In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Van: van Koppelen-Bannet, Mathilda Aan: de familie Smit-Koppelen Plaats: Rotterdam Datum: 1942-03-18 Onderwerp: brief ontvangen van Jet; belangrijk dat allen nog gezond zijn; bidden dat er gauw vrede zal komen; trots op haar kleindochter Ellen; de harde winter is voorbij, de zwaarste dag gaf 25 graden vorst aan; brieven van tantes; Mathilde woont nu al 1.5 jaar bij Cato; over pleegkind bij oom Bennie, waarvan de moeder in het Apeldoornsche Bosch zit; allerlei zaken…

Van: van Koppelen-Bannet, Mathilda Aan: de familie Smit-Koppelen Plaats: Rotterdam Datum: 1942-03-18 Onderwerp: brief ontvangen van Jet; belangrijk dat allen nog gezond zijn; bidden dat er gauw vrede zal komen; trots op haar kleindochter Ellen; de harde winter is voorbij, de zwaarste dag gaf 25 graden vorst aan; brieven van tantes; Mathilde woont nu al 1.5 jaar bij Cato; over pleegkind bij oom Bennie, waarvan de moeder in het Apeldoornsche Bosch zit; allerlei zaken…

Brief van Mathilda van Koppelen-Bannet aan het gezin Smit-van Koppelen vanuit Rotterdam

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Foto van Salomon Stodel en andere dwangarbeiders bij de ingang van Kremboong. Plaats: Kremboong, Joods werkkamp Datum: 1942

Foto van Salomon Stodel en andere dwangarbeiders bij de ingang van Kremboong. Plaats: Kremboong, Joods werkkamp Datum: 1942

Foto van Salomon Stodel en andere dwangarbeiders bij de ingang van het Joodse werkkamp Kremboong

Foto vanaf de wachttoren bij het speelveld en de speelplaats voor het weeshuis, barak 35. Kinderen spelen op de wipwappen en voetballen. Achterop de foto staat geschreven: 'Apellplatz und zugleich Kinderspielplatz'. Op de achtergrond zijn meerdere barakken, de centrale keuken en het ketelhuis te zien. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-1944

Foto vanaf de wachttoren bij het speelveld en de speelplaats voor het weeshuis, barak 35. Kinderen spelen op de wipwappen en voetballen. Achterop de foto staat geschreven: 'Apellplatz und zugleich Kinderspielplatz'. Op de achtergrond zijn meerdere barakken, de centrale keuken en het ketelhuis te zien. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-1944

Foto van het weeshuis en de speelplaats vanaf een wachttoren in kamp Westerbork

Lagerbefehl No. 59 Datum: 1943-12-01 Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Nieuwe regeling t.a.v. binnenkomende pakketten

Lagerbefehl No. 59 Datum: 1943-12-01 Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Nieuwe regeling t.a.v. binnenkomende pakketten

Lagerbefehl No. 59

Van: Spetter, L. Aan: Spetter, J. Plaats: Assen/Westerbork, kamp Datum: 1942-11-05 Onderwerp: Leo zit bij een boer aan het fornuis, onderweg naar de Joodse begraafplaats van Assen. een tante is in kamp Westerbork overleden (zuster van de vader van zijn moeder) en zal daar begraven worden; Leo vertegenwoordigd zijn vader, die de afstand niet kan lopen; Leo zit heerlijk bij de boer onder toezicht van een marechaussee; ze zijn met zeven personen; ze krijgen brood met kaas en jam; stuur alles wat mogelijk is per expresse; er gaat 2 keer in de week een transport, er komen geen nieuwe mensen binnen, waardoor de kans dat ze op transport gaan vrij groot is…als Pa gezond was gewest, waren ze al lang vertrokken; op het moment gaan zieke en gezonde mensen op transport; mochten ze op transport gaan dan krijgen ze bericht van Ernest Frank, die heeft een baantje en hij &nbsp;kan voorlopig in het kamp blijven.

