In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Met zijn vrouw Anna op de steenhouwerij aan Papaverweg in Amsterdam-Noord. Datum: 1933-08-03&nbsp;

Met zijn vrouw Anna op de steenhouwerij aan Papaverweg in Amsterdam-Noord. Datum: 1933-08-03&nbsp;

Foto van Anna Cohen en Isadore Kleinkramer en in hun verlovingstijd

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 7&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-02-04

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 7&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-02-04

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 27 in het woonoord Schattenberg

Joodse gemeenten in Drenthe

Joodse gemeente Schoonebeek

Plaatsen in kamp Westerbork

Antragstelle

Calendarium kamp Westerbork

1959

Verzoek E. Boom-Jacobs, barak 12, wordt verzocht zich vandaag om 18:30 te melden bij de heer Ottenstein in barak 8.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-04-06

Verzoek E. Boom-Jacobs, barak 12, wordt verzocht zich vandaag om 18:30 te melden bij de heer Ottenstein in barak 8.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-04-06

Verzoek voor E. Boom-Jacobs zich te melden bij de heer Ottenstein in barak 8

Verslag van de sterilisatie actie van Hauptsturmbahnfuhrer Aus der Funten.&nbsp; Geschreven door W. Loeb&nbsp;aan N.C.I. (Netherlands Counter Intelligence) Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1945 Volgens Loeb werden &nbsp;gemengd-gehuwden in het voorjaar van 1943 voor de keuze gesteld zich te laten steriliseren of te worden doorgestuurd. Een kleine groep heeft volgens hem deze keuze gemaakt en werd uiteindelijk in Amsterdam behandeld. De grote groep die weigerde is uiteindelijk niet doorgestuurd en in de loop van de zomer van 1943 uit kamp Westerbork ontslagen.

Verslag van de sterilisatie actie van Hauptsturmbahnfuhrer Aus der Funten.&nbsp; Geschreven door W. Loeb&nbsp;aan N.C.I. (Netherlands Counter Intelligence) Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1945 Volgens Loeb werden &nbsp;gemengd-gehuwden in het voorjaar van 1943 voor de keuze gesteld zich te laten steriliseren of te worden doorgestuurd. Een kleine groep heeft volgens hem deze keuze gemaakt en werd uiteindelijk in Amsterdam behandeld. De grote groep die weigerde is uiteindelijk niet doorgestuurd en in de loop van de zomer van 1943 uit kamp Westerbork ontslagen.

Verslag van de sterrilisatie actie van Aus der Funten geschreven door Wim Loeb

Sonder-Ausweis&nbsp; Scheffer, Sally, 8-11-16, B4 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonder-Ausweis&nbsp; Scheffer, Sally, 8-11-16, B4 ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: allen Betrieben Arbeiten zu verrichten (DB 2). Gültig nur in O.D. Begleitung

Sonderausweis van Sally Scheffer

Van: Jacobs, Betty Aan: de familie Knol Plaats: Doetinchem Datum: 1942-11 Onderwerp: verzameld in de Soos; vaarwel en tot ziens…

Van: Jacobs, Betty Aan: de familie Knol Plaats: Doetinchem Datum: 1942-11 Onderwerp: verzameld in de Soos; vaarwel en tot ziens…

Briefkaart van Betty Jacobs aan de familie Knol vanuit de Soos in Doetinchem

Van: mam en Peet Aan: Swaab-Edelstein, A. Plaats: Amsterdam Datum: 1945-07-10 Onderwerp: pleegmoederschap; kind verloren hoopt dat zij haar plaats wil innemen; ze was 10 weken in kamp Westerbork; 23 juli een jaar geleden dat ze is teruggekeerd (ontslag); van alle familieleden die weg zijn verwacht ze niemand meer terug; oedeem en honger, nog niet hersteld; nog grote schaarste; voor de zwarte markt hebben ze geen geld; over een piano in Bewaring gegeven; ontvangst cynisch: ‘zo mooi onthaal’; kom maar gauw…

Van: mam en Peet Aan: Swaab-Edelstein, A. Plaats: Amsterdam Datum: 1945-07-10 Onderwerp: pleegmoederschap; kind verloren hoopt dat zij haar plaats wil innemen; ze was 10 weken in kamp Westerbork; 23 juli een jaar geleden dat ze is teruggekeerd (ontslag); van alle familieleden die weg zijn verwacht ze niemand meer terug; oedeem en honger, nog niet hersteld; nog grote schaarste; voor de zwarte markt hebben ze geen geld; over een piano in Bewaring gegeven; ontvangst cynisch: ‘zo mooi onthaal’; kom maar gauw…

Brief en enveloppe van R.G. Edelstein-Nortman aan mijn aller liefste kind

Van: Feldman-Kan, Lotte Ruth (via haar vader) Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-13 Onderwerp: laatste pakje met druiven en peren; hopelijk is er niets verloren gegaan; ze hoort dat er een bagagepakje voor haar moeder binnenkomt, zeker haar schoenen; een oude man uit Steenwijk vertelde haar iets; eergisteren met Amelie naar de polikliniek geweest voor haar oren; een patiënt van de zaal maakt vanmiddag een potloodtekening van Lotte; Walter en Marga krijgen een andere werkkring; vanavond eten we de laatste maaltijd samen op de 101….

