In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Frederika FIetje overleed in het ziekenhuis in Assen.

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 11 januari 1943 - Auschwitz

Het fluitorkest speelt onder leiding van W. Maail onder de bomen, in de zon. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1955-1960

Het fluitorkest speelt onder leiding van W. Maail onder de bomen, in de zon. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1955-1960

Foto van het fluitorkest o.l.v. W. Maail

Foto van Emanuel de Leeuw en zijn vrouw Schoontje van Brink

Foto van Emanuel de Leeuw en zijn vrouw Schoontje van Brink

Joodse gemeenten in Groningen

Joodse gemeente Loppersum

Dit verhaal werd geschreven in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp;

Settela Steinbach wordt geboren in 1934 in Born. Met haar negen broertjes en zusjes reist ze in haar jeugd door het Limburgse land. Een van de vaste standplaatsen van de familie Steinbach is Susteren. Aan de Baakhoverweg, in het talud van de weg, naast de boomgaard van “de Zeute”, staan de woonwagens van het gezin opgesteld. Buurtbewoners herinneren zich dat de kinderen van de Steinbachs met regelmaat om water kwamen vragen. Op zomeravonden konden ze in het dorp de melodieuze klanken van de violen van de familie horen.&nbsp;

In 1943 trekt de familie Steinbach naar het bekende woonwagenkamp ‘De Zwaaikom’ in Eindhoven. Het kamp, aangelegd in 1929, is na het trekverbod in de zomer van 1943 door de overheid aangewezen als één van de centrale kampen voor Sinti en Roma en reizigers.&nbsp;

Op dinsdagmorgen 16 mei 1944 worden Settela en haar familie in alle vroegte door gebonk op de woonwagen en geschreeuw wakker gemaakt. Een razzia. De politieagenten en landwachters die de razzia uitvoeren, hebben een lijst bij zich van de ‘Zigeuners’ die in het woonwagenkamp verblijven. Uiteindelijk worden er 21 het kamp uitgedreven (via het politiebureau) naar het station van Eindhoven. Vooral vrouwen en kinderen: een deel van de mannen is al een week eerder opgepakt en naar kamp Amersfoort gebracht. Zo ook de vader van Settela.

Op het Centraal Station moet Settela met de andere opgepakte Sinti en Roma in een personentrein stappen die eerst naar Den Bosch rijdt – waar nog eens 51 personen worden toegevoegd – en daarna aan een rit naar het noorden beginnen. Omstreeks vier uur ’s middags komt in kamp Westerbork een einde aan de reis. Drie dagen later volgt deportatie naar Auschwitz-Birkenau waar Settela begin augustus 1944 in de gaskamer wordt vermoord.

Lang blijft Settela een van de vele onbekende slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Tot de Haagse journalist Aad Wagenaar begin jaren negentig onderzoek doet naar de Westerborkfilm, een film opgenomen in het voorjaar van 1944 door de Joodse kampgevangene Rudolf Breslauer op bevel van commandant Albert Konrad Gemmeker. Wagenaar wil de identiteit van “het meisje tussen de wagondeur”, een shot uit het beroemdste gedeelte van de film (een vertrekkend transport uit kamp Westerbork) achterhalen. Tot dan toe is altijd gedacht dat zij een Joods meisje moet zijn.

Simultaan aan het onderzoek van Wagenaar zijn twee medewerkers van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork, Koert Broersma en Gerard Rossing, bezig met hun eigen onderzoek naar de Westerborkfilm. Door het bekijken van de sporen van de film weten Rossing en Broersma de datum van de opname vast te stellen. Uit nauwkeurige analyse van het beeldmateriaal blijkt dat het niet gaat om een Joods transport, maar om het zogeheten ‘Zigeunertransport’ van 19 mei 1944.

Het meisje in de wagondeur moet dus een ‘Zigeunermeisje’ zijn, beseft ook Wagenaar.&nbsp; Hij gaat vervolgens op verschillende woonwagenkampen in Nederland op zoek naar haar naam. Al bij de eerste stop in Spijkenisse volgt het antwoord&nbsp;als hij een overlevende van het ‘Zigeunertransport’ ontmoet, Theresia ‘Crasa’ Wagner (1927).

<blockquote>“Het tolt in mijn kop. Kan dat waar zijn: een maandagmiddag in Spijkenisse, nog geen tien minuten binnen bij de eerste overlevende van het zigeunertransport uit Westerbork die ik gevonden heb ‑ en het meisje dat wereldwijd haast een halve eeuw lang als het anonieme slachtoffer van de deportaties gold, heeft gelijk haar naam weer? ‘Settela!”, roept ze. “Dát was haar naam: Settela! Dat schreeuwde die moeder: ‘Settela, ga bij die deur weg, straks komt je kop er nog tussen!’ Settela!’ &nbsp;Settela Steinbach ‑ het is maandagmiddag 7 februari 1993, vijf minuten over vier. Het meisje heeft haar naam terug.”</blockquote>

Op 19 mei 1944 worden 245 Sinti en Roma vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau gedeporteerd. Slechts 31 overleven de oorlog. Tot de slachtoffers behoort Settela Steinbach, die bij het vertrek van de deportatietrein uit Westerbork door de Joodse fotograaf Werner Rudolf Breslauer (1903) met een filmcamera op beeld wordt vastgelegd.&nbsp;

Briefkaart van mevr. C. Jonker aan S. Medema vanuit Assen