In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Advertentie na aanleiding van het huwelijk van Sal de Winter en Lena van Dam in 1925.

Advertentie na aanleiding van het huwelijk van Sal de Winter en Lena van Dam in 1925.

Advertentie na aanleiding van het huwelijk van Sal de Winter en Lena van Dam in 1925

Van: Meents, Max Aan: Brouwers, Ans Plaats: Hardenberg, Joods werkkamp Molengoot Datum: 1942-07-18 Onderwerp: schrijf graag elke dag; het liefst heeft Max dat ze snel langskomt, de boer kijkt er ook naar uit; de toestand is zorgelijk, dagelijks worden honderden mensen opgepakt; met hem zelf zal alles wel in orde komen…

Van: Meents, Max Aan: Brouwers, Ans Plaats: Hardenberg, Joods werkkamp Molengoot Datum: 1942-07-18 Onderwerp: schrijf graag elke dag; het liefst heeft Max dat ze snel langskomt, de boer kijkt er ook naar uit; de toestand is zorgelijk, dagelijks worden honderden mensen opgepakt; met hem zelf zal alles wel in orde komen…

Brief van Max Meents aan zijn verloofde vanuit het Joodse werkkamp Molengoot

Van: Bram, Betje en Ies (gezin Abraham van Dam) Aan: (van Dam) Jo (Joseph), Frieda en Bobby (Jacques) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-13 Onderwerp: dank voor pakketjes, stuur pakketje (potten met eten) op tijd in verband met het komende transport. het is een komen en gaan, 14 dagen geleden vertrokken bekenden, vandaag dinsdag vertrokken familie Levy en Jetje en bekenden; personen liggen in het ziekenhuis, Bram heeft in het ziekenhuis gelegen met maagklachten (Joop Katoen zit veel bij hem), Ies is opgeknapt en een beetje gewend aan het kampleven; &nbsp;Betje werkt in de keuken; het gezin Winnik kwam ook in het kamp met een grote groep. Ze konden iets van het thuisfront vertellen. Ze zijn vorige week doorgestuurd. Ies verteld aan zijn vriendjes in het kamp veel over Bobby.

Van: Bram, Betje en Ies (gezin Abraham van Dam) Aan: (van Dam) Jo (Joseph), Frieda en Bobby (Jacques) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-07-13 Onderwerp: dank voor pakketjes, stuur pakketje (potten met eten) op tijd in verband met het komende transport. het is een komen en gaan, 14 dagen geleden vertrokken bekenden, vandaag dinsdag vertrokken familie Levy en Jetje en bekenden; personen liggen in het ziekenhuis, Bram heeft in het ziekenhuis gelegen met maagklachten (Joop Katoen zit veel bij hem), Ies is opgeknapt en een beetje gewend aan het kampleven; &nbsp;Betje werkt in de keuken; het gezin Winnik kwam ook in het kamp met een grote groep. Ze konden iets van het thuisfront vertellen. Ze zijn vorige week doorgestuurd. Ies verteld aan zijn vriendjes in het kamp veel over Bobby.

Brief van Bram, Betje en Ies aan Jo, Frieda en Bobby vanuit kamp Westerbork

Van: de Vries, B. Aan: Suze en Jan Plaats: Fochterloo, Joodse werkkamp Ybenheer Datum: 1942-09-24 Onderwerp: mogelijk 5 dagen verlof, twee dagen voor het reizen en drie dagen thuis; datum is nog niet bekend; Ben komt dan bij Suze en Jan eten, zorg maar voor veel aardappelen, bonen…; ze mogen weer gesloten brieven schrijven en ontvangen, maar Ben heeft geen enveloppen en briefpapier; stuur ook maar het geld op dat hij van oom David heeft gekregen; de groeten ook van L. Sanders…

Van: de Vries, B. Aan: Suze en Jan Plaats: Fochterloo, Joodse werkkamp Ybenheer Datum: 1942-09-24 Onderwerp: mogelijk 5 dagen verlof, twee dagen voor het reizen en drie dagen thuis; datum is nog niet bekend; Ben komt dan bij Suze en Jan eten, zorg maar voor veel aardappelen, bonen…; ze mogen weer gesloten brieven schrijven en ontvangen, maar Ben heeft geen enveloppen en briefpapier; stuur ook maar het geld op dat hij van oom David heeft gekregen; de groeten ook van L. Sanders…

Brief van Ben de Vries aan Jan en Suze vanuit het Joodse werkkamp Ybenheer in Fochterloo

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: mededeling in het kamp dat de mannen om de drie weken naar huis mogen gaan; de helft gaat vrijdag de andere helft de week erop met verlof; de mannen van zijn barak werken voor de Wehrmacht, ze krijgen maar 48 uur uitbetaald; hij zal zijn vuile was opsturen; ze gaan lopend in het schemer naar het werk, hij neemt zijn klompen mee, dat bevalt beter, de blaren zijn bijna weg.

