In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946 Onderwerp: concept Kamporder betreffende Kampwacht, die bestaat uit vrouwelijke en mannelijke gedetineerden.

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946 Onderwerp: concept Kamporder betreffende Kampwacht, die bestaat uit vrouwelijke en mannelijke gedetineerden.

Order (concept) van J. G. Buijvoets over de kampwacht in Interneringskamp Westerbork

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer Plaats: Assen Datum: 1950-10-02 Onderwerp: behoefte aan schiet- mortier- en handgranaatbanen. De barakken in Schattenberg zijn dan bewoond door repatrianten uit Nederlands Indië. De Genie heeft barak 59 in gebruik als schijvenloods voor de schietbanen. &nbsp;

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer Plaats: Assen Datum: 1950-10-02 Onderwerp: behoefte aan schiet- mortier- en handgranaatbanen. De barakken in Schattenberg zijn dan bewoond door repatrianten uit Nederlands Indië. De Genie heeft barak 59 in gebruik als schijvenloods voor de schietbanen. &nbsp;

Brief van de houtvester Assen aan de directeur van Staatsbosbeheer

Van: Opperrabinaat Rotterdam&nbsp; Aan:&nbsp; Plaats: Rotterdam&nbsp; Datum: 1939-11-14&nbsp; Onderwerp: verklaring t.b.v. Geismar, J m.b.t. zijn verdiensten tijdens zijn verblijf in Heyplaat.

Van: Opperrabinaat Rotterdam&nbsp; Aan:&nbsp; Plaats: Rotterdam&nbsp; Datum: 1939-11-14&nbsp; Onderwerp: verklaring t.b.v. Geismar, J m.b.t. zijn verdiensten tijdens zijn verblijf in Heyplaat.

Brief met een verklaring over verdienstelijke werkzaamheden door Josef Geismar in Beneden Heyplaat

Reisverloop vanuit kamp Westerbork

Deportatiewagons vanuit kamp Westerbork

Goederenwagons gebruikt bij deportatie vanuit kamp Westerbork

Personenwagons gebruikt bij deportatie vanuit kamp Westerbork

Veewagons gebruikt bij deportatie vanuit kamp Westerbork

Van: Bundesstaat Oostenrijk&nbsp; Aan: Tauber, Fritz Plaats: Wenen Datum: 1936-03-12 Onderwerp: persoonsbewijs

Van: Bundesstaat Oostenrijk&nbsp; Aan: Tauber, Fritz Plaats: Wenen Datum: 1936-03-12 Onderwerp: persoonsbewijs

Persoonsbewijs van Fritz Tauber

Abraham Emanuel Sachs was één van de twintig gevangenen uit Leeuwarden en Groningen die op 22 januari 1945 aan de Woudweg te Dokkum door de bezetter als represaillemaatregel werden gefusilleerd. &nbsp;Op 13 januari 1945 ontdekte de bezetter wapens op een boerderij in de buurt van het afwerpterrein onder Aalsum bij Dokkum. In de omgeving volgde een reeks arrestaties. Op 19 januari zouden drie arrestanten worden overgebracht naar Leeuwarden. Een van hen was de apotheker dr. Pieter Engelbertus Gunster. In zijn apotheek was het hoofdkantoor van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten gevestigd. Hier werden geregeld vergaderingen gehouden. Om Gunster te bevrijden hebben verzetsstrijders de arrestantenwagen bij het dorp Valom gedwongen te stoppen. Een lid van het Sonderkommando Albrecht uit Leeuwarden werd bij deze overval gedood, evenals de Belgische chauffeur. De Duitse Grundmann wist te ontkomen. De gearresteerde Gunster, die een schotwond in zijn knie had, kon worden bevrijd. De wraak van Kommando Albrecht was meedogenloos. Aan de Woudweg werden twintig gevangenen, zonder enige vorm van proces, neergeschoten. Deze massaexecutie was de grootste die in de provincie Friesland heeft plaatsgevonden. De naam van Abraham Emanuel Sachs staat op een monument in Dokkum (zie https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/1969/dokkum-verzetsmonument)

Bedankkaart van Betty Turksma en Noach Mok, ter gelegenheid van hun verloving, 12 jan. 1942.

Bedankkaart Betty Turksma en Noach Mok, ter gelegenheid van hun verloving

Van: Langstadt, W. Aan: Frank, M. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-07 Onderwerp: bedankt voor een pakketje.

Van: Langstadt, W. Aan: Frank, M. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03-07 Onderwerp: bedankt voor een pakketje.

Briefkaart van Wilhelm Langstadt aan M. Frank vanuit kamp Westerbork

Van: Egger, Julius Aan: Meijer, familie Plaats: Joodse Schouwburg Datum: 1942-07-21 Onderwerp: het is en grote rotzooi; de nacht geen oog dicht gedaan; net door de SS gecontroleerd; in de nacht gaan ze weg naar kamp Westerbork; ze krijgen de hele dag koffie en thee; Julius gaat nog naar een dokter; er is een ziekenzaal voor mensen die flauw vallen of gewond zijn…; briefkaarten worden gepost door de Joodse Raad.

Van: Egger, Julius Aan: Meijer, familie Plaats: Joodse Schouwburg Datum: 1942-07-21 Onderwerp: het is en grote rotzooi; de nacht geen oog dicht gedaan; net door de SS gecontroleerd; in de nacht gaan ze weg naar kamp Westerbork; ze krijgen de hele dag koffie en thee; Julius gaat nog naar een dokter; er is een ziekenzaal voor mensen die flauw vallen of gewond zijn…; briefkaarten worden gepost door de Joodse Raad.

Briefkaart van Julius Egger aan de familie J. Meijer vanuit de Joodse Schouwburg

Van: Gewestelijk Arbeidsbureau Meppel Aan: Gudema, Benjamin Plaats: Meppel Datum: 1944-03-13 Onderwerp: verplicht om als gemengd-gehuwde dwangarbeid te verrichten &nbsp;als grondwerker op het vliegveld Havelte.

Van: Gewestelijk Arbeidsbureau Meppel Aan: Gudema, Benjamin Plaats: Meppel Datum: 1944-03-13 Onderwerp: verplicht om als gemengd-gehuwde dwangarbeid te verrichten &nbsp;als grondwerker op het vliegveld Havelte.

Formulier Gewestelijk Arbeidsbureau Meppel voor Benjamin Gudema

Organisatie van de Endlösung

Gaskamers

Sonderkommando's

Van: Koster, Abraham Aan: Koster, Sal en zijn gezin Plaats: Hummelo, Joods werkkamp de Wittebrink Datum: 1942-08 Onderwerp: dank voor het pakje; met 45 Rotterdammers in de Wittebrink aangekomen; opstaan; appel; militaire discipline; werkobject, 1.5 uur lopen; een groot bos, omgehakte bomen, de wortels moeten zij verwijderen en de grond egaliseren; terug naar het kamp, wassen in een prachtige wasgelegenheid; ophalen eten, het kan meer zijn; werken voor de Heidemij, desondanks dat is het eten karig en moet er hard ervoor worden gewerkt; er is en mooie kantine, het kost wel veel geld; er zijn kelners aangesteld, een kwartje fooi per week; op het werk is een voorman, ook die krijgt ieder week een kwartje; over het loon en wat ze overhouden; zaterdag is het werken een halve dag, op de zondag vrij…

Van: Koster, Abraham Aan: Koster, Sal en zijn gezin Plaats: Hummelo, Joods werkkamp de Wittebrink Datum: 1942-08 Onderwerp: dank voor het pakje; met 45 Rotterdammers in de Wittebrink aangekomen; opstaan; appel; militaire discipline; werkobject, 1.5 uur lopen; een groot bos, omgehakte bomen, de wortels moeten zij verwijderen en de grond egaliseren; terug naar het kamp, wassen in een prachtige wasgelegenheid; ophalen eten, het kan meer zijn; werken voor de Heidemij, desondanks dat is het eten karig en moet er hard ervoor worden gewerkt; er is en mooie kantine, het kost wel veel geld; er zijn kelners aangesteld, een kwartje fooi per week; op het werk is een voorman, ook die krijgt ieder week een kwartje; over het loon en wat ze overhouden; zaterdag is het werken een halve dag, op de zondag vrij…

Brief van Abraham Koster aan het gezin van Sal Koster vanuit het Joods werkkamp de Wittebrink

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1949-11-11 Onderwerp: informatie over Sara Hilversum-Querido

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1949-11-11 Onderwerp: informatie over Sara Hilversum-Querido

Verklaring van het Rode Kruis over het lot van Sara Hilversum-Querido

Bewijs Barak no. 68 No. 120 Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944

Bewijs Barak no. 68 No. 120 Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944

Helga Bloch-Lipinski