Van: Spetter, L. Aan: Spetter, J. Plaats: Assen/Westerbork, kamp Datum: 1942-11-05 Onderwerp: Leo zit bij een boer aan het fornuis, onderweg naar de Joodse begraafplaats van Assen. een tante is in kamp Westerbork overleden (zuster van de vader van zijn moeder) en zal daar begraven worden; Leo vertegenwoordigd zijn vader, die de afstand niet kan lopen; Leo zit heerlijk bij de boer onder toezicht van een marechaussee; ze zijn met zeven personen; ze krijgen brood met kaas en jam; stuur alles wat mogelijk is per expresse; er gaat 2 keer in de week een transport, er komen geen nieuwe mensen binnen, waardoor de kans dat ze op transport gaan vrij groot is…als Pa gezond was gewest, waren ze al lang vertrokken; op het moment gaan zieke en gezonde mensen op transport; mochten ze op transport gaan dan krijgen ze bericht van Ernest Frank, die heeft een baantje en hij &nbsp;kan voorlopig in het kamp blijven.

Briefkaart van Leo Spetter aan J. Spetter vanuit Assen

Van: Spetter, J, familie Aan: ouders en Leo&nbsp; Plaats: Voorburg Datum: 1942-11-09 Onderwerp: ‘hoe gaat het met jullie?’; ‘hebben jullie de drie pakjes nog ontvangen?’; in het geval ze een pakket ontvangen, laat Leo dan gelijk een telegram sturen met de woorden: “ontvangen, stuur meer”; ‘nu zitten we steeds in afwachting of jullie er nog zijn?’; ’hoe gaat het met Ernest Frank, laat hij eens schrijven wat hij beleefd heeft…' . Op de enveloppe staat: retour afzender Voorburg, vertrokken.

Van: Spetter, J, familie Aan: ouders en Leo&nbsp; Plaats: Voorburg Datum: 1942-11-09 Onderwerp: ‘hoe gaat het met jullie?’; ‘hebben jullie de drie pakjes nog ontvangen?’; in het geval ze een pakket ontvangen, laat Leo dan gelijk een telegram sturen met de woorden: “ontvangen, stuur meer”; ‘nu zitten we steeds in afwachting of jullie er nog zijn?’; ’hoe gaat het met Ernest Frank, laat hij eens schrijven wat hij beleefd heeft…' . Op de enveloppe staat: retour afzender Voorburg, vertrokken.

Brief en enveloppe van Jaap, Nel en Lenie aan hun ouders en Leo vanuit Voorburg

Van: Cohen, Helene Plaats: Westerbork, kamp, barak 12 Datum: 1945-02-05 Onderwerp: strafgeval.

Van: Cohen, Helene Plaats: Westerbork, kamp, barak 12 Datum: 1945-02-05 Onderwerp: strafgeval.

Ausweiskarte van Helene Cohen in kamp Westerbork

Van: Enthoven-van Lier, H. Aan: wie het betreft Plaats: Mont-Pèlerin, Zwitserland&nbsp; Datum: 1945-05-23 Onderwerp: na alle ellende van 2 jaar in kamp Westerbork en Theresienstadt zit ze nu in het heerlijke gastvrije Zwitserland; ze begrijp niet hoe ze het met haar zwakke gezondheid heeft kunnen doorstaan; de reis naar Theresienstadt was voor haar een hel; het verblijf in kamp Westerbork sinds mei 1943 in verschillende barakken was te doen, echter deportaties en ellendige taferelen die zich afspeelden, als mannen, vrouwen en kinderen van elkaar gescheiden werden en het nodige ingepakt moest worden…; hoewel ze een Sperre hadden, kregen ze en oproep voor deportatie naar Theresienstadt voor de 4de september; ze mochten al hun bagage meenemen; de hele nacht gepakt en ‘s morgens om 11 uur onder begeleiding van de OD naar de beestenwagens…; bagage werd in karren gesmeten en in de stromende regen voor de trein gezet; alles door elkaar, zodat ze hun eigendommen niet terug konden vinden, vervolgens in een wagon gezet tussen de stapels koffers en rugzakken in; de wagons waren zo tjokvol met bagage dat er voor de passagiers bijna geen ruimte was…; ze werd met enige kennissen in een witte bananenwagen gestopt…; hangplaats tussen de bagage, brood voor twee dagen meegekregen, een ton met water en een ton voor de behoefte midden in de wagen; met 64 personen in de wagon, die hermetisch werd afgesloten…geen ramen of latten; beschrijving van de tocht naar Theresienstadt; over het verzamelen van kaarsen; wagonleider; slechte lucht, van bovenkleren moeten ontdoen; op de perrons werd de poep ton geleegd en de deur soms op een kier gelaten na het roepen van ’Hilfe, Kranken…; regelmatig vielen mensen flauw, gelukkig was er en dokter onder de gedeporteerden; tijdens de nacht hield iemand de wacht bij de ton om een kaarsje aan te kunnen steken als iemand naar de ton toe moest gaan…; aankomst in Theresienstadt op de tweede avond…, pas de volgende dag werden ze geregistreerd…; Hamburger kazerne…

