In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Tekst. Tekst met illustratie uit 'Humor und Melodie'. 'Lieber guter schlagzeugmann'. Kamp Westerbork, 1943-09-27.

Tekst. Tekst met illustratie uit 'Humor und Melodie'. 'Lieber guter schlagzeugmann'. Kamp Westerbork, 1943-09-27.

Illustratie en tekst uit het revueboek Humor und Melodie

Van: de Leeuw, J. Aan: van As, kampintendant Plaats: Westerbork, Interneringskamp, barak 38 L Datum: 1945-06-01 Onderwerp: opsomming van kappersgereedschappen die dhr. de Leeuw heeft meegebracht naar het kamp.

Van: de Leeuw, J. Aan: van As, kampintendant Plaats: Westerbork, Interneringskamp, barak 38 L Datum: 1945-06-01 Onderwerp: opsomming van kappersgereedschappen die dhr. de Leeuw heeft meegebracht naar het kamp.

Lijst met een opsomming van kappersgereedschappen die dhr. de Leeuw heeft meegebracht naar het kamp.

Van: Aan: Niemeijer, R. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1948-10 Onderwerp: bewaker Knevelbaard op zijn zaalzaal.

Van: Aan: Niemeijer, R. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1948-10 Onderwerp: bewaker Knevelbaard op zijn zaalzaal.

Foto van een bewaker van Interneringskamp Westerbork in zijn slaapzaal

Van: de onderduikouders van Thijsje (Ies Leefsma) Aan: beste vriendin (Matje Leefsma-Wolf) Plaats: onderduikplek Thijsje Datum: 1944-01-09 Onderwerp: Thijsje was blij met de kaart van zijn moeder; wat hij er vervolgens mee deed; over zijn opvoeding; over spelen en helpen in de huishouding; allerlei details over Thijsje…

Van: de onderduikouders van Thijsje (Ies Leefsma) Aan: beste vriendin (Matje Leefsma-Wolf) Plaats: onderduikplek Thijsje Datum: 1944-01-09 Onderwerp: Thijsje was blij met de kaart van zijn moeder; wat hij er vervolgens mee deed; over zijn opvoeding; over spelen en helpen in de huishouding; allerlei details over Thijsje…

Brief van de onderduikouders van Thijsje (Ies Leefsma) aan zijn moeder

Van: Lies Aan: familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-02-24 Onderwerp: afscheid moeten nemen van Siegfried (naar Bergen-Belsen), de laatste tijd was het zo gezellig; de beslissing is gevallen, ook Lies moet weg, naar Theresienstadt; Els moet een brief voor Siegfried naar de Joodse raad brengen en zal vragen hoe het met de brief- en pakketpost naar Theresienstadt is gesteld; Theresienstadt ligt bij Praag en dus niet in Silezië; er mag post naar Theresienstadt worden gestuurd, brief liefst een kantje en in de Duitse taal; hopen dat het aankomt…; adres van Lies is: geboren 29-08-1900, abgereist von Westerbork am 25-2-1944…Theresienstadt, Protectoraat Bohemen…. &nbsp;

Van: Lies Aan: familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-02-24 Onderwerp: afscheid moeten nemen van Siegfried (naar Bergen-Belsen), de laatste tijd was het zo gezellig; de beslissing is gevallen, ook Lies moet weg, naar Theresienstadt; Els moet een brief voor Siegfried naar de Joodse raad brengen en zal vragen hoe het met de brief- en pakketpost naar Theresienstadt is gesteld; Theresienstadt ligt bij Praag en dus niet in Silezië; er mag post naar Theresienstadt worden gestuurd, brief liefst een kantje en in de Duitse taal; hopen dat het aankomt…; adres van Lies is: geboren 29-08-1900, abgereist von Westerbork am 25-2-1944…Theresienstadt, Protectoraat Bohemen…. &nbsp;

Brief van Lies aan haar familie vanuit kamp Westerbork

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-09-27 Onderwerp: over schrijven na elkaar; hoeft geen slaapzak mee te nemen als hij komt; over de vrouw van Leo Nussbaum, Netty Preso; misschien kent haar zwager, die lang lid is geweest van A.J.C., Leo wel; ze heeft weinig te doen op het kantoor, ze hoeft 3 dagen in de week niet meer te werken; invulling van de kersdagen…&nbsp;

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-09-27 Onderwerp: over schrijven na elkaar; hoeft geen slaapzak mee te nemen als hij komt; over de vrouw van Leo Nussbaum, Netty Preso; misschien kent haar zwager, die lang lid is geweest van A.J.C., Leo wel; ze heeft weinig te doen op het kantoor, ze hoeft 3 dagen in de week niet meer te werken; invulling van de kersdagen…&nbsp;

Brief van Saar Mouw aan Wieger vanuit Amsterdam

Kopie van een tekening van Otto Birman van barakken, een latrine en prikkeldraad Plaats: westerbork, kamp Datum: 1944

Kopie van een tekening van Otto Birman van barakken, een latrine en prikkeldraad Plaats: westerbork, kamp Datum: 1944

Kopie van een tekening van Otto Birman van barakken, een latrine en prikkeldraad

Samen met haar man op de zelfde dag overleden.

DuifjeNikkelsburg-Polak

Duifje
Nikkelsburg-Polak