In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Groenteman-Polk, Elisabeth en Mozes Aan: oom Gerrit en gezin Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-02 Onderwerp: van Max goede berichten gehoord over ‘oom Gerrit’; pakje met zeven gouden ringen en wat lekkers, graag bewaren; het ogenblik is gekomen dat ze ook gehaald kunnen worden; verzoek om dan een pakje met levensmiddelen op te sturen; Westerbork of Vught; Elisabeth heeft geen familie om iets toe te laten sturen, die zitten in Vught…

Van: Groenteman-Polk, Elisabeth en Mozes Aan: oom Gerrit en gezin Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-02 Onderwerp: van Max goede berichten gehoord over ‘oom Gerrit’; pakje met zeven gouden ringen en wat lekkers, graag bewaren; het ogenblik is gekomen dat ze ook gehaald kunnen worden; verzoek om dan een pakje met levensmiddelen op te sturen; Westerbork of Vught; Elisabeth heeft geen familie om iets toe te laten sturen, die zitten in Vught…

Brief van Mozes en Elisabeth Groenteman-Polk aan oom Gerrit en gezin vanuit Amsterdam

Joodse mannen werkzaam in de tuindienst en een niet-joodse opzichter Snater (geheel links) Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-1942.

Joodse mannen werkzaam in de tuindienst en een niet-joodse opzichter Snater (geheel links) Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-1942.

Joodse vluchtelingen werkzaam in de tuindienst in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-08-04 (dinsdag) Onderwerp: bezoek van Stella aan kamp Westerbork. Bezoekvergunning voor de zondag, nu nog een reisvergunning. Ze wil meehelpen in Westerbork, nu ze vakantie heeft. Misschien via de Joodse Raad of commandant Schol. Misschien kan Stella ooit in Westerbork blijven. Een transport uit Rotterdam is afgelopen vrijdag binnengekomen met onder andere kennissen van Werner. Twee vrouwen die hij goed kent heeft hij proberen te helpen, al kan hij weinig doen. Gisteren (maandag) zijn zij vertrokken. Vandaag kwam een transport binnen uit regio Nijmegen en Limburg, onder hen veel katholieken, zelfs nonnen en paters; geen nieuws uit Auschwitz: redevoering Schmidt; Werner heeft mensen uit het Joodse werkkamp Mantinge gesproken die Stella's vader kenden; personen met de familienaam Pach zijn in kamp Westerbork terecht gekomen; over Stella als hulp in kamp Westerbork, misschien kan ze informeren bij mensen van de Joodse Raad die in het kamp werkzaam zijn en die misschien in de weekends terug naar Amsterdam gaan.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-08-04 (dinsdag) Onderwerp: bezoek van Stella aan kamp Westerbork. Bezoekvergunning voor de zondag, nu nog een reisvergunning. Ze wil meehelpen in Westerbork, nu ze vakantie heeft. Misschien via de Joodse Raad of commandant Schol. Misschien kan Stella ooit in Westerbork blijven. Een transport uit Rotterdam is afgelopen vrijdag binnengekomen met onder andere kennissen van Werner. Twee vrouwen die hij goed kent heeft hij proberen te helpen, al kan hij weinig doen. Gisteren (maandag) zijn zij vertrokken. Vandaag kwam een transport binnen uit regio Nijmegen en Limburg, onder hen veel katholieken, zelfs nonnen en paters; geen nieuws uit Auschwitz: redevoering Schmidt; Werner heeft mensen uit het Joodse werkkamp Mantinge gesproken die Stella's vader kenden; personen met de familienaam Pach zijn in kamp Westerbork terecht gekomen; over Stella als hulp in kamp Westerbork, misschien kan ze informeren bij mensen van de Joodse Raad die in het kamp werkzaam zijn en die misschien in de weekends terug naar Amsterdam gaan.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Briefkaart Van: Kwieser-Cohen, M. Aan: Meijer, E. en Jong, de, H. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-08 Onderwerp: Mirjam werkt veel en heeft daardoor weinig vrije tijd. Dat is goed want zo komt ze niet tot denken.&nbsp;

