In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Plaatsen in kamp Westerbork

Gracht kamp Westerbork

Izaäk Gans, de vader van Gerard Gans was orthodox-Joods opgevoed. Toen hij op 18-jarige leeftijd Christen werd, is hij om deze reden door zijn familie verstoten. Hij trouwde met een niet-joodse vrouw en samen kregen zij 13 kinderen. Gerard was het tweede kind in het gezin. Na de lagere school werkte hij ook in de zaak van zijn vader, een haringinleggerij. Toen later het bedrijf moest worden opgeheven, vervoerde Gerard voor een ander bedrijf goederen met paard en wagen. Nog later werkte hij in een bloemenhandel bij het gezin thuis, die hij samen met zijn broer Eppo had opgezet als dekmantel, omdat zij beiden actief waren in het verzet. Voor de jongere kinderen was Gerard als een vader en omdat hij heel gelovig was, praatte hij ook met hen over het geloof. Hij was heel rustig en was vaak vredestichter bij de ruzietjes van de kinderen onderling. Toen zijn ouders 25 jaar getrouwd waren, op 22 februari 1942, waren er familieleden en goede vrienden uitgenodigd. Ook de verloofdes van Gerard en Eppo waren erbij: Reina en Ineke. In de brieven van Gerard en Eppo was meestal wel een regel voor hun meisje bestemd. Na zijn arrestatie is Gerard naar verschillende kampen gebracht: eerst naar Kamp Amersfoort, daarna in maart 1943 naar Kamp Vught en op 2 april naar Westerbork. Bij zijn vertrek uit Westerbork naar Sobibor heeft Gerard een briefje uit de trein gegooid, dat door de ondergrondse is gevonden en bij zijn ouders is bezorgd. Het briefje is er niet meer: vernietigd vanwege het risico dat het door de verkeerde gevonden zou worden tijdens huiszoekingen. Maar de tekst zal ik nooit vergeten: “Pa en Moe, ik ben op weg naar Auschwitz om vergast te worden; de vijand kan het lichaam doden, maar de ziel niet, die ontvangt een kroon zeer schoon. Haat niet, zij weten niet wat ze doen. Tot ziens bij Jezus”. &nbsp;

Bevolking en barakken in het kamp Westerbork Kamp Westerbork, 1942-1944 Links de centrale keuken en op de achtergrond het ketelhuis. Rechts een aantal barakken.

Bevolking en barakken in het kamp Westerbork Kamp Westerbork, 1942-1944 Links de centrale keuken en op de achtergrond het ketelhuis. Rechts een aantal barakken.

Zicht op het pad achter de centrale keuken van kamp Westerbork

Staatsbosbeheerschuur kamp Westerbork

Verlofpas op naam van J. Hedeman, afgegeven door het Repatriëringscentrum "Veemgebouw" te Eindhoven, 08-1945.

Verlofpas op naam van J. Hedeman, afgegeven door het Repatriëringscentrum "Veemgebouw" te Eindhoven, 08-1945.

Verlofpas van J. Hedeman

Van: Davids-Bekkers, Esther&nbsp;en Geertruida Aan: Slochteren, van, Sophia&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-06-07&nbsp; Onderwerp: Gang van zaken en familiegroeten. Ook de dochter Geertruida schrijft het een en ander. Met stempel: Geprüft op origineel Westerbork briefpapier.

Van: Davids-Bekkers, Esther&nbsp;en Geertruida Aan: Slochteren, van, Sophia&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1944-06-07&nbsp; Onderwerp: Gang van zaken en familiegroeten. Ook de dochter Geertruida schrijft het een en ander. Met stempel: Geprüft op origineel Westerbork briefpapier.

Brief van Esther en Geertruida Davids aan Sophia van Slochteren vanuit kamp Westerbork

Van Cohen, Salomon Aan: zijn ouders Plaats: Westerbork, kamp, barak 55, bed 35, zaal 1 Datum: 1942-09 Onderwerp: pakje ontvangen; de schrijver en Jonnie delen alles samen; Jonnie heeft zijn dekens ontvangen; Sallie heeft zelf ook dekens nodig; het is s morgens erg koud, hij is blij dat hij zijn trui heeft meegenomen; ze liggen met drie man boven elkaar, Bram Dormits is zijn slaapje, net als neef Jonnie; al de brief met 15 gulden ontvangen en het pak, de kampbaas uit het Joodse werkkamp Lievelde zou dat toesturen. Sallie heeft er nog niets van gehoord, vandaar zijn vraag; ze kunnen elke dag vertrekken, dus stuur in ieder geval de dekens en een rugzak; kamp Westerbork is net een stad; alles maken de mensen hier zelf klaar, er is voldoende eten, beter dan in Lievelde; heeft de kampbaas ook het pakje met was goed gestuurd?; graag ook shag, in Westerbork is dat niet te krijgen; hij is bang Zutphen nooit meer te kunnen zien; over schrijven, brief- en pakketpost en de groeten aan familie en bekenden; in Lievelde is hij zijn zakmes verloren, graag een toesturen; ze moeten in het kamp hard werken…; ook nog een zaklamp nodig