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: mededeling in het kamp dat de mannen om de drie weken naar huis mogen gaan; de helft gaat vrijdag de andere helft de week erop met verlof; de mannen van zijn barak werken voor de Wehrmacht, ze krijgen maar 48 uur uitbetaald; hij zal zijn vuile was opsturen; ze gaan lopend in het schemer naar het werk, hij neemt zijn klompen mee, dat bevalt beter, de blaren zijn bijna weg.

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joods werkkamp Havelte

Van: de gemeente Amsterdam Aan: Blits, R. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-30&nbsp; Onderwerp: persoonsbewijs gemengd gehuwde, met een rode ‘J’.

Van: de gemeente Amsterdam Aan: Blits, R. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-30&nbsp; Onderwerp: persoonsbewijs gemengd gehuwde, met een rode ‘J’.

Persoonsbewijs van Rebecca Blits

Foto van Elsje Polak-Gosschalk en haar kinderen Harry en Beppie

Foto van Elsje Polak-Gosschalk en haar kinderen Harry en Beppie

Foto van Anna Polk-Kijzer

Kopie van een tekening van Otto Birman van barakken, een latrine en prikkeldraad Plaats: westerbork, kamp Datum: 1944

Kopie van een tekening van Otto Birman van barakken, een latrine en prikkeldraad Plaats: westerbork, kamp Datum: 1944

Kopie van een tekening van Otto Birman van barakken, een latrine en prikkeldraad

Dit verhaal werd geschreven door Annelies Kok in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp; &nbsp;

Over deze drie mensen is niet veel bekend. De gezinskaart van vader Heinrich Wiegand meldt dat hij de zoon was van Johann Wiegand en Johanna Wagner en dat hij werd geboren&nbsp;op 15 januari 1901 in Rosenheim. De twee kinderen staan niet op deze kaart vermeld, evenmin is duidelijk wie de moeder van de kinderen is. Een vermoeden is dat zij een dochter is van het paar Carlo Basili en Emma Graf of Gräf. De achternaam van de kinderen Greef zou dan hiervan een verbastering kunnen zijn.&nbsp;

Heinrich Wiegand was reizend musicus en samen met zijn familie handelde hij in tweedehands violen. Ook stonden ze onder contract bij Circus Toni Boltini, daar zouden vier familieleden muziek maken en twee helpen bij verschillende werkzaamheden.

De Nederlandse overheid zag Sinti, Roma en andere groepen rondtrekkende reizigers al ver voor de Tweede Wereldoorlog als een ‘probleem’. Ze werden gestigmatiseerd als dieven, bedelaars en asocialen. Ook een deel van de lokale bevolking dacht er zo over.

Tijdens de beginjaren van de Duitse bezetting werden de Sinti- en Romafamilies in Nederland echter nog met rust gelaten. Dat veranderde in mei 1943 toen de Duitse bezetter het beleid rond woonwagenbewoners, waaronder Sinti- en Romafamilies, aanscherpte. De woonwagenbewoners moesten zich vanaf dat moment in verzamelkampen concentreren en vanaf 1 juli van dat jaar werd er ook een trekverbod ingesteld.

Heinrich Wiegand en zijn twee kinderen Dolfina en Soni trokken hierop in een woning aan de Koningstraat 62 in Arnhem, samen met het gezin van zijn broer Josef en nog een ander gezin. De woning was krap en er was maar één kraan en één defect toilet.

De situatie in het huis werd gedurende de tijd vorderde steeds meer onhoudbaar en begin maart 1944 deden de broers het verzoek aan de gewestelijke politiepresident of zij hun woonwagens in Dieren weer mochten betrekken. Daarop volgde een negatief advies van de directeur Sociale Zaken van Rheden: de woonwagens zouden zich in een te slechte staat voor bewoning bevinden. De gewestelijke politiepresident oordeelde daarentegen toch positief: de gezinnen mochten hun woonwagens weer betrekken mits ze daarmee naar het verzamelkamp in Zutphen zouden gaan.