Briefkaart Van: Kwieser-Cohen, M. Aan: Meijer, E. en Jong, de, H. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-08 Onderwerp: Mirjam werkt veel en heeft daardoor weinig vrije tijd. Dat is goed want zo komt ze niet tot denken.&nbsp;

Briefkaart van M. Kwieser-Cohen aan E. Meijer en H. de Jong vanuit kamp Westerbork

Van: Büro Dr. Wachtel &nbsp; Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-12 Onderwerp: overlijden van personen in het kamp op 11 juni 1943.

Van: Büro Dr. Wachtel&nbsp; Aan: wie het betreft Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-12 Onderwerp: overlijden van personen in het kamp op 11 juni 1943.

Bericht nummer 28 over in het kamp overleden personen in juni 1943

Bekendmaking&nbsp; Datum: 1943-09-24&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: Binnendienst; Scheerzeep; Ramen in grote barakken; Boksavond.

Bekendmaking&nbsp; Datum: 1943-09-24&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: Binnendienst; Scheerzeep; Ramen in grote barakken; Boksavond.

Bekendmaking over de binnendienst, scheerzeep, ramen in de grote barakken en kaarten voor een Boksavond

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het project Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;

Harry Pumt, geboren op 10 april 1939 in Den Haag, was de jongste telg uit het gezin Pumt. Hij had twee oudere zusjes, Maria (1930) en Elisabeth (1934), en een oudere broer, Christian (1935). Vader Adolph Pumt was in 1904 in Delft geboren. Het is niet bekend wie zijn moeder was.&nbsp;

In 1943 kregen Harry en zijn familie te maken met de nazimaatregelen tegen de Sinti en Roma. Er kwam onder meer een reisverbod en Sinti en Roma moesten in verzamelkampen buiten de grote steden gaan wonen. Een deel van de Sinti en Roma dook hierop onder of besloot (clandestien) in leegstaande woningen / woonwagens op verscheidene plekken in Nederland te gaan leven. Zo ook de familie van Harry, die een woonwagen aan de Hemsterhuisstraat 145 in “hun eigen” Den Haag betrok.

In mei 1944 ontving de Nederlandse Directeur-Generaal voor de Politie van de bezetter instructies voor een actie gericht tegen Sinti en Roma. Op 16 mei zouden overal in Nederland Sinti en Roma opgehaald moeten worden en naar kamp Westerbork moeten worden overgebracht. In Den Haag ging het om meer dan 100 mannen, vrouwen en kinderen die op verschillende plaatsen en straten rond de Veenkade leefden, zoals de familie Pumt.

Op 16 mei, om 04.00 uur in de ochtend, trokken agenten vervolgens van huis tot wagen in de Hofstad. Ze bonkten op de deuren, en dwongen de betreffende Sintj en Roma hun thuis te verlaten en naar het politiebureau aan de Mauritskade te lopen. De huizen en woonwagens werden verzegeld.&nbsp;

Op het politiebureau namen agenten de identiteitspapieren in, en vandaar werden de Sinti en Roma met vrachtwagens naar het station gebracht. Een overlevende:&nbsp;

<blockquote>“Tot die ochtend in mei, toen de NSB’ers kwamen. Dat waren geen Duitsers, nee. Ze hadden de straat al afgezet en we moesten mee naar het station”.</blockquote>

Er volgende een transport per trein naar Drenthe waar de bewakingstroepen van kamp Westerbork hen opwachtten. Er werd die dag een grote groep Sinti en Roma opgepakt in Den Haag en de dag daarna nog enkele mensen. Hieronder aldus ook Harry en zijn familie.

Harry Pumt bleef uiteindelijk slechts drie dagen in kamp Westerbork. Op 19 mei 1944 werd hij samen met 244 andere Sinti en Roma op transport gesteld naar Auschwitz-Birkenau. Deze treinreis duurde drie dagen en nachten.

