In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Foto van kinderen op een wipwap&nbsp; Datum: 1950 Plaats: Westerbork, kamp (repatriëring) Het is onbekend waar deze speeltoestellen hebben gestaan. Het meisje rechts is Tineke Vogel.

Foto van kinderen op een wipwap&nbsp; Datum: 1950 Plaats: Westerbork, kamp (repatriëring) Het is onbekend waar deze speeltoestellen hebben gestaan. Het meisje rechts is Tineke Vogel.

Foto van Indische kinderen op een wipwap in (kamp) Schattenberg

Datum: 1943-01-24 Onderwerp: maakloon van 10 gulden voor een een pantalon voor mevrouw Stranders-Hartog. Het geldbedrag is door de heer Gosschalk uitbetaald. &nbsp;

Datum: 1943-01-24 Onderwerp: maakloon van 10 gulden voor een een pantalon voor mevrouw Stranders-Hartog. Het geldbedrag is door de heer Gosschalk uitbetaald. &nbsp;

Reçu van Rosette Stranders-de Hartog

Van: Kuhuwael, Th. O. Aan: Gemengd Nederlands-Ambonese Commissie van Bijstand Plaats: Den Haag Datum: 1967-10-04 Onderwerp: gezien de situatie waarin de Molukkers in Nederland verkeren (langere duur van het tijdelijk verblijf) zullen veel kinderen de Lagere School en het Voortgezet onderwijs doorlopen. De mogelijkheden voor deze kinderen worden vooral bepaald door de beheersing van de Nederlandse taal….; aanpak…

Van: Kuhuwael, Th. O. Aan: Gemengd Nederlands-Ambonese Commissie van Bijstand Plaats: Den Haag Datum: 1967-10-04 Onderwerp: gezien de situatie waarin de Molukkers in Nederland verkeren (langere duur van het tijdelijk verblijf) zullen veel kinderen de Lagere School en het Voortgezet onderwijs doorlopen. De mogelijkheden voor deze kinderen worden vooral bepaald door de beheersing van de Nederlandse taal….; aanpak…

Notitie van Th.O. Kuhuwael over de toekomst van het onderwijs voor de Molukse gemeenschap

Van: Wallega, J. Datum: 1943-07 Plaats: Westerbork, kamp, barak 62 Onderwerp: toestemming om zijn barak te verlaten voor werkzaamheden voor Dienstbereich 4

Van: Wallega, J. Datum: 1943-07 Plaats: Westerbork, kamp, barak 62 Onderwerp: toestemming om zijn barak te verlaten voor werkzaamheden voor Dienstbereich 4

Ausweis van J. Wallega in kamp Westerbork

Lagersbefehl No. 29 Datum: 1943-05-06 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: Bezoektijd weeshuis; Bewaring van sleutels van werkplaatsen en industriebarakken; Spertijd

Lagersbefehl No. 29 Datum: 1943-05-06 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: Bezoektijd weeshuis; Bewaring van sleutels van werkplaatsen en industriebarakken; Spertijd

Lagersbefehl No. 29

Van: Enthoven-van Lier; H.S.C.C. Aan: Enthoven-Croll, J. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-30 Onderwerp: na koude, 3 dagen hitte, heerlijke Pinksterdagen, ze is veel buiten geweest; nu weer kou; (dominee) Benfey gesproken, een prettige man; ze strompelt met een verstuikte voet; verjaardag van een dame gevierd; in rolstoel door een dame naar de kerkdienst gereden; ze is blij met de pan; koken wordt moeilijk, omdat in de zaal geen kachels meer branden; alleen in het washok; gesprekken met medekampbewoners; maandag een kamermuziekconcert bijgewoond met Sam Swaap, Leidensdorff en Cantor; ze heeft genoten, samen met Catherine…de hele barak is naar de 83 verhuisd…