Dit was echter niet de bedoeling, aldus de broers Wiegand. Ze dienden een nieuw verzoek in: door hun beroep van reizend musicus konden ze eigenlijk maar steeds kort op één plaats verblijven, ‘hetgeen bij de huidige woningnood ernstige moeilijkheden oplevert’. Tevens vermeldden ze dat ze een contract hadden bij Circus Boltini. Ze voegden verklaringen van het Muziekgilde der Nederlandsche Kultuurkamer toe.&nbsp;

Dit alles zonder succes: de gewestelijke politiepresident stond reizen niet langer toe. Daarnaast lichtte de politiepresident de Kultuurkamer in over de ‘ware aard’ van de aanvragers, die bij de politie als ‘werkschuw’ bekend stonden. Circusdirecteur Toni Boltini zou daarbij verklaard hebben dat de families liever langs de weg zwierven dan daadwerkelijk werk verrichtten. Heinrich Wiegand en de kinderen bleven hierop in de woning aan de Koningstraat 62. Van de andere twee families is dit niet bekend.&nbsp;

Op zondagmiddag 14 mei 1944 werden de voorbereidingen voor een aanstaande ‘Zigeunerrazzia’ in gang gezet met een geheim en zeer dringend telexbericht naar de gewestelijke politiepresidenten in Amsterdam, Rotterdam, Eindhoven, Arnhem en Groningen.&nbsp;

<blockquote>[ .. . ] Met het doel eener centrale aanhouding van alle in Nederland verblijvende personen, die de kenmerken der Zigeuners bezitten, moeten met instemming van den Befehlshaber der Ordnungspolizei op dinsdag 16 mei 1944 te 7.00 uur alle Zigeunerfamilies, alle kinderen inbegrepen, door personeel van de Nederlandsche Politie onverwijld naar het kamp Westerbork worden overgebracht en wel tot uiterlijk 20.00 uur. Onder het bovenstaande vallen alle personen, die op grond van hun uiterlijk, hun zeden en gewoonten als Zigeuners of als Zigeunerhalfbloeden kunnen worden aangemerkt, zoomede alle personen die naar de geaardheid der Zigeuners rondtrekken.</blockquote>

Op 16 mei 1944 werd deze opdracht door Nederlandse politieagenten uitgevoerd en werden Heinrich Wiegand en zijn kinderen Dolfina en Soni weggehaald uit hun woning en naar kamp Westerbork vervoerd. Met hen ondergingen 575 andere Sinti, Roma en woonwagenbewoners dit lot.&nbsp;De Nederlandse politie was bij de razzia grondig tewerk gegaan en had het criterium wie er Sinti en Roma was en wie niet, niet zo nauw genomen. Daardoor werden er vanuit kamp Westerbork 333 personen teruggestuurd, zij hadden een buitenlands paspoort of waren ‘Arische woonwagenbewoners’. &nbsp;

De Sinti- en Romafamilies zonder deze papieren, waaronder Heinrich Wiegand en Dolfina en Soni Greef, moesten blijven. In kamp Westerbork werden ze geregistreerd en daarna werden, onder het mom dat alles later zou worden teruggegeven, hun waardevolle eigendommen, geld en sieraden, afgenomen. Een ontluizing volgde, waarbij hun haar werd afgeschoren. Ze werden, met 242 andere Roma en Sinti, waaronder tenminste 121 kinderen, verzameld in barak 69 van het kamp.

Op 19 mei 1944 volgde hun deportatie naar Auschwitz-Birkenau, het zogenaamde ‘Zigeunertransport’. Dit was het door Rudolf Breslauer gefilmde transport met daarin de iconische beelden van Settela Steinbach tussen de schuifdeuren van de trein. Deze trein had twee bestemmingen, vooraan waren zes derdeklasrijtuigen met daarin 238 Joden die naar Bergen-Belsen werden gedeporteerd en daarachter kwamen goederenwagons met bestemming Auschwitz. De vijf goederenwagons waarin zich 245 Sinti en Roma bevonden, waren met de letter Z gemarkeerd.

Heinrich Wiegand en zijn kinderen zaten in deze trein. Onderweg werden er in de met een Z gemarkeerde wagons nog twee baby’s geboren. Uiteindelijk zouden van de Sinti- en Romafamilies slechts 31 personen de Holocaust overleven, onder hen 18 kinderen. Dolfina, Soni en hun vader waren hier niet bij.

De Sinti en Roma kwamen in Auschwitz-Birkenau als familie terecht in het ‘Zigeunerlager’, dit bestond uit dertig overvolle paardenbarakken. Er zaten daar op dat moment zo’n 22.000 gevangenen. De leefomstandigheden waren verschrikkelijk, de hoeveelheid voedsel was volstrekt ontoereikend en er waren nauwelijks sanitaire mogelijkheden. De latrines werden zelden geleegd en het water was besmet met ziektekiemen. Het gevolg was dat er epidemieën van tyfus en dysenterie uitbraken. De situatie was zo ondraaglijk dat er op 16 mei 1944, dezelfde dag dat in Nederland de Sinti en Roma waren opgepakt, een opstand was uitgebroken. Deze opstand was mede ingegeven door het feit dat de kampleiding besloten had om het ‘Zigeunerlager’ te liquideren. Bewapend met stokken, scheppen en messen verzetten de gevangenen zich, met gevolg dat de liquidatie niet doorging. Dit bleek slechts uitstel.