Van: Feldman-Kan, Lotte Ruth (via haar vader) Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-13 Onderwerp: laatste pakje met druiven en peren; hopelijk is er niets verloren gegaan; ze hoort dat er een bagagepakje voor haar moeder binnenkomt, zeker haar schoenen; een oude man uit Steenwijk vertelde haar iets; eergisteren met Amelie naar de polikliniek geweest voor haar oren; een patiënt van de zaal maakt vanmiddag een potloodtekening van Lotte; Walter en Marga krijgen een andere werkkring; vanavond eten we de laatste maaltijd samen op de 101….

Brief van Lotte Ruth Feldman-Kan (via haar vader) aan haar echtgenoot vanuit kamp Westerbork

Van: Leeuwen, Arie Aan: Huizinga, familie Plaats: Bergentheim, Joodse werkkamp Kloosterhaar, kamer 10 Datum: 1942-07 Onderwerp: hartelijke groeten.

Van: Leeuwen, Arie Aan: Huizinga, familie Plaats: Bergentheim, Joodse werkkamp Kloosterhaar, kamer 10 Datum: 1942-07 Onderwerp: hartelijke groeten.

Ansichtkaart van Arie van Leeuwen aan de familie Huizinga vanuit het Joodse werkkamp Kloosterhaar

Personen overleden en gecremeerd Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: personen overleden in juli en augustus 1943 in kamp Westerbork met datum van crematie. Meyer Leisen is in het Academisch Ziekenhuis te Groningen overleden als kampgevangene.

Personen overleden en gecremeerd Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: personen overleden in juli en augustus 1943 in kamp Westerbork met datum van crematie. Meyer Leisen is in het Academisch Ziekenhuis te Groningen overleden als kampgevangene.

Lijst met namen van personen overleden in juli en augustus 1943 in kamp Westerbork

Van: Vissel-Sleutelberg, Mietje Aan: haar ouders Plaats: Westerbork, kamp, barak 71 Datum: 1942-11-15 Onderwerp: allen gezond; het eten en drinken is goed; vele bekenden; de moed niet laten zakken…

Van: Vissel-Sleutelberg, Mietje Aan: haar ouders Plaats: Westerbork, kamp, barak 71 Datum: 1942-11-15 Onderwerp: allen gezond; het eten en drinken is goed; vele bekenden; de moed niet laten zakken…

Briefkaart van Mietje Vissel-Sleutelberg aan haar ouders

Model.&nbsp; Gemaakt van hout.&nbsp; Beschilderd.&nbsp; Schaal 1:500.&nbsp; Het betreft hier barak 11 van kamp Westerbork.&nbsp; Op het dak is aangegeven dat deze woning een telefoon- aansluiting had. De maquette stond in 1950 in de vroegere Kommandantur, schuin tegen de muur opgesteld. &nbsp;Volgens schenker dateert deze vermoedelijk nog uit de oorlogsperiode. (in het kamp was een maquettebouw-werkplaats aanwezig) Barakken die voor 1950 waren gesloopt waren ook van de maquette weggehaald. De maquette is gebruikt tot 1970 toen het kamp definitief werd afgebroken. Ook tijdens de Schattenberg periode werd de maquette steeds up to date gehouden. De vier geschonken barakken werden op het laatst ook van de maquette afgehaald. De schenker mocht deze modellen toen hebben aangezien ze anders toch werden weggegooid. Wat er met de rest van de maquette is gebeurd is bij de schenker niet bekend.

Model.&nbsp; Gemaakt van hout.&nbsp; Beschilderd.&nbsp; Schaal 1:500.&nbsp; Het betreft hier barak 11 van kamp Westerbork.&nbsp; Op het dak is aangegeven dat deze woning een telefoon- aansluiting had. De maquette stond in 1950 in de vroegere Kommandantur, schuin tegen de muur opgesteld. &nbsp;Volgens schenker dateert deze vermoedelijk nog uit de oorlogsperiode. (in het kamp was een maquettebouw-werkplaats aanwezig) Barakken die voor 1950 waren gesloopt waren ook van de maquette weggehaald. De maquette is gebruikt tot 1970 toen het kamp definitief werd afgebroken. Ook tijdens de Schattenberg periode werd de maquette steeds up to date gehouden. De vier geschonken barakken werden op het laatst ook van de maquette afgehaald. De schenker mocht deze modellen toen hebben aangezien ze anders toch werden weggegooid. Wat er met de rest van de maquette is gebeurd is bij de schenker niet bekend.