Van Cohen, Salomon Aan: zijn ouders Plaats: Westerbork, kamp, barak 55, bed 35, zaal 1 Datum: 1942-09 Onderwerp: pakje ontvangen; de schrijver en Jonnie delen alles samen; Jonnie heeft zijn dekens ontvangen; Sallie heeft zelf ook dekens nodig; het is s morgens erg koud, hij is blij dat hij zijn trui heeft meegenomen; ze liggen met drie man boven elkaar, Bram Dormits is zijn slaapje, net als neef Jonnie; al de brief met 15 gulden ontvangen en het pak, de kampbaas uit het Joodse werkkamp Lievelde zou dat toesturen. Sallie heeft er nog niets van gehoord, vandaar zijn vraag; ze kunnen elke dag vertrekken, dus stuur in ieder geval de dekens en een rugzak; kamp Westerbork is net een stad; alles maken de mensen hier zelf klaar, er is voldoende eten, beter dan in Lievelde; heeft de kampbaas ook het pakje met was goed gestuurd?; graag ook shag, in Westerbork is dat niet te krijgen; hij is bang Zutphen nooit meer te kunnen zien; over schrijven, brief- en pakketpost en de groeten aan familie en bekenden; in Lievelde is hij zijn zakmes verloren, graag een toesturen; ze moeten in het kamp hard werken…; ook nog een zaklamp nodig

Brief van Salomon Cohen aan zijn ouders vanuit kamp Westerbork

Van: de Beer-Blok, Jetje Aan: beste allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: het briefje ontvangen, het deed haar goed; hun lot is zwaar, ze moeten er doorheen; op God vertrouwen; dankbaar voor wat ze allemaal voor hun hebben gedaan, het is onbetaalbaar; toen ze in Westerbork kwam, was haar man er reeds (uit een Joods werkkamp naar kamp Westerbork).

Van: de Beer-Blok, Jetje Aan: beste allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: het briefje ontvangen, het deed haar goed; hun lot is zwaar, ze moeten er doorheen; op God vertrouwen; dankbaar voor wat ze allemaal voor hun hebben gedaan, het is onbetaalbaar; toen ze in Westerbork kwam, was haar man er reeds (uit een Joods werkkamp naar kamp Westerbork).

Brief van Jetje de Beer-Blok aan beste allemaal vanuit kamp Westerbork

Van: Beer-Blok, Jetje en Jonas Aan: Frankruyter, de heer Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11-02 Onderwerp: het is half tien, Jetje en Jonas gaan vetrekken; er is niets aan te doen, moed houden; ze dankt voor de heerlijke poffertjes die waren toegestuurd; Jonas vult aan…

Van: Beer-Blok, Jetje en Jonas Aan: Frankruyter, de heer Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11-02 Onderwerp: het is half tien, Jetje en Jonas gaan vetrekken; er is niets aan te doen, moed houden; ze dankt voor de heerlijke poffertjes die waren toegestuurd; Jonas vult aan…

Briefkaart van Jetje de Beer-Blok aan de heer Frankruyter vanuit kamp Westerbork

Joodse gemeenschappen in Nederland

Joodse gemeenten in Groningen

Joodse gemeenten in Friesland

Joodse gemeenten in Drenthe

Joodse gemeenten in Overijssel

Joodse gemeenten in Utrecht

Joodse gemeenten in Limburg

Joodse gemeenten in Zeeland

Joodse gemeenten in Noord-Brabant

Joodse gemeenten in Zuid-Holland

Joodse gemeenten in Noord-Holland

Joodse gemeenten in Gelderland

Joodse gemeenten in Flevoland

Verzamelplaatsen voor deportatie naar kamp Westerbork

Vluchtelingenkampen

Huis van bewaring Veenhuizen

Vluchtelingenkamp Sluis

Vluchtelingenkamp Zeeburgerdijk

Quarantainestation Heyplaat

Lloyd Hotel

Vluchtelingenkamp Reuver

Vluchtelingenkamp Ermelo

Vluchtelingenkamp Hoek van Holland

Dommelhuis

Vluchtelingenkamp Hellevoetsluis

Villa Holland-Amerikalijn

Van:&nbsp; Aan: Lieve allen&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum:&nbsp;1943-11 Onderwerp: Omstandigheden; transporten, werken, kinderen. De vriendenkring wordt steeds kleiner. Aanstaande dinsdag zullen waarschijnlijk weer bekenden vertrekken, mogelijk ook familie.

Van:&nbsp; Aan: Lieve allen&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum:&nbsp;1943-11 Onderwerp: Omstandigheden; transporten, werken, kinderen. De vriendenkring wordt steeds kleiner. Aanstaande dinsdag zullen waarschijnlijk weer bekenden vertrekken, mogelijk ook familie.

