In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Terugkeer en opvang

Repatriëring bevrijdde concentratiekampgevangenen

Displaced Persons

Van: Büro Dr. Wachtel &nbsp; Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-12 Onderwerp: overlijden van personen in het kamp op 11 juni 1943.

Van: Büro Dr. Wachtel&nbsp; Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-12 Onderwerp: overlijden van personen in het kamp op 11 juni 1943.

Bericht nummer 28 over in het kamp overleden personen in juni 1943

Programma Plaats: Westerbork, kamp Datum: april 1944 Programma van de cabaretvoorstelling Bunter Abend

Programma Plaats: Westerbork, kamp Datum: april 1944 Programma van de cabaretvoorstelling Bunter Abend

Programma cabaretvoorstelling Bunter Abend in kamp Westerbork

1943

Juni 1943

Van: de Joodse Raad, Afdeling Expositur Aan: Polak, Martin, Jules Plaats: Amsterdam Datum: 1943-02-03 Onderwerp: band Joodse Raad nummer 155.

Van: de Joodse Raad, Afdeling Expositur Aan: Polak, Martin, Jules Plaats: Amsterdam Datum: 1943-02-03 Onderwerp: band Joodse Raad nummer 155.

Brief van de Joodse Raad aan Martin Polak over het nummer van zijn armband

Waslijst kamp Westerbork Van: Gerritse-Kwetser, Jeanette Datum: 1945

Waslijst kamp Westerbork Van: Gerritse-Kwetser, Jeanette Datum: 1945

Waslijst van Jeanette Gerritse in kamp Westerbork

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Vluchtelingenkamp Datum: 1942-04-09 Onderwerp: Stella is op bezoek geweest; Stella is ook kort op bezoek geweest bij haar vader in het Joodse werkkamp Gijsselte; de tandarts heeft bij Werner een kies getrokken; over Werners en Stella's houding in hun relatie.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Vluchtelingenkamp Datum: 1942-04-09 Onderwerp: Stella is op bezoek geweest; Stella is ook kort op bezoek geweest bij haar vader in het Joodse werkkamp Gijsselte; de tandarts heeft bij Werner een kies getrokken; over Werners en Stella's houding in hun relatie.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Maurits (Mau) Bernhard Henri Aussen werd geboren op 19 Mei 1902 te Amsterdam. Hij was de jongste zoon van het gezin met 6 kinderen. Na het overlijden van zijn vader kon zijn moeder het gezin niet meer geheel onderhouden, zodat hij gedeeltelijk in een weeshuis opgroeide. Hij bleek een goede leerling en deed met zeer goed gevolg eindexamen op de HBS. Daarna richtte hij een importzaak op in de papierbranche, waarvoor hij ook naar het buitenland reisde.&nbsp; Hij trouwde op 22 september 1937 met Johanna Mok, eveneens Amsterdamse en geboren op 26 Juni 1903. Jo Mok was (directie-)secretaresse bij de vakbond NVV. Zij verhuisden naar Waalstraat 37, in Amsterdam. Mau en Jo kregen twee kinderen, in 1938 en 1940. Vanwege deze laatste zwangerschap had de familie Aussen het vertrek per boot naar Amerika uitgesteld, waarvoor ze reeds de plaatsen geregeld had. Helaas heeft de Duitse inval vervolgens de emigratie verhinderd.&nbsp; In 1942 besloten Mau en Jo dat onderduiken noodzakelijk was. Zij bleven in onderduik in Amsterdam. De twee kinderen gingen eerst gezamenlijk in de provincie in onderduik, maar na enige tijd werden ze van elkaar gescheiden ondergebracht op adressen in Limburg. Mau en Jo werden in Amsterdam op hun onderduikadres opgepakt en direct naar Westerbork gebracht. Daar kwamen ze aan op 29 juni 1943 en werden van daaruit direct doorgestuurd. Zij zijn omgekomen in Sobibor op 2 Juli 1943. De kinderen hebben hun onderduik wel goed volbracht en zijn vervolgens als weeskinderen opgevangen door de zusters van hun moeder, Esther Goedhart-Mok en Sophia Mok.&nbsp;