Model

Barakken in kamp Westerbork&nbsp; Kamp Westerbork, 1942 Links op de foto de centrale keuken. Rechts ervan barak 10 en een deel van de schouwburgbarak. De foto is genomen vanaf de voormalige appelplaats. Barak 80 is dan nog niet gebouwd.

Barakken in kamp Westerbork&nbsp; Kamp Westerbork, 1942 Links op de foto de centrale keuken. Rechts ervan barak 10 en een deel van de schouwburgbarak. De foto is genomen vanaf de voormalige appelplaats. Barak 80 is dan nog niet gebouwd.

Zicht op de centrale keuken en een deel van de schouwburg

Centrale Keuken

Barak 11

Barak 12

Dwangarbeiders aan het werk aan de Vlijtweg in de buurt van het Joods werkkamp Conrad Plaats: Conrad, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: Salomon van Cleef staat rechts achter met overall.

Dwangarbeiders aan het werk aan de Vlijtweg in de buurt van het Joods werkkamp Conrad Plaats: Conrad, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: Salomon van Cleef staat rechts achter met overall.

Dwangarbeiders aan het werk aan de Vlijtweg in de buurt van het Joods werkkamp Conrad

Van: Brandon, David Aan: Bosklopper, Otto (zwager van David Brandon) Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1945-05-26&nbsp; Onderwerp: Levensmiddelen worden steeds weer royaler. De tuin staat er goed bij maar ‘geen krummel kunstmest.’ Brandon probeert zijn achterstallig loon te krijgen en is laatst op bezoek geweest in werkkamp Putten (De Vanenburg). Van kampgenoten heeft hij nooit meer wat gehoord. ‘Heb je ook die foto’s gezien van de concentratiekampen? Het was toch zo stom niet om bijtijds de benen te nemen!' (Brandon is in oktober 1942 ontsnapt uit kamp Westerbork.)

Van: Brandon, David Aan: Bosklopper, Otto (zwager van David Brandon) Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1945-05-26&nbsp; Onderwerp: Levensmiddelen worden steeds weer royaler. De tuin staat er goed bij maar ‘geen krummel kunstmest.’ Brandon probeert zijn achterstallig loon te krijgen en is laatst op bezoek geweest in werkkamp Putten (De Vanenburg). Van kampgenoten heeft hij nooit meer wat gehoord. ‘Heb je ook die foto’s gezien van de concentratiekampen? Het was toch zo stom niet om bijtijds de benen te nemen!' (Brandon is in oktober 1942 ontsnapt uit kamp Westerbork.)

Briefkaart van David Brandon aan zijn zwager vanuit Ede

Fragment van de registratiekaart van Margaretha Wallega-Vieijra met de opmerking dat ze protestants gedoopt is.

Fragment van de registratiekaart van Margaretha Wallega-Vieijra met de opmerking dat ze protestants gedoopt is.

Registratiekaart van Margaretha Wallega-Vieijera

Van: Brandon, David en Hillechiena Aan: Bosklopper, Familie (zwager en schoonzus) Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1945-04-26&nbsp; Onderwerp: ´Zo is dan eindelijk de dag der bevrijding gekomen.' Brandon vertelt dat er op zondag 15 april nog ingekwartierde Duitsers (erg terneergeslagen) in huis waren en dinsdag stopten de eerste Tommies vlak voor het huis. Er is zeer heftig gevochten. Er is op NSB´ers gejaagd: ‘volksvermaak van de allerminste soort.’ Er heeft veel buitenlands bloed gevloeid voor de bevrijding en voor veel landgenoten komt de bevrijding te laat: ‘dat mogen we nooit vergeten!’ &nbsp;

Van: Brandon, David en Hillechiena Aan: Bosklopper, Familie (zwager en schoonzus) Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1945-04-26&nbsp; Onderwerp: ´Zo is dan eindelijk de dag der bevrijding gekomen.' Brandon vertelt dat er op zondag 15 april nog ingekwartierde Duitsers (erg terneergeslagen) in huis waren en dinsdag stopten de eerste Tommies vlak voor het huis. Er is zeer heftig gevochten. Er is op NSB´ers gejaagd: ‘volksvermaak van de allerminste soort.’ Er heeft veel buitenlands bloed gevloeid voor de bevrijding en voor veel landgenoten komt de bevrijding te laat: ‘dat mogen we nooit vergeten!’ &nbsp;

Brief van David Brandon aan familie Bosklopper in Emmen