Naar hoe het de vijfjarige Dolfina en de driejarige Soni is vergaan, kunnen we slechts gissen. Na het einde van de oorlog rapporteerde&nbsp;de Joodse gevangene-arts Lucie Adelsberger die Auschwitz overleefde, indringend over de leefomstandigheden van de kinderen.&nbsp;

<blockquote>De kinderen waren, net als de volwassenen, niets meer dan vel over been, zonder spieren of vet, en een dunne, perkamentachtige huid schuurde overal door de harde randen van het skelet (...). Maar de ellende van deze wurmpjes sneed nog dieper in het hart. Misschien omdat hun gezichten alle kinderlijke eigenschappen hadden verloren en met seniele trekken uit holle ogen staarden (...). Schurft bedekte het ondervoede lichaam van top tot teen en beroofde het van zijn laatste krachten. De mond werd weggevreten door nomazweren die diep in de kaken boorden, de kaken uitholden en de wangen perforeerden als kanker (...). Honger en dorst, kou en pijn hielden de kinderen 's nachts wakker. Hun gekreun zwol aan als een orkaan en galmde door het hele blok.</blockquote>

Uiteindelijk werd het Zigeunerlager in de nacht van 2 op 3 augustus 1944 alsnog geliquideerd. De nog arbeidsgeschikte mensen waren al eerder overgebracht naar werkkampen, mannen naar Buchenwald en vrouwen naar onder meer Ravensbrück.&nbsp;

Dolfina, Soni en hun vader werden, samen met de overgebleven Sinti en Romafamilies, vergast in de gaskamers. Dolfina Greef was vijf jaar, Soni Henricus Greef was drie jaar, hun vader Heinrich Wiegand was 35 jaar oud.

Dolfina Greef kwam op 14 februari 1939 in Veghel ter wereld. Haar broertje Soni Henricus Greef werd geboren op 28 mei 1941 in Tilburg. Dolfina en Soni waren vijf en twee jaar oud toen zij tijdens de ‘Zigeunerrazzia’ van 16 mei 1944 met hun vader Heinrich Wiegand uit hun huis aan de Koningstraat 62 in Arnhem opgehaald werden.&nbsp;

Heinrich Wiegand

Het verhaal van Dolfina Greef

Van: Boezeman, Dr. Aan: verschillende bewoners Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1941-02-10 Onderwerp: bewoners die in aanmerking komen voor een bril of nieuwe glazen.

Van: Boezeman, Dr. Aan: verschillende bewoners Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1941-02-10 Onderwerp: bewoners die in aanmerking komen voor een bril of nieuwe glazen.

lijst met namen van bewoners die in aanmerking komen voor een (nieuwe) bril of glazen

Van: Uschi en Koh, Betty Aan: Langstadt-Schott, Sara en dochter Ruth Plaats: Praag Datum: 1945-05-27 Onderwerp: Uschi hoopt dat de brief hun zal bereiken; ze hoopt ook vooral voor ruth dat haar vader is teruggekomen; net als Ruth ging ze na de bevrijding van Theresienstadt buiten de vesting naar Bauchowitz, ze hoorde van gevechten in Praag en ze trof nog veel Duitse militairen op haar route. Ze had verder geen Ausweis, behalve die van Theresienstadt, die ze goed verstopte; trein naar Praag; ze werden door vliegtuigen beschoten; Duitse militairen op de trein; een paar dagen later werd Praag door het Rode leger bevrijd… Betty: ze hoopt dat het gezin Langstadt weer met elkaar herenigd worden in Theresienstadt…&nbsp;

Van: Uschi en Koh, Betty Aan: Langstadt-Schott, Sara en dochter Ruth Plaats: Praag Datum: 1945-05-27 Onderwerp: Uschi hoopt dat de brief hun zal bereiken; ze hoopt ook vooral voor ruth dat haar vader is teruggekomen; net als Ruth ging ze na de bevrijding van Theresienstadt buiten de vesting naar Bauchowitz, ze hoorde van gevechten in Praag en ze trof nog veel Duitse militairen op haar route. Ze had verder geen Ausweis, behalve die van Theresienstadt, die ze goed verstopte; trein naar Praag; ze werden door vliegtuigen beschoten; Duitse militairen op de trein; een paar dagen later werd Praag door het Rode leger bevrijd… Betty: ze hoopt dat het gezin Langstadt weer met elkaar herenigd worden in Theresienstadt…&nbsp;

Brief van Betty Koh aan Sara en Ruth Langstadt vanuit Praag

Van: notaris Aan:&nbsp;wie het betreft, nazaten&nbsp; Plaats: Rotterdam Datum: Onderwerp: concept akte betreft de nalatenschap van Joseph Isaac Kroon.

Van: notaris Aan:&nbsp;wie het betreft, nazaten&nbsp; Plaats: Rotterdam Datum: Onderwerp: concept akte betreft de nalatenschap van Joseph Isaac Kroon.