In Auschwitz aangekomen, werden Harry en zijn familie naar het zogenaamde ‘Zigeunerlager’ gebracht, waar hij in barak 18, de Hollandse barak, terechtkwam. In dit gedeelte van Birkenau werden de mannen en vrouwen niet van elkaar gescheiden, terwijl dat voor alle andere gevangenen wel gold.

Mede omdat er ruimtegebrek dreigde te ontstaan in Auschwitz, werden, vlak nadat Harry Pumt als gevangene was ingeschreven, 1.500 mannen en vrouwen naar kampen als Buchenwald en Ravensbruck weggestuurd om er te gaan ‘werken’, waaronder 75 Nederlandse mannen en 20 Nederlandse vrouwen. Zeer waarschijnlijk was Harry’s vader één van hen. Hij werd later vermoord in het in de Vogezen gelegen kamp Mittelbau-Dora.

Wat achterbleef in het vernietigingskamp waren met name oudere mannen en vrouwen, en jonge kinderen en hun moeders. Begin augustus werd door de nazi’s besloten hun leven op een meedogenloze wijze te beëindigen.&nbsp;

In de nacht van 2 op 3 augustus 1944 omsingelden de SS-bewakers het ‘Zigeunerlager’ en begonnen de barakken een voor een leeg te halen. Ze sloegen de gevangen en sleepten hen naar buiten. De Joodse Lucie Adelsberger (1895) was begin augustus 1944 als arts werkzaam in het ‘Zigeunerlager’. Zij vertelde na de oorlog:

<blockquote>“De deuren werden opengegooid, de SS stormde binnen. De ontruiming begon. De mensen werden uit de bedden getrokken, als bundels gepakt en eruit gedragen. We stonden erbij en moesten machteloos toezien. In enkele minuten was de barak leeg. Ieder bed werd nogmaals aan een onderzoek onderworpen en elke hoek van de barak doorzocht. De barak werd weer vergrendeld en de SS vertrok met haar slachtoffers. Wij bleven ongedeerd achter.”</blockquote>

Gedurende de nacht van 2 augustus 1944 en de dag die erop volgde, werden uiteindelijk alle overgebleven Sinti en Roma vergast. Hieronder ook Harry Pumt, zijn beider zusjes en broer.&nbsp; Harry werd slechts vijf jaar oud.

Yvonne Vos beschrijft het korte leven van Harry Pumt, een Sinti jongen uit Den Haag. Hij werd begin augustus 1944 in de gaskamer van het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau door de nazi’s vermoord.&nbsp;

Harry Pumt

Het verhaal van Harry Pumt

Van: de Schade-Enquête-Commissie Aan: de Raay, E. Plaats: Den Haag Datum: 1956-01-17 Onderwerp: aanvraag voor een aanvullende bijdrage…

Van: de Schade-Enquête-Commissie Aan: de Raay, E. Plaats: Den Haag Datum: 1956-01-17 Onderwerp: aanvraag voor een aanvullende bijdrage…

Brief van de Schade-Enquête-Commissie aan E. de Raay vanuit den Haag

Van: Aan: Waarde familie Plaats: Datum: Onderwerp: omstandigheden

Van: Aan: Waarde familie Plaats: Datum: Onderwerp: omstandigheden

Brief aan waarde familie

Verslag van Dr. Mr. E.R.L.M. Bromberg over zijn leven en dat van zijn gezin in de jaren 1940-1945.

Verslag van Dr. Mr. E.R.L.M. Bromberg over zijn leven en dat van zijn gezin in de jaren 1940-1945.

Verslag van Dr. Mr. E.R.L.M. Bromberg over zijn leven en dat van zijn gezin

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-12-30&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: goederen die reeds aan kassa zijn betaald en en niet meer voorradig zijn. Terugontvangen van geld of tegoedbon.

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-12-30&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: goederen die reeds aan kassa zijn betaald en en niet meer voorradig zijn. Terugontvangen van geld of tegoedbon.

Mededeling over goederen die reeds aan kassa zijn betaald en en niet meer voorradig zijn.