek gemeld; patiënten verzorgen haar en collega's zijn allerliefst en de zaalleiding is bezorgd; over het algemeen is het uit te houden; geen narigheid van in de rij staan; beperkingen zijn het prikkeldraad en geen moment alleen kunnen zijn; pakket ontvangen; excuses aanbieden aan semi-arts (Julius) de Vries; last van vlooien; het vlees in het kampvoedsel (af en toe) kan ze niet verdragen; &nbsp;De Vries zei dat er niets aan de hand was; dinsdag gaat er weer een transport, merkbaar aan de nerveuze stemming; twee weken rust gehad; ze heeft opnieuw een sperre als bontnaaister; naar Vught of blijven in Westerbork dat mogelijk een industriekamp wordt; het transport is weg, emoties en ellende; zal wel zo doorgaan totdat iedereen zijn beurt heeft gehad…; geen inlichtingen over mevrouw de Groot kunnen krijgen, omdat ze geen geboortedatum heeft…

Van: Krell, Manie Aan: het pleeggezin van haar zoon Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-20 Onderwerp: brief en pakje ontvangen; ze is er heel blij mee; ze werk ‘s nachts met twee andere collega’s. Ze hebben 131 patiënten en hun handen vol; mevrouw de Groot was niet in barak 60, Manie zal contact opnemen met de registratie; ze is verhuisd, omdat barak 66 ontruimd moet worden. Het zal als strafbarak gebruikt gaan worden; ze is overgegaan naar barak 68; de opperrabbijnen Maarsen, Davids en nog meer elite zitten in deze barak; veel vrienden en kennissen gemaakt. ze helpen elkaar; mevrouw Brodmann werkt in het weeshuis; de heer en mevrouw Pinkhof werken in het onderwijs; gisteravond naar een concert, uitgevoerd door geloofsgenoten met toestemming van de kampcommandant; bezetting ongeveer 40 man, de uitvoering was perfect; een zangeres kon ze maar matig waarderen; obercantor van Rotterdam zong een gedeelte uit &nbsp;Paljas; er ging van alles in haar om, je kan je het einde van dit alles en de vrijheid niet meer voorstellen; steunzolen bij de polikliniek gehaald; ze kwam Kats weer tegen, hij doet nu of hij haar niet ziet;&nbsp; 23-06: er zijn weer duizenden Amsterdammers gearriveerd;&nbsp; 24-06: goed geslapen; 6.30 eten voor de wachten; bij Frieda Gruter langs geweest; daarna een ontmoeting met haar oude vriend rabbijn Meier Cohen de Lara, zijn vrouw en kind zijn &nbsp;nog niet in het kamp; morgen baden en naar de polikliniek, ze heeft pijn in haar hals, steeds verkouden en keelpijn… 27-06: gisteren ziek gemeld; patiënten verzorgen haar en collega's zijn allerliefst en de zaalleiding is bezorgd; over het algemeen is het uit te houden; geen narigheid van in de rij staan; beperkingen zijn het prikkeldraad en geen moment alleen kunnen zijn; pakket ontvangen; excuses aanbieden aan semi-arts (Julius) de Vries; last van vlooien; het vlees in het kampvoedsel (af en toe) kan ze niet verdragen; &nbsp;De Vries zei dat er niets aan de hand was; dinsdag gaat er weer een transport, merkbaar aan de nerveuze stemming; twee weken rust gehad; ze heeft opnieuw een sperre als bontnaaister; naar Vught of blijven in Westerbork dat mogelijk een industriekamp wordt; het transport is weg, emoties en ellende; zal wel zo doorgaan totdat iedereen zijn beurt heeft gehad…; geen inlichtingen over mevrouw de Groot kunnen krijgen, omdat ze geen geboortedatum heeft…

Brief van Manie Krell aan de pleegmoeder van haar zoon vanuit kamp Westerbork

Van: Willemsen, G, Wasch- en Strijkinrichting. Aan: Kortoef, mevrouw Datum: 1943-01-06 Plaats: Weesp Onderwerp: rekening van 1.01 gulden.

Van: Willemsen, G, Wasch- en Strijkinrichting. Aan: Kortoef, mevrouw Datum: 1943-01-06 Plaats: Weesp Onderwerp: rekening van 1.01 gulden.

Nota voor mevrouw Kortoef van de Wasch - en Strijkinrichting G. Willemsen