Akte (concept) van beschrijving en scheiding en deling nalatenschap Joseph Isaac Kroon

Manuscript van Gretha Mouwes-Roozendaal Onderwerp: Gretha (1914) besloot nadat haar man was opgepakt te gaan onderduiken. Haar dochtertje Juliette werd op een voor haar onbekend adres ondergebracht. Na verschillende adressen te hebben doorlopen werd Gretha in november 1943 opgepakt en naar Westerbork gestuurd. Gretha kwam in de strafbarakken terecht en omdat ze lerares-coupeuse was, kreeg ze een baantje bij het atelier van de familie Herzberg. Dankzij een relatie werd ze op de Weinreb-lijst geplaatst en kon ze van haar ‘S’ afkomen en werd ze in een normale barak geplaatst. Op 3 maart 1944 werd Gretha naar Auschwitz doorgestuurd. En van hieruit naar Ravensbrück.&nbsp; In haar verslag staat ook het verhaal van het joodse onderduikkind Bertje 'Mes' en de problematiek rond haar dochtertje Juliette, die door een doktersgezin was geadopteerd en gedoopt; de rol en het advies van OPK en de pogingen van Gretha om haar dochter terug te krijgen en op te kunnen voeden als alleenstaande moeder…

Manuscript van Gretha Mouwes-Roozendaal Onderwerp: Gretha (1914) besloot nadat haar man was opgepakt te gaan onderduiken. Haar dochtertje Juliette werd op een voor haar onbekend adres ondergebracht. Na verschillende adressen te hebben doorlopen werd Gretha in november 1943 opgepakt en naar Westerbork gestuurd. Gretha kwam in de strafbarakken terecht en omdat ze lerares-coupeuse was, kreeg ze een baantje bij het atelier van de familie Herzberg. Dankzij een relatie werd ze op de Weinreb-lijst geplaatst en kon ze van haar ‘S’ afkomen en werd ze in een normale barak geplaatst. Op 3 maart 1944 werd Gretha naar Auschwitz doorgestuurd. En van hieruit naar Ravensbrück.&nbsp; In haar verslag staat ook het verhaal van het joodse onderduikkind Bertje 'Mes' en de problematiek rond haar dochtertje Juliette, die door een doktersgezin was geadopteerd en gedoopt; de rol en het advies van OPK en de pogingen van Gretha om haar dochter terug te krijgen en op te kunnen voeden als alleenstaande moeder…

Manuscript van Gretha Mouwes-Roozendaal

Van: Querido, Levie Aan: vrienden Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-02&nbsp; Onderwerp: het gaat goed, Levie scharrelt zich er doorheen; de binnendienst zorgt voor de nodige afleiding; taken als: barak vegen, post halen, koffie schenken en eten halen; over de waarde van brief- en pakketpost; het weer in maart was schitterend, nu in april is het guur; Levie hoopt dat hij kan blijven, elke week is er een; hij hoopt herenigd te worden met zijn vrouw die ziek is; na 12 dagen eindelijk weer een pakket; bekenden zijn doorgestuurd; beste vrienden in de barak: Mok, Heimann en Mansfeld; over de aanvoerster van de vegers, 75 jaar oud, over hoe ze onder een bed kroop om te vegen (stoffer en blik) en er en geintje met haar werd uitgehaald; na de snert gaat Levie naar de Sjoel, ook de volgende dag (zondag). Hij gaat dan ook naar het voetballen kijken…

Van: Querido, Levie Aan: vrienden Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-02&nbsp; Onderwerp: het gaat goed, Levie scharrelt zich er doorheen; de binnendienst zorgt voor de nodige afleiding; taken als: barak vegen, post halen, koffie schenken en eten halen; over de waarde van brief- en pakketpost; het weer in maart was schitterend, nu in april is het guur; Levie hoopt dat hij kan blijven, elke week is er een; hij hoopt herenigd te worden met zijn vrouw die ziek is; na 12 dagen eindelijk weer een pakket; bekenden zijn doorgestuurd; beste vrienden in de barak: Mok, Heimann en Mansfeld; over de aanvoerster van de vegers, 75 jaar oud, over hoe ze onder een bed kroop om te vegen (stoffer en blik) en er en geintje met haar werd uitgehaald; na de snert gaat Levie naar de Sjoel, ook de volgende dag (zondag). Hij gaat dan ook naar het voetballen kijken…

Brief van Levie Querido aan zijn vrienden vanuit kamp Westerbork

Overleden personen in kamp Westerbork Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-05-23 Onderwerp: in het kamp overleden personen op 20 en 21 mei 1943.

Overleden personen in kamp Westerbork Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-05-23 Onderwerp: in het kamp overleden personen op 20 en 21 mei 1943.