Maurits (Mau) Bernhard Henri Aussen werd geboren op 19 Mei 1902 te Amsterdam. Hij was de jongste zoon van het gezin met 6 kinderen. Na het overlijden van zijn vader kon zijn moeder het gezin niet meer geheel onderhouden, zodat hij gedeeltelijk in een weeshuis opgroeide. Hij bleek een goede leerling en deed met zeer goed gevolg eindexamen op de HBS. Daarna richtte hij een importzaak op in de papierbranche, waarvoor hij ook naar het buitenland reisde.&nbsp; Hij trouwde op 22 september 1937 met Johanna Mok, eveneens Amsterdamse en geboren op 26 Juni 1903. Jo Mok was (directie-)secretaresse bij de vakbond NVV. Zij verhuisden naar Waalstraat 37, in Amsterdam. Mau en Jo kregen twee kinderen, geboren in 1938 en 1940. Vanwege deze laatste zwangerschap had de familie Aussen het vertrek per boot naar Amerika uitgesteld, waarvoor ze reeds de plaatsen geregeld had. Helaas heeft de Duitse inval vervolgens de emigratie verhinderd. In 1942 besloten Mau en Jo dat onderduiken noodzakelijk was. Zij bleven in onderduik in Amsterdam. De twee kinderen gingen eerst gezamenlijk in de provincie in onderduik, maar na enige tijd werden ze van elkaar gescheiden ondergebracht op adressen in Limburg.&nbsp; Mau en Jo werden in Amsterdam op hun onderduikadres opgepakt en direct naar Westerbork gebracht. Daar kwamen ze aan op 29 juni 1943 en werden van daaruit direct doorgestuurd. Zij zijn omgekomen in Sobibor op 2 Juli 1943. De kinderen hebben hun onderduik wel goed volbracht en zijn vervolgens als weeskinderen opgevangen door de zusters van hun moeder, Esther Goedhart-Mok en Sophia Mok.&nbsp;

Van: van het gezin Levie via Crost-Kargauer, M. Aan: de Levie, J. Plaats: Westerbork, kamp, barak 60 Datum: 1943-04-29 Onderwerp: pakjes en postwissels in dank ontvangen; lap stof om Jo zijn broek te kunnen verstellen; Sander en Hendrica zijn er niet meer, dus geen pakjes meer naar hun sturen; worteltjes nog niet geprobeerd, omdat Dien ziek was; graag het een en ander toezenden; kan niet alles schrijven…; onzekere toestand…

Van: van het gezin Levie via Crost-Kargauer, M. Aan: de Levie, J. Plaats: Westerbork, kamp, barak 60 Datum: 1943-04-29 Onderwerp: pakjes en postwissels in dank ontvangen; lap stof om Jo zijn broek te kunnen verstellen; Sander en Hendrica zijn er niet meer, dus geen pakjes meer naar hun sturen; worteltjes nog niet geprobeerd, omdat Dien ziek was; graag het een en ander toezenden; kan niet alles schrijven…; onzekere toestand…

Briefkaart van M. Crost-Kargauer aan J. de Levie vanuit kamp Westerbork

1944

Februari 1944

Algemeen

Vragen over personen

Vragen over een onderwerp

Vragen over een foto, voorwerp of document

Veelgestelde vragen

Schetsontwerp barak 28, 29 en 30 voor het bouwen van: 1. lokalen voor ambachtsonderwijs;&nbsp; 2. een C.A.Z. magazijn&nbsp; 3. woning met kantoor voor de predikant Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1957-05

Schetsontwerp barak 28, 29 en 30 voor het bouwen van: 1. lokalen voor ambachtsonderwijs;&nbsp; 2. een C.A.Z. magazijn&nbsp; 3. woning met kantoor voor de predikant Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1957-05

Plattegrond van de nieuwe inrichting van de voormalige Centrale Keuken

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: de Leve, J. Plaats: Den Haag Datum: 1942-12-31 Onderwerp: sturen van een pakketje naar Jaap Levie, schoon jaegergoed en proviand.

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Bureau Den Haag Aan: de Leve, J. Plaats: Den Haag Datum: 1942-12-31 Onderwerp: sturen van een pakketje naar Jaap Levie, schoon jaegergoed en proviand.

Brief van de Joodse Raad aan J. de Levie met het verzoek een pakket naar kamp Westerbork te sturen

Revisie bliksemafleider installatie Barak A1 en A3&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork Schaal: 1:250

Revisie bliksemafleider installatie Barak A1 en A3&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork Schaal: 1:250

Bouwtekening van de revisie van de bliksemafleider op de barakken van het type A1 en A3