In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Boswachter