Van: Enthoven-van Lier, H. Aan: wie het betreft Plaats: Mont-Pèlerin, Zwitserland&nbsp; Datum: 1945-05-23 Onderwerp: na alle ellende van 2 jaar in kamp Westerbork en Theresienstadt zit ze nu in het heerlijke gastvrije Zwitserland; ze begrijp niet hoe ze het met haar zwakke gezondheid heeft kunnen doorstaan; de reis naar Theresienstadt was voor haar een hel; het verblijf in kamp Westerbork sinds mei 1943 in verschillende barakken was te doen, echter deportaties en ellendige taferelen die zich afspeelden, als mannen, vrouwen en kinderen van elkaar gescheiden werden en het nodige ingepakt moest worden…; hoewel ze een Sperre hadden, kregen ze en oproep voor deportatie naar Theresienstadt voor de 4de september; ze mochten al hun bagage meenemen; de hele nacht gepakt en ‘s morgens om 11 uur onder begeleiding van de OD naar de beestenwagens…; bagage werd in karren gesmeten en in de stromende regen voor de trein gezet; alles door elkaar, zodat ze hun eigendommen niet terug konden vinden, vervolgens in een wagon gezet tussen de stapels koffers en rugzakken in; de wagons waren zo tjokvol met bagage dat er voor de passagiers bijna geen ruimte was…; ze werd met enige kennissen in een witte bananenwagen gestopt…; hangplaats tussen de bagage, brood voor twee dagen meegekregen, een ton met water en een ton voor de behoefte midden in de wagen; met 64 personen in de wagon, die hermetisch werd afgesloten…geen ramen of latten; beschrijving van de tocht naar Theresienstadt; over het verzamelen van kaarsen; wagonleider; slechte lucht, van bovenkleren moeten ontdoen; op de perrons werd de poep ton geleegd en de deur soms op een kier gelaten na het roepen van ’Hilfe, Kranken…; regelmatig vielen mensen flauw, gelukkig was er en dokter onder de gedeporteerden; tijdens de nacht hield iemand de wacht bij de ton om een kaarsje aan te kunnen steken als iemand naar de ton toe moest gaan…; aankomst in Theresienstadt op de tweede avond…, pas de volgende dag werden ze geregistreerd…; Hamburger kazerne…

Brief van Henriette Enthoven-van Lier vanuit Mont-Pèlerin over het transport van 4 september 1944 naar Theresienstadt

Toelichting over verschillende collectiestukken die in het bezit van Aad van As waren: Oranje sjerp; prenttekening; fotoalbum Humor und Melodie en de&nbsp;De Westerborker.

Toelichting over verschillende collectiestukken die in het bezit van Aad van As waren: Oranje sjerp; prenttekening; fotoalbum Humor und Melodie en de&nbsp;De Westerborker.

Verslag van Aad van As over verschillende collectiestukken

Van: Spetter, Barend Aan: zijn vrouw en zoon Plaats: trein Datum: 1942-10-14 Onderwerp: op weg naar kamp Westerbork; vanuit Loods 24; &nbsp;bonnen via zijn schoondochter; hij heeft de bagage ontvangen; Barend hoopt dat zijn vrouw en zoon zich bij hem willen voegen….

Van: Spetter, Barend Aan: zijn vrouw en zoon Plaats: trein Datum: 1942-10-14 Onderwerp: op weg naar kamp Westerbork; vanuit Loods 24; &nbsp;bonnen via zijn schoondochter; hij heeft de bagage ontvangen; Barend hoopt dat zijn vrouw en zoon zich bij hem willen voegen….