Bericht over in mei 1943 overleden personen in kamp Westerbork

Van: Carl Aan: Vogel, Kurt en Gertrud Plaats: New York (Macy@Co, Broadway) Datum: 1938-09-12 Onderwerp: over overkomen naar de Verenigde Staten, ook Kurt zijn schoonouders; wat al is opgestuurd en wat wel niet of kan meegenomen worden; zakelijk is alleen een kans van slagen iets in de stoffen te doen is iets nieuws te doen en in de hogere prijsklassen te gaan zitten; de grote Engelse handelshuizen hebben alleen zaken in Canada, van daaruit zijn de lijntjes kort; bontimitatie maakt een goede kans; over zijn eigen werk en zijn gezin…

Van: Carl Aan: Vogel, Kurt en Gertrud Plaats: New York (Macy@Co, Broadway) Datum: 1938-09-12 Onderwerp: over overkomen naar de Verenigde Staten, ook Kurt zijn schoonouders; wat al is opgestuurd en wat wel niet of kan meegenomen worden; zakelijk is alleen een kans van slagen iets in de stoffen te doen is iets nieuws te doen en in de hogere prijsklassen te gaan zitten; de grote Engelse handelshuizen hebben alleen zaken in Canada, van daaruit zijn de lijntjes kort; bontimitatie maakt een goede kans; over zijn eigen werk en zijn gezin…

Brief van Carl aan Kurt en Gertrud Vogel vanuit New York

Van: Zander-Monasch, A. Aan: Coba Plaats: Amsterdam Datum: 1938-01-10 Onderwerp: dank voor de goede wensen; brief schrijven aan haar vorige dokter in verband met ziekenhuisopname; met het koffertje geen haast…

Van: Zander-Monasch, A. Aan: Coba Plaats: Amsterdam Datum: 1938-01-10 Onderwerp: dank voor de goede wensen; brief schrijven aan haar vorige dokter in verband met ziekenhuisopname; met het koffertje geen haast…

Brief van mevrouw Zander-Monasch aan Coba

Foto van C. van den Bogert als marechaussee in kamp Westerbork De foto is gemaakt door Breslauer

Foto van C. van den Bogert als marechaussee in kamp Westerbork De foto is gemaakt door Breslauer

Foto van C. van den Bogert als marechaussee in kamp Westerbork

Van: Büro Lagerkommandantur Aan: Nieuwkerk, Marinus Plaats: Westerbork, kamp, barak 71 Datum: 1944-06-16 Onderwerp: mag zich naar Amsterdam begeven voor een periode van een week. Hij moet zich melden bij het Joodse verblijfshuis aan de jan van Eckstraat 19. Marinus wordt ook geacht hier slapen tijdens zijn dienstreis in Amsterdam/Weesp). Daarnaast moet hij zich melden bij de dienstdoende controleur van het tramhuis voor het Central Station om een bewijs van vervoer te krijgen tot Stadhouderskade nummer 1.

Van: Büro Lagerkommandantur Aan: Nieuwkerk, Marinus Plaats: Westerbork, kamp, barak 71 Datum: 1944-06-16 Onderwerp: mag zich naar Amsterdam begeven voor een periode van een week. Hij moet zich melden bij het Joodse verblijfshuis aan de jan van Eckstraat 19. Marinus wordt ook geacht hier slapen tijdens zijn dienstreis in Amsterdam/Weesp). Daarnaast moet hij zich melden bij de dienstdoende controleur van het tramhuis voor het Central Station om een bewijs van vervoer te krijgen tot Stadhouderskade nummer 1.

Bewijs voor Marinus Nieuwkerk dat hij zich naar Amsterdam mag begeven voor een dienstreis

Foto van Sabine Simon-Smuk De Jodenster is duidelijk zichtbaar

Foto van Sabine Simon-Smuk De Jodenster is duidelijk zichtbaar

Foto van Sabine Simon-Smuk tijdens haar huwelijk

In het kamp gesloten huwelijken Van: Abt. Bev. B. St. Aan: Büro Dr. Wachtel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04 Onderwerp: in het kamp gesloten huwelijken in de periode april 1943.

In het kamp gesloten huwelijken Van: Abt. Bev. B. St. Aan: Büro Dr. Wachtel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04 Onderwerp: in het kamp gesloten huwelijken in de periode april 1943.

