In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Van: Hoorn, van, H. Aan: Medema, mej. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-24 (poststempel) Onderwerp: Bevestiging ontvangst en bedankje pakket

Van: Hoorn, van, H. Aan: Medema, mej. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-24 (poststempel) Onderwerp: Bevestiging ontvangst en bedankje pakket

Briefkaart van Henriette van Hoorn aan mej. Medema vanuit kamp Westerbork

Gedicht van Dr. Walter Kauffmann met de titel ‘Die Selbstmörderin'.

Gedicht van Dr. Walter Kauffmann met de titel ‘Die Selbstmörderin'.

Gedicht van Dr. Walter Kauffmann met de titel ‘Die Selbstmörderin'

Plaatsen in kamp Westerbork

Ziekenhuisbarakken

Tandarts

Diëtiek

Orthopedische instrumentenmakerij

Pedicure

Apotheek

Medisch laboratorium

Polikiniek

Kinderafdeling

Van: Mammie Aan: Thijsje Plaats: onderduikplek Datum: 1942-1944 Onderwerp: over de afbeelding van de kaart; ‘ Ben je een lieve jongen, en kom je ook gauw weer bij mammie’…

Van: Mammie Aan: Thijsje Plaats: onderduikplek Datum: 1942-1944 Onderwerp: over de afbeelding van de kaart; ‘ Ben je een lieve jongen, en kom je ook gauw weer bij mammie’…

Briefkaart van Matje Leefsma-Wolf aan haar ondergedoken zoontje Isac Leefsma (Thijsje)

Foto van militairen in een zwembad Datum: 1949

Foto van militairen in een zwembad Datum: 1949

Foto van militairen in een zwembad

Situatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1956-1960 Opmerking: de basisplattegrond is uit 1956. Op de plattegrond zijn ook de veranderingen te zien nadien. Bijvoorbeeld de barakken (zestigers) die door de brand van 1958 zijn verwoest en de barakken 213, 214 en 215 die ervoor in de plaats zijn gekomen en in 1960 werden gebouwd.

Situatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1956-1960 Opmerking: de basisplattegrond is uit 1956. Op de plattegrond zijn ook de veranderingen te zien nadien. Bijvoorbeeld de barakken (zestigers) die door de brand van 1958 zijn verwoest en de barakken 213, 214 en 215 die ervoor in de plaats zijn gekomen en in 1960 werden gebouwd.

Plattegrond van het woonoord Schattenberg rond 1960

Van: Groenteman-Polk, Elisabeth en Mozes Aan: oom Gerrit en gezin Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-02 Onderwerp: van Max goede berichten gehoord over ‘oom Gerrit’; pakje met zeven gouden ringen en wat lekkers, graag bewaren; het ogenblik is gekomen dat ze ook gehaald kunnen worden; verzoek om dan een pakje met levensmiddelen op te sturen; Westerbork of Vught; Elisabeth heeft geen familie om iets toe te laten sturen, die zitten in Vught…

Van: Groenteman-Polk, Elisabeth en Mozes Aan: oom Gerrit en gezin Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-02 Onderwerp: van Max goede berichten gehoord over ‘oom Gerrit’; pakje met zeven gouden ringen en wat lekkers, graag bewaren; het ogenblik is gekomen dat ze ook gehaald kunnen worden; verzoek om dan een pakje met levensmiddelen op te sturen; Westerbork of Vught; Elisabeth heeft geen familie om iets toe te laten sturen, die zitten in Vught…

Brief van Mozes en Elisabeth Groenteman-Polk aan oom Gerrit en gezin vanuit Amsterdam

Van: Ouders Aan: Calligaro, A. Plaats: trein Datum: 1943-02-16 Onderwerp: op transport gesteld; afscheid nemen; pakketten

Van: Ouders Aan: Calligaro, A. Plaats: trein Datum: 1943-02-16 Onderwerp: op transport gesteld; afscheid nemen; pakketten

Briefkaart van de familie Kruijer aan A. Calligaro vanuit de trein

Gedeelte uit interview met Lewi, Arno en Lotte&nbsp;(Lewi)-Sielmann Interview afgenomen door Mirjam Pinkhof-Waterman Arno kwam in het Joodse werkkamp De Bruine Enk terecht. Na de opheffing van dit kamp volgde een verblijf in kamp Westerbork. Arno werkte korte tijd als tandtechnicus, Lotte in het ziekenhuis, de aardappelkeuken en de wasserette. In een brief verstopt in een teruggekeerde wagon stond geschreven dat een transport naar Riga ging (mogelijk is dit de oorzaak van de geruchten ten aanzien van de bestemming van de Sobibortransporten). In verband met represaillemaatregelen wilden ze niet vluchten. Een ontsnappingspoging van de hele groep mislukte; een poging om Kurt Hannemann en Harald Simon van het transport van 19-10-1943 ter redden mislukte ook; een bevriende relatie slaagde erin Lotte's naam op een Palestina certificaat van iemand anders te krijgen, waardoor beiden voor het transport van 11 januari 1944 naar Bergen-Belsen is aanmerking kwamen. Uiteindelijk zijn beiden in Tröbitz bevrijd.

Gedeelte uit interview met Lewi, Arno en Lotte&nbsp;(Lewi)-Sielmann Interview afgenomen door Mirjam Pinkhof-Waterman Arno kwam in het Joodse werkkamp De Bruine Enk terecht. Na de opheffing van dit kamp volgde een verblijf in kamp Westerbork. Arno werkte korte tijd als tandtechnicus, Lotte in het ziekenhuis, de aardappelkeuken en de wasserette. In een brief verstopt in een teruggekeerde wagon stond geschreven dat een transport naar Riga ging (mogelijk is dit de oorzaak van de geruchten ten aanzien van de bestemming van de Sobibortransporten). In verband met represaillemaatregelen wilden ze niet vluchten. Een ontsnappingspoging van de hele groep mislukte; een poging om Kurt Hannemann en Harald Simon van het transport van 19-10-1943 ter redden mislukte ook; een bevriende relatie slaagde erin Lotte's naam op een Palestina certificaat van iemand anders te krijgen, waardoor beiden voor het transport van 11 januari 1944 naar Bergen-Belsen is aanmerking kwamen. Uiteindelijk zijn beiden in Tröbitz bevrijd.

Interview van Aro lewi en Lotte Lewi-Sielmann

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Hollander, Han Aan:&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp, Heidelager&nbsp; Datum: 1943-02-24&nbsp; Onderwerp: verhuizingen in het kamp, ander werk door bemiddeling van de kampcommandant Gemmeker, administratie Heidelager, werken in de kantine van het Heidelager beschrijving van het Heidelager, marechaussee en kampsterkte en personeel.

Van: Hollander, Han Aan:&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp, Heidelager&nbsp; Datum: 1943-02-24&nbsp; Onderwerp: verhuizingen in het kamp, ander werk door bemiddeling van de kampcommandant Gemmeker, administratie Heidelager, werken in de kantine van het Heidelager beschrijving van het Heidelager, marechaussee en kampsterkte en personeel.

Brief van Han Hollander vanuit kamp Westerbork (Heidelager)

Van: Huisman, G.K. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-11-29 Onderwerp: Stroomverbruik.&nbsp; Begeleidende brief over de besparing van het stroomverbruik. Bl.2 + 3: Twee rapporten over het elektrisch verbruik en elektriciteitsbesparing.

Van: Huisman, G.K. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-11-29 Onderwerp: Stroomverbruik.&nbsp; Begeleidende brief over de besparing van het stroomverbruik. Bl.2 + 3: Twee rapporten over het elektrisch verbruik en elektriciteitsbesparing.

Rapport van G.K. Huisman aan J.G. Buijvoets over stroomgebruik in Interneringskamp Westerbork