Brief van twee onbekenden aan familie vanuit kamp Westerbork

Van: Brandon, David en Hillechiena Aan: Familie (waarschijnlijk aan zwager en -schoon-zus Bosklopper in Emmen) Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1944-10-11&nbsp; Onderwerp: ´Wij zitten hier vlak achter het front. Dagenlang heeft het huis gedreund van het kanonvuur en ook van de bommen.´ Beschrijving hoe de Slag om Arnhem is beleefd in Ede. Arnhem, Oosterbeek, Renkum, Heelsum en Velp zijn verwoest. Ongelukkigen komen met een beetje geredde huisraad op boerenkarren voorbij. In de Betuwe wordt bar gevochten. ´Gelukkig wonen wij een stukje buiten de kom en hoeven niet zo gauw weg.´ Met levensmiddelen en brandstof redden ze zich nog. In de Hollandse steden moet het veel erger zijn. Hopelijk is met NIeuwjaar alles afgelopen.

Van: Brandon, David en Hillechiena Aan: Familie (waarschijnlijk aan zwager en -schoon-zus Bosklopper in Emmen) Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1944-10-11&nbsp; Onderwerp: ´Wij zitten hier vlak achter het front. Dagenlang heeft het huis gedreund van het kanonvuur en ook van de bommen.´ Beschrijving hoe de Slag om Arnhem is beleefd in Ede. Arnhem, Oosterbeek, Renkum, Heelsum en Velp zijn verwoest. Ongelukkigen komen met een beetje geredde huisraad op boerenkarren voorbij. In de Betuwe wordt bar gevochten. ´Gelukkig wonen wij een stukje buiten de kom en hoeven niet zo gauw weg.´ Met levensmiddelen en brandstof redden ze zich nog. In de Hollandse steden moet het veel erger zijn. Hopelijk is met NIeuwjaar alles afgelopen.

Brief van David Brandon aan familie vanuit Ede

Van: Brandon, David en Hillechiena Aan: Bosklopper, Familie (zwager en schoonzus in Emmen)&nbsp; Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1945-03-08&nbsp; Onderwerp: Al in maanden geen melk en boter gezien. Vaak heeft de bakker geen brood en dan wordt de voorraad rogge aangesproken. Brandstof is er voldoende maar er zijn inmiddels heel wat eikenbomen gesneuveld. Met de geevacueerden in ons huis hebben we geen plezierige ervaringen opgedaan. Gisteren voor het eerst weer tabak gekregen van de distributie: langzamerhand weer een menswaardig bestaan.

Van: Brandon, David en Hillechiena Aan: Bosklopper, Familie (zwager en schoonzus in Emmen)&nbsp; Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1945-03-08&nbsp; Onderwerp: Al in maanden geen melk en boter gezien. Vaak heeft de bakker geen brood en dan wordt de voorraad rogge aangesproken. Brandstof is er voldoende maar er zijn inmiddels heel wat eikenbomen gesneuveld. Met de geevacueerden in ons huis hebben we geen plezierige ervaringen opgedaan. Gisteren voor het eerst weer tabak gekregen van de distributie: langzamerhand weer een menswaardig bestaan.

Brief van David Brandon aan familie Bosklopper vanuit Ede

Foto gemaakt in het Joodse werkkamp Diever A. met Philip Wertheim achter zijn drumstel. Naast hem staat een onbekende man met een accordeon. Philip (Flip) liet zijn drumstel overkomen naar het werkkamp en speelde er voor zijn medegevangenen.

Foto gemaakt in het Joodse werkkamp Diever A. met Philip Wertheim achter zijn drumstel. Naast hem staat een onbekende man met een accordeon. Philip (Flip) liet zijn drumstel overkomen naar het werkkamp en speelde er voor zijn medegevangenen.

Foto van Philip Wertheim achter zijn drumstel in het Joodse werkkamp Diever A.

1944

Mei 1944

Luchtopname van de rij telescopen met rechtsboven de barakken van het woonoord Schattenberg. Plaats: Radiosterrenwacht/Woonoord Schattenberg Datum: 1968-1970

Luchtopname van de rij telescopen met rechtsboven de barakken van het woonoord Schattenberg. Plaats: Radiosterrenwacht/Woonoord Schattenberg Datum: 1968-1970

Luchtfoto van de radiotelescopen en het woonoord Schattenberg

Van: Brandon, David en Hillechiena Aan: Bosklopper, familie (zwager en schoonzus in Emmen)&nbsp; Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1944-12-04&nbsp; Onderwerp: Alles goed, maar voedseltoestand wordt steeds ongunstiger. Verwarming gaat nog goed bij dit zachte weer, maar wat als straks de strenge kou komt. Wie had ook gedacht dat het zo lang zou duren. Hier worden alle mannen vanaf 17 gevorderd voor werkzaamheden. Waarom horen we niets van jullie; een brief doet er maar 14 dagen over.

Van: Brandon, David en Hillechiena Aan: Bosklopper, familie (zwager en schoonzus in Emmen)&nbsp; Plaats: Ede&nbsp; Datum: 1944-12-04&nbsp; Onderwerp: Alles goed, maar voedseltoestand wordt steeds ongunstiger. Verwarming gaat nog goed bij dit zachte weer, maar wat als straks de strenge kou komt. Wie had ook gedacht dat het zo lang zou duren. Hier worden alle mannen vanaf 17 gevorderd voor werkzaamheden. Waarom horen we niets van jullie; een brief doet er maar 14 dagen over.