Briefkaart van Barend Spetter aan zijn vrouw en zoon vanuit de trein op weg naar kamp Westerbork gegooid

Plaatsen in kamp Westerbork

Wasserij kamp Westerbork

Foto van twee voetbalelftallen Een kombinatie elftal van de Dienstbereiche 2, 5, 9 en 10. Elftal van Dienstbereiche 4, het ziekenhuis.

Foto van twee voetbalelftallen Een kombinatie elftal van de Dienstbereiche 2, 5, 9 en 10. Elftal van Dienstbereiche 4, het ziekenhuis.

Foto van twee voetbalelftallen in kamp Westerbork

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 3 september 1944 - Auschwitz

Lijst van urnen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: lijst van 50 urnen die naar Amsterdam worden verzonden.

Lijst van urnen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: lijst van 50 urnen die naar Amsterdam worden verzonden.

Lijst voor urnen die naar Amsterdam worden verzonden vanuit kamp Westerbork

Bewijs Van het Gesundheitswesen in Theresienstadt No. 091632 Blanco

Bewijs Van het Gesundheitswesen in Theresienstadt No. 091632 Blanco

Bewijs Gesundheitswesen

Van: van Lochem, Jaap Aan:&nbsp;Reina Plaats: de Landweer, Joods werkkamp Datum:&nbsp;1942-08-11 Onderwerp: briefkaart ontvangen, Jaap schrijft meteen terug; met zijn vader gaat het goed. Hij zit bij Jaap in het kamp; het eten is iets beter, maar nog steeds gedroogde groente; ze moeten nog steeds exerceren; het weer is nog steeds slecht en dat valt het niet mee op de heide…

Van: van Lochem, Jaap Aan:&nbsp;Reina Plaats: de Landweer, Joods werkkamp Datum:&nbsp;1942-08-11 Onderwerp: briefkaart ontvangen, Jaap schrijft meteen terug; met zijn vader gaat het goed. Hij zit bij Jaap in het kamp; het eten is iets beter, maar nog steeds gedroogde groente; ze moeten nog steeds exerceren; het weer is nog steeds slecht en dat valt het niet mee op de heide…

Briefkaart van Jaap van Lochem aan reina vanuit het Joodse werkkamp de Landweer

Een groep mannen in een Joods werkkamp

Foto van een groep mannen in een Joods werkkamp

Van: Frank, Ernest Aan: Spetter, J. familie Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-11 Onderwerp: het bericht dat Ernest aan de administratie va kamp Westerbork doorgaf zullen ze inmiddels wel ontvangen hebben; Ernest kon er deze keer niets aan doen; driemaal heeft hij succes gehad; hopen dat ze het daar beter hebben dan in Westerbork en dat ze gauw weer terug zullen zijn; de inhoud van de laatste pakketten zijn in opdracht van Leo gedeeltelijk aan de heer Joels gegeven, de rest heeft Ernest geconsumeerd; Ernest zelf is nog steeds in het ziekenhuis werkzaam; als ze willen schrijven, dan naar het ziekenhuis van kamp Westerbork…

Van: Frank, Ernest Aan: Spetter, J. familie Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-11 Onderwerp: het bericht dat Ernest aan de administratie va kamp Westerbork doorgaf zullen ze inmiddels wel ontvangen hebben; Ernest kon er deze keer niets aan doen; driemaal heeft hij succes gehad; hopen dat ze het daar beter hebben dan in Westerbork en dat ze gauw weer terug zullen zijn; de inhoud van de laatste pakketten zijn in opdracht van Leo gedeeltelijk aan de heer Joels gegeven, de rest heeft Ernest geconsumeerd; Ernest zelf is nog steeds in het ziekenhuis werkzaam; als ze willen schrijven, dan naar het ziekenhuis van kamp Westerbork…

Briefkaart van Ernest Frank aan de familie J. Spetter vanuit kamp Westerbork

Fransche barak: No. 77-79; No. 86-88; No. 91-101; No. 105 en 109 Schaal 1 : 200

Fransche barak: No. 77-79; No. 86-88; No. 91-101; No. 105 en 109 Schaal 1 : 200

Architekttekening