Van: Enthoven-van Lier; H.S.C.C. Aan: Enthoven-Croll, J. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-30 Onderwerp: na koude, 3 dagen hitte, heerlijke Pinksterdagen, ze is veel buiten geweest; nu weer kou; (dominee) Benfey gesproken, een prettige man; ze strompelt met een verstuikte voet; verjaardag van een dame gevierd; in rolstoel door een dame naar de kerkdienst gereden; ze is blij met de pan; koken wordt moeilijk, omdat in de zaal geen kachels meer branden; alleen in het washok; gesprekken met medekampbewoners; maandag een kamermuziekconcert bijgewoond met Sam Swaap, Leidensdorff en Cantor; ze heeft genoten, samen met Catherine…de hele barak is naar de 83 verhuisd…

Brief van Henriette Enthoven-van Lier aan J. Enthoven-Croll vanuit kamp Westerbork

Foto van Ursula Breslauer Datum: 1945-11

Foto van Ursula Breslauer

Foto van dwangarbeiders bij de postbarak in het Joods werkkamp Baldehaar.

Foto van dwangarbeiders bij de postbarak in het Joods werkkamp Baldehaar.

Foto van dwangarbeiders bij de postbarak in het Joods werkkamp Baldehaar

Van: Regeringscommissaris voor Amsterdam Aan: Hoofden van Diensten, Bedrijven en Administratie Plaats: Amsterdam Datum: 1941-05-27 Onderwerp: verbod inzameling geld tbv diegenen die getroffen zijn door maatregelen deelname aan stakingen in februari 1941.

Van: Regeringscommissaris voor Amsterdam Aan: Hoofden van Diensten, Bedrijven en Administratie Plaats: Amsterdam Datum: 1941-05-27 Onderwerp: verbod inzameling geld tbv diegenen die getroffen zijn door maatregelen deelname aan stakingen in februari 1941.

Brief

Foto van dwangarbeiders in een roggeveld in de buurt van het Joods werkkamp Conrad Plaats: Conrad, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: 'Hier groeit ons roggebrood, Vlijtweg bij Dedemsvaart, 1942; Jodenster; Salomon van Cleef zit rechtsachter.

Foto van dwangarbeiders in een roggeveld in de buurt van het Joods werkkamp Conrad Plaats: Conrad, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: 'Hier groeit ons roggebrood, Vlijtweg bij Dedemsvaart, 1942; Jodenster; Salomon van Cleef zit rechtsachter.

Foto van dwangarbeiders in een roggeveld in de buurt van het Joods werkkamp Conrad

Van: Lagerkommandant&nbsp; Aan: Houtvester Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Westerbork&nbsp; Datum: 1943-11-05&nbsp; Onderwerp: aanleg smalspoor van het kamp naar het Oranjekanaal. Staasbosbeheer heeft geen bezwaar.

Van: Lagerkommandant&nbsp; Aan: Houtvester Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Westerbork&nbsp; Datum: 1943-11-05&nbsp; Onderwerp: aanleg smalspoor van het kamp naar het Oranjekanaal. Staasbosbeheer heeft geen bezwaar.

Brief van de Lagercommandant aan de houtvester van Staatsbosbeheer te Assen

Samen met haar man op de zelfde dag overleden.

Van: Bootsma, F.&nbsp; Aan: wie het betreft Plaats: Zwolle Datum: 1990-02-06 Onderwerp: arrestatie van 6 onderduikers; gevangenschap; executie; en ter aarde stelling op verschillende plekken; geen brandstof voor het crematorium in kamp Westerbork; begraven aan de rand van kamp Westerbork; opgegraven onder leiding van Lt. Konings in mei 1945; monument op het Engelse Werk te Zwolle.

Van: Bootsma, F.&nbsp; Aan: wie het betreft Plaats: Zwolle Datum: 1990-02-06 Onderwerp: arrestatie van 6 onderduikers; gevangenschap; executie; en ter aarde stelling op verschillende plekken; geen brandstof voor het crematorium in kamp Westerbork; begraven aan de rand van kamp Westerbork; opgegraven onder leiding van Lt. Konings in mei 1945; monument op het Engelse Werk te Zwolle.

Rapport over het lot van een zestal personen van arrestatie, executie tot het begraven worden op verschillende plekken waaronder kamp Westerbork

Joodse gemeenten in Zuid-Holland

Joodse gemeente Hellevoetsluis

Lagerbefehl No. 59 Datum: 1943-12-01 Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Nieuwe regeling t.a.v. binnenkomende pakketten

Lagerbefehl No. 59 Datum: 1943-12-01 Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Nieuwe regeling t.a.v. binnenkomende pakketten

Lagerbefehl No. 59

Van: Roozendaal, Alfred Aan: Cantor, Maurits en Jetti&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-28 Onderwerp: de tekening is een onderdeel van een cadeau van het echtpaar Cantor aan het echtpaar Schlesinger op 21-07-1943. Op de tekening (potlood) gaat het om het gebruik van de kachel in een grote woonbarak voor het koken met alle gevolgen van dien (ruzie). Op de achterkant van deze tekening is later dat jaar een tekening van de barakken 15 en 18 gemaakt als onderdeel van een cadeau/relatiegeschenk. het gevolg hiervan was, dat deze tekening tot 2008 onzichtbaar is geweest.

Van: Roozendaal, Alfred Aan: Cantor, Maurits en Jetti&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-28 Onderwerp: de tekening is een onderdeel van een cadeau van het echtpaar Cantor aan het echtpaar Schlesinger op 21-07-1943. Op de tekening (potlood) gaat het om het gebruik van de kachel in een grote woonbarak voor het koken met alle gevolgen van dien (ruzie). Op de achterkant van deze tekening is later dat jaar een tekening van de barakken 15 en 18 gemaakt als onderdeel van een cadeau/relatiegeschenk. het gevolg hiervan was, dat deze tekening tot 2008 onzichtbaar is geweest.

Tekening van Alfred Roozendaal van een tafereel bij een kachel in een grote woonbarak in kamp Westerbork

Mededeling Datum: 1943-10-27 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: Brandstofresten; Quarantainemaatregelen

Mededeling Datum: 1943-10-27 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: Brandstofresten; Quarantainemaatregelen

Mededeling over brandstofresten en quarantainemaatregelen

Van: de Gemeente Warnsveld (politie) Aan: Domen, J.C.M. (Max van Zuiden) Plaats: Warnsveld Datum: 1944-11-10 Onderwerp: mag zich op straat begeven na 20.00. uur als medewerker van het bureau afvoer van burgerbevolking.

Van: de Gemeente Warnsveld (politie) Aan: Domen, J.C.M. (Max van Zuiden) Plaats: Warnsveld Datum: 1944-11-10 Onderwerp: mag zich op straat begeven na 20.00. uur als medewerker van het bureau afvoer van burgerbevolking.

Vergunning van de gemeente Warnsveld aan J.C.M. Domen om zich na 20.00 uur op straat te begeven

Van: College Gedeputeerde Staten Drenthe&nbsp; Aan: Commissie van voorbereiding&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-04-29&nbsp; Onderwerp: herdenkingsplechtigheid verzetsmonument, de aanwezigheid van leden van het College van Gedeputeerde Staten van de provincie Drenthe.

Van: College Gedeputeerde Staten Drenthe&nbsp; Aan: Commissie van voorbereiding&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1949-04-29&nbsp; Onderwerp: herdenkingsplechtigheid verzetsmonument, de aanwezigheid van leden van het College van Gedeputeerde Staten van de provincie Drenthe.

Brief van College Drenthe betreffende aanwezigheid tijdens de onthulling van het verzetsmonument

Van: Politieke Recherche Dienst&nbsp; Aan: Coeling, Mevr.&nbsp; Plaats: Leiden&nbsp; Datum: 1945-11-26&nbsp; Onderwerp: wegvoering van moeder en broer.

Van: Politieke Recherche Dienst&nbsp; Aan: Coeling, Mevr.&nbsp; Plaats: Leiden&nbsp; Datum: 1945-11-26&nbsp; Onderwerp: wegvoering van moeder en broer.

Brief van de Politieke Recherche Dienst in verband met de wegvoering van Sientje Barnstijn-van den Berg en haar zoon Gustaaf Adolf

Luchtfoto Plaats: Hooghalen Datum: 1945-03-22 Onderwerp: naast het dorp Hooghalen is ook de aftakking van de spoorlijn te zien dat naar kamp Westerbork gaat. De aftakking is zichtbaar tot iets voorbij de plek waar nu het Herinneringscentrum staat (de parkeerplaats voor het gebouw en de toegangsweg naar het kampterrein).

Luchtfoto Plaats: Hooghalen Datum: 1945-03-22 Onderwerp: naast het dorp Hooghalen is ook de aftakking van de spoorlijn te zien dat naar kamp Westerbork gaat. De aftakking is zichtbaar tot iets voorbij de plek waar nu het Herinneringscentrum staat (de parkeerplaats voor het gebouw en de toegangsweg naar het kampterrein).

Luchtfoto van Hooghalen en de aftakking van de spoorlijn naar het kamp toe

Programmablad Konzert- und Operettenabend.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-10

Programmablad Konzert- und Operettenabend.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-10

Programma Konzert- und Operettenabend

Notitie: Het P.T.T. Bedrijf te Lager Westerbork 1942-1943 Inspectie: Groningen Hoofdkantoor: Assen Poststation: Hooghalen (Mevr. Walles) Blz.: 20 Over de organisatie van de post in kamp Westerbork. Met plattegrond van de postbarak nr. 100.

Notitie: Het P.T.T. Bedrijf te Lager Westerbork 1942-1943 Inspectie: Groningen Hoofdkantoor: Assen Poststation: Hooghalen (Mevr. Walles) Blz.: 20 Over de organisatie van de post in kamp Westerbork. Met plattegrond van de postbarak nr. 100.

Notitie betreffende de organisatie van de post in kamp Westerbork

Gebeurtenissen kamp Westerbork

Westerborkfilm

Revisie bliksemafleider installatie Wasserij Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork Schaal: 1:250

Revisie bliksemafleider installatie Wasserij Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork Schaal: 1:250

Bouwtekening van een revisie van de bliksemafleider op het gebouw van de wasserij

Het doen van voorzieningen aan barak 28 29 en 30&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1957-10 Opmerking: deze barakken vormden samen de voormalige centrale keuken.

Het doen van voorzieningen aan barak 28 29 en 30&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1957-10 Opmerking: deze barakken vormden samen de voormalige centrale keuken.

Plattegrond met legenda: voorzieningen die zullen worden toegevoegd aan de barakken 28, 29 en 30

Interieur van een ‘huisje’ Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-01-01 Foto van de tekening (origineel in collectie aanwezig)&nbsp; Betreft de heer en mevrouw Asch in hun bed in een ‘huisje’. Mevrouw Asch-Rosenthal was huishoudster in de woning van de kampcommandant.&nbsp; De koffer op de foto en het mesje bij de geschilde appel is ook een onderdeel van de collectie van het Herinneringscentrum.

Interieur van een ‘huisje’ Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-01-01 Foto van de tekening (origineel in collectie aanwezig)&nbsp; Betreft de heer en mevrouw Asch in hun bed in een ‘huisje’. Mevrouw Asch-Rosenthal was huishoudster in de woning van de kampcommandant.&nbsp; De koffer op de foto en het mesje bij de geschilde appel is ook een onderdeel van de collectie van het Herinneringscentrum.

Foto van een tekening van het echtpaar Asch-Rosenthal getekend door Leo Kok

Verklaring.&nbsp; Verklaring van de Joodse Raad Westerbork aan Cohen, L.G., Kamp Westerbork, 1943-10-18.&nbsp; Onderwerp: besluit van de kommandant voor Cohen, L. 'Keine Sperrung'.

Verklaring.&nbsp; Verklaring van de Joodse Raad Westerbork aan Cohen, L.G., Kamp Westerbork, 1943-10-18.&nbsp; Onderwerp: besluit van de kommandant voor Cohen, L. 'Keine Sperrung'.

Geen vrijstelling van transport

Lagerbefehl No. 23 Datum: 1943-04-09 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: Waterverbruik

Lagerbefehl No. 23 Datum: 1943-04-09 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: Waterverbruik