In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

1945

Juli 1945

Naziconcentratiekampen

Theresienstadt

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-08-17 Onderwerp: de foto's van de negatieven…over betaling…

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-08-17 Onderwerp: de foto's van de negatieven…over betaling…

Brief van Saar Mouw aan Wieger vanuit Amsterdam

Kamp Vught

Van: Eliazar, Jacob Aan: weduwe Eliazar, zijn moeder en aan zijn zuster Plaats: Oosterwolde Datum: 1942-08 Hij stuurde het op het moment dat hij vrijwillig op weg was van het Joodse werkkamp Ybenheer in Fochterloo naar kamp Westerbork. Het telegram werd op de trap van de weduwe Eliazar gevonden. Zij was toen al doorgestuurd naar kamp Westerbork.

Van: Eliazar, Jacob Aan: weduwe Eliazar, zijn moeder en aan zijn zuster Plaats: Oosterwolde Datum: 1942-08 Hij stuurde het op het moment dat hij vrijwillig op weg was van het Joodse werkkamp Ybenheer in Fochterloo naar kamp Westerbork. Het telegram werd op de trap van de weduwe Eliazar gevonden. Zij was toen al doorgestuurd naar kamp Westerbork.

Telegram van Jacob Eliazar aan zijn moeder en zuster

Verzamelplaatsen voor deportatie naar kamp Westerbork

Gevangenissen

Huis van bewaring Assen

Gevangenis Weteringenschans

Huis van bewaring Doetinchem

Huis van bewaring Zwolle

Scholtenshuis

Huis van bewaring Groningen

Huis van bewaring Meppel

Gevangenis Amstelveenseweg

Huis van bewaring Haagse Veer

Huis van bewaring Arnhem

Huis van bewaring Veenhuizen

Oranjehotel

Van: Massier &amp; Jellema&nbsp; Aan: Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Wanneperveen&nbsp; Datum: 1951-10 Onderwerp: offerte inzake verkoop op afbraak van het crematorium te Westerbork.

Van: Massier &amp; Jellema&nbsp; Aan: Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Wanneperveen&nbsp; Datum: 1951-10 Onderwerp: offerte inzake verkoop op afbraak van het crematorium te Westerbork.

Brief van Massier en Jellema aan Staatsbosbeheer

Plaatsen in kamp Westerbork

Quarantaine-afdeling kamp Westerbork

1943

Maart 1943

Van: Kantongerecht te Delft Aan: Venselaar, de heer Plaats: Delft Datum:1947-11-06 Onderwerp: over voogdijschap over Sara Dresden; naar aanleiding van de uitspraak van de rechtbank in Amsterdam wordt aan de heer Venselaar verzocht een eed af te leggen.

Van: Kantongerecht te Delft Aan: Venselaar, de heer Plaats: Delft Datum:1947-11-06 Onderwerp: over voogdijschap over Sara Dresden; naar aanleiding van de uitspraak van de rechtbank in Amsterdam wordt aan de heer Venselaar verzocht een eed af te leggen.

Briefkaart van het kantongerecht te Delft aan de heer Venselaar voor het afleggen van een eed

Tekst.&nbsp; Tekst en illustratie uit het boek 'Humor und Melodie' '...und ich danke ihnen herr kommandant(Gemmeker)...'.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-09-27.&nbsp; Betreft foto van het boek Humor und Melodie (Cabaret).

Tekst.&nbsp; Tekst en illustratie uit het boek 'Humor und Melodie' '...und ich danke ihnen herr kommandant(Gemmeker)...'.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-09-27.&nbsp; Betreft foto van het boek Humor und Melodie (Cabaret).

Illustratie en tekst uit het revueboek Humor und Melodie

1941

Maart 1941

Briefkaart Van: Kwieser-Cohen, M. Aan: Meijer, E. en Jong, de, H. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-08 Onderwerp: Mirjam werkt veel en heeft daardoor weinig vrije tijd. Dat is goed want zo komt ze niet tot denken.&nbsp;

Briefkaart Van: Kwieser-Cohen, M. Aan: Meijer, E. en Jong, de, H. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-08 Onderwerp: Mirjam werkt veel en heeft daardoor weinig vrije tijd. Dat is goed want zo komt ze niet tot denken.&nbsp;

Briefkaart van M. Kwieser-Cohen aan E. Meijer en H. de Jong vanuit kamp Westerbork

Oktober 1941

Julius Gast was met zijn vrouw en zoon ondergedoken. Hij werd echter door de Sicherheitsdienst gearresteerd en in de strafgevangenis van Leeuwarden opgesloten. Hij was één van de drie willekeurig gekozen gevangenen die op 18 januari 1944 bij Herbaijum werden doodgeschoten. De fusillade was een represaille voor het plegen van sabotagedaden op de oude rijksweg tussen Leeuwarden en Harlingen. Op aanraden van de geallieerden hadden verzetsmensen daar kopspijkertjes gestrooid. Zijn gezin heeft de oorlog overleefd.

Gebeurtenissen kamp Westerbork

Westerborkfilm

Kampregelementen kamp Westerbork

Appèl kamp Westerbork

Werkplaatsen kamp Westerbork

Timmerwerkplaats

Januari 1943

Van: Stranders, Louis Aan: Gosschalk, J. Datum: 1943-02-15 (poststempel) Plaats: Westerbork, kamp, barak 71 Onderwerp: pakket ontvangen.&nbsp;

Van: Stranders, Louis Aan: Gosschalk, J. Datum: 1943-02-15 (poststempel) Plaats: Westerbork, kamp, barak 71 Onderwerp: pakket ontvangen.&nbsp;

Briefkaart van Louis Stranders aan J. Gosschalk vanuit kamp Westerbork

Van: Leo (Loeb, Leo), Meta (Loeb-Spiegel, Meta), Aan:&nbsp;Lieve…, Beste allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-06-20 Onderwerp:&nbsp;Leo schrijft over zijn gezondheidstoestand en behandeling. Hij heeft een gesprek gehad met een chirurg. Meta schrijft dat het zonde is dat het pakje met eitjes, kaas, boter niet aangekomen is.

Van: Leo (Loeb, Leo), Meta (Loeb-Spiegel, Meta), Aan:&nbsp;Lieve…, Beste allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-06-20 Onderwerp:&nbsp;Leo schrijft over zijn gezondheidstoestand en behandeling. Hij heeft een gesprek gehad met een chirurg. Meta schrijft dat het zonde is dat het pakje met eitjes, kaas, boter niet aangekomen is.

Brief van Leo Loeb en Meta Loeb-Spiegel aan beste allen vanuit kamp Westerbork

Van: Bob&nbsp;en Hans Cahen Aan: Cahen-Vries, de, Mevr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-08 Onderwerp: wel of niet op transport gaan naar Westerbork. Mevrouw Cahen ligt in een ziekenhuis te Amersfoort.

Van: Bob&nbsp;en Hans Cahen Aan: Cahen-Vries, de, Mevr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-08 Onderwerp: wel of niet op transport gaan naar Westerbork. Mevrouw Cahen ligt in een ziekenhuis te Amersfoort.

Brief van Bob en Hans Cahen aan mevr. Cahen-de Vries vanuit kamp Westerbork

Breslauer, W. R. Een man (J. Sanders) voert de kippen met op de achtergrond een barak.&nbsp; Kamp Westerbork, jaartal onbekend.

Breslauer, W. R. Een man (J. Sanders) voert de kippen met op de achtergrond een barak.&nbsp; Kamp Westerbork, jaartal onbekend.

Een kampgevangene is kippen aan het voeren

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van barak 5 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak.

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van barak 5 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak.

Plattegrond met riolering en gevels van barak 5 in het woonoord Schattenberg

Januari 1945

Van: Visser-Blits, Elisabeth Aan: de Groot, familie Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05&nbsp; Onderwerp: Elisabeth schreef deze kaart na haar vertrek uit Amsterdam naar kamp Westerbork op 25 mei 1943. Ze schreef dat ze een week in de Schouwburg waren geweest en alle pakjes hadden ontvangen.&nbsp;

Van: Visser-Blits, Elisabeth Aan: de Groot, familie Plaats: Amsterdam Datum: 1943-05&nbsp; Onderwerp: Elisabeth schreef deze kaart na haar vertrek uit Amsterdam naar kamp Westerbork op 25 mei 1943. Ze schreef dat ze een week in de Schouwburg waren geweest en alle pakjes hadden ontvangen.&nbsp;

Briefkaart van Elisabeth Visser-Blits aan familie de Groot op weg naar kamp Westerbork

Bevrijdingstour op de Grote Markt te Zwolle met een aantal mede politieke gevangenen Connie was als politiek gevangene in kamp Westerbork terecht gekomen. Ze kreeg en overall met het nummer 89. In de nacht van 11 op 12 april 1945 moest zijn met meer dan 100 andere vrouwen kamp Westerbork verlaten. Uiteindelijk werden ze bij Niezijl door hun bewakers verlaten en in Grijpskerk de dagen erna ondergebracht. met dit kledingstuk is zij ook huiswaarts (naar Zwolle) gekeerd.

Bevrijdingstour op de Grote Markt te Zwolle met een aantal mede politieke gevangenen Connie was als politiek gevangene in kamp Westerbork terecht gekomen. Ze kreeg en overall met het nummer 89. In de nacht van 11 op 12 april 1945 moest zijn met meer dan 100 andere vrouwen kamp Westerbork verlaten. Uiteindelijk werden ze bij Niezijl door hun bewakers verlaten en in Grijpskerk de dagen erna ondergebracht. met dit kledingstuk is zij ook huiswaarts (naar Zwolle) gekeerd.

Bevrijdingstour op de Grote Markt te Zwolle met een aantal mede politieke gevangenen

Margarine. Margarine (en ander voedsel) staat klaar om met het transport meegestuurd te worden. De wagon met voedsel werd in Duitsland afgekoppeld. Kamp Westerbork, 1944-05-19 Still uit een opname van de Westerborkfilm. &nbsp;

Margarine. Margarine (en ander voedsel) staat klaar om met het transport meegestuurd te worden. De wagon met voedsel werd in Duitsland afgekoppeld. Kamp Westerbork, 1944-05-19 Still uit een opname van de Westerborkfilm. &nbsp;

Margarine voor Duitsland

Van: Lagerkommandant&nbsp; Aan: Houtvester Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Westerbork&nbsp; Datum: 1943-11-05&nbsp; Onderwerp: aanleg smalspoor van het kamp naar het Oranjekanaal. Staasbosbeheer heeft geen bezwaar.

Van: Lagerkommandant&nbsp; Aan: Houtvester Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Westerbork&nbsp; Datum: 1943-11-05&nbsp; Onderwerp: aanleg smalspoor van het kamp naar het Oranjekanaal. Staasbosbeheer heeft geen bezwaar.

Brief van de Lagercommandant aan de houtvester van Staatsbosbeheer te Assen