Lijst met in kamp Westerbork gesloten huwelijken in 1943

Van: Polak, Bram en Marcus Aan: Polak, S. Plaats: Arnhem, station Datum: 1942-10-03 Onderwerp: onderweg naar kamp Westerbork vanuit het Joodse werkkamp Overbroek; de trein maakt een tussenstop in Arnhem; Marcus treft hier zijn broer Bram aan; samen gaan ze verder; Marcus vindt het praktischer als zijn vrouw zich bij hem voegt in kamp Westerbork…

Van: Polak, Bram en Marcus Aan: Polak, S. Plaats: Arnhem, station Datum: 1942-10-03 Onderwerp: onderweg naar kamp Westerbork vanuit het Joodse werkkamp Overbroek; de trein maakt een tussenstop in Arnhem; Marcus treft hier zijn broer Bram aan; samen gaan ze verder; Marcus vindt het praktischer als zijn vrouw zich bij hem voegt in kamp Westerbork…

Brief van Bram en Marcus Polak aan S. Polak vanuit de trein te Arnhem

Uittreksel uit het Overlijdensregister Amsterdam Datum: 1959-05-01 Betreft het overlijden van Wolf de Groot

Uittreksel uit het Overlijdensregister Amsterdam Datum: 1959-05-01 Betreft het overlijden van Wolf de Groot

Uittreksel betreffende overlijden van W. de Groot

Van: Lindeman, Rootje Aan: Jong, de, Leontien&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-07 Onderwerp: of Leontien de Jong haar kan helpen aan stukjes boter t.b.v. het bakken van koekjes i.v.m. een verjaardagsfeestje. Zie ook 9155-01

Van: Lindeman, Rootje Aan: Jong, de, Leontien&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-07 Onderwerp: of Leontien de Jong haar kan helpen aan stukjes boter t.b.v. het bakken van koekjes i.v.m. een verjaardagsfeestje. Zie ook 9155-01

Brief van Rootje Lindeman aan Leontien de Jong vanuit kamp Westerbork

Een strafgeval bij een destillatieapparaat in het laboratorium Getekend door: Birman, Otto Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05&nbsp;

Een strafgeval bij een destillatieapparaat in het laboratorium Getekend door: Birman, Otto Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05&nbsp;

Tekening, aquarel van een strafgeval bij een eenvoudig destillatieapparaat getekend door Otto Birman

Foto van een barak in woonoord Schattenberg De in kamp Westerbork bevrijdde Alex Lobstein bezocht de plek in de jaren vijftig.

Foto van een barak in woonoord Schattenberg De in kamp Westerbork bevrijdde Alex Lobstein bezocht de plek in de jaren vijftig.

Foto van een barak in woonoord Schattenberg

Foto van Günter Max Wollheim en Judit Wollheim-Dobrowitsky na hun huwelijksplechtigheid.

Foto van Günter Max Wollheim en Judit Wollheim-Dobrowitsky na hun huwelijksplechtigheid.

Foto van Günter Max Wollheim en Judith Wollheim-Dobrowitsky

Van: I.G. Farben Control Group Aan: de Raay, E. Plaats: Frankfurt am Main Datum: 1952-03-07 Onderwerp: verplichting tot betaling is niet erkend; er loopt een rechtszaak, deze kan worden afgewacht; de brief van Eduard zal als aanmelding worden gezien…

Van: I.G. Farben Control Group Aan: de Raay, E. Plaats: Frankfurt am Main Datum: 1952-03-07 Onderwerp: verplichting tot betaling is niet erkend; er loopt een rechtszaak, deze kan worden afgewacht; de brief van Eduard zal als aanmelding worden gezien…

Brief van I.G. Farben Control Group aan E. de Raay over geen toekenning claim en het vervolg

Van: Jüdische Selbstverwaltung &nbsp;Zentralsekretariat&nbsp; Aan: Magnus, Simon Datum: 1944-10-24 Plaats: Theresienstadt Onderwerp: Simon moet zich op 26-10-1944 om 8.30 uur melden bij het gebouw aan de Hauptstrasse 2.

Van: Jüdische Selbstverwaltung &nbsp;Zentralsekretariat&nbsp; Aan: Magnus, Simon Datum: 1944-10-24 Plaats: Theresienstadt Onderwerp: Simon moet zich op 26-10-1944 om 8.30 uur melden bij het gebouw aan de Hauptstrasse 2.

Bericht dat Simon Magnus zich moet melden bij en gebouw aan de Hauptstrasse 2 in Theresienstadt

Van: Els en Alfred Aan: Corrie en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1944-02-04 Onderwerp: bericht van tante Ans Da Silva, dat zij dinsdagnacht zijn weggehaald en woensdag naar Westerbork zijn doorgezonden; de Portugezen waanden zich zo veilig, ze zijn allen opgehaald; ‘een geluk dat het op tijd met de urn is geregeld, want de heer Mendes da Costa zal er wel ook niet meer zijn’; nog geen bericht van Siegfried en Liesje ontvangen, afgelopen dinsdag is er en transport gegaan; pakketten met kleren mogen weer verzonden worden, geen levensmiddelen…; mevrouw Ricardo die Els op de hoogte hield van nieuws uit kamp Westerbork is ook opgehaald.

Van: Els en Alfred Aan: Corrie en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1944-02-04 Onderwerp: bericht van tante Ans Da Silva, dat zij dinsdagnacht zijn weggehaald en woensdag naar Westerbork zijn doorgezonden; de Portugezen waanden zich zo veilig, ze zijn allen opgehaald; ‘een geluk dat het op tijd met de urn is geregeld, want de heer Mendes da Costa zal er wel ook niet meer zijn’; nog geen bericht van Siegfried en Liesje ontvangen, afgelopen dinsdag is er en transport gegaan; pakketten met kleren mogen weer verzonden worden, geen levensmiddelen…; mevrouw Ricardo die Els op de hoogte hield van nieuws uit kamp Westerbork is ook opgehaald.

Briefkaart van Els aan Corrie en Piet vanuit Amsterdam

Vorken Twee vorken verstrekt in de periode dat kamp Westerbork een Centraal Vluchtelingenkamp was. De gebruiksvoorwerpen hebben als inscriptie WESTERBORK R. De 'R' staat voor Rijkseigendom. Manfred Schwarz (schenker) kreeg de vorken (na de oorlog) van zijn schoonzuster Helena Fuchs-van Leeven. &nbsp;

Vorken Twee vorken verstrekt in de periode dat kamp Westerbork een Centraal Vluchtelingenkamp was. De gebruiksvoorwerpen hebben als inscriptie WESTERBORK R. De 'R' staat voor Rijkseigendom. Manfred Schwarz (schenker) kreeg de vorken (na de oorlog) van zijn schoonzuster Helena Fuchs-van Leeven. &nbsp;

Twee vorken uit het Vluchtelingenkamp

Foto van Esther Magdalena Tas-van Dam met haar nichtje Lini de Winter.

Foto van Esther Magdalena Tas-van Dam met haar nichtje Lini de Winter.

Foto van Esther Magdalena Tas-van Dam en haar nichtje Lini de Winter

A.E.F. D.P. Registration Record Van: Boas-Prins, Seraphina, in verband met repatriëring naar Nederland Afgegeven: 1945-06-22 te Amsterdam

A.E.F. D.P. Registration Record Van: Boas-Prins, Seraphina, in verband met repatriëring naar Nederland Afgegeven: 1945-06-22 te Amsterdam

Registratiekaart van S. Boas-Prins

‘Mondelinge’ mededeling Van: Kwieser, Henri Aan: Jong-Cohen, de, E. Datum: 1943-11-08 Plaats: Westerbork, kamp (barak 41) Onderwerp: vraag om levensmiddelen. ‘Hierbij verklaar ik een gemengd-gehuwd adres te hebben opgegeven’.

‘Mondelinge’ mededeling Van: Kwieser, Henri Aan: Jong-Cohen, de, E. Datum: 1943-11-08 Plaats: Westerbork, kamp (barak 41) Onderwerp: vraag om levensmiddelen. ‘Hierbij verklaar ik een gemengd-gehuwd adres te hebben opgegeven’.

Mededeling van Henri Kwieser aan E. de Jong-Cohen vanuit kamp Westerbork

Mondelinge mededeling Van: Workum, Henri Aan: Jong-Cohen, de, E.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: oktober 1943 Onderwerp: vraag of ze een wit lampje voor een Philips Byoux handdynamo wil sturen.

Mondelinge mededeling Van: Workum, Henri Aan: Jong-Cohen, de, E.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: oktober 1943 Onderwerp: vraag of ze een wit lampje voor een Philips Byoux handdynamo wil sturen.

Mededeling van Henri Workum aan E. de Jong-Cohen vanuit kamp Westerbork

Van: Tokkie, Mozes&nbsp; Aan: Lackrooy, Dhr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp, barak 4 (ziekenzaal). Datum: 1943-02-22&nbsp; Onderwerp: hartelijk dank voor heerlijk pakket.

Van: Tokkie, Mozes&nbsp; Aan: Lackrooy, Dhr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp, barak 4 (ziekenzaal). Datum: 1943-02-22&nbsp; Onderwerp: hartelijk dank voor heerlijk pakket.

Briefkaart van Mozes Tokkie aan de heer Lackrooy vanuit kamp Westerbork

Foto van een gymnastiekvereniging Attila in Groningen, ter gelegenheid van het 35-jarig bestaan.&nbsp; Achterop een fotokopie ervan staan de namen van alle aanwezigen op de foto vermeld, onder wie Jules Cohen, dec. 1933.&nbsp; Een afdruk en drie fotokopieën.

Foto van een gymnastiekvereniging Attila in Groningen, ter gelegenheid van het 35-jarig bestaan.&nbsp; Achterop een fotokopie ervan staan de namen van alle aanwezigen op de foto vermeld, onder wie Jules Cohen, dec. 1933.&nbsp; Een afdruk en drie fotokopieën.

Gymnastiekvereniging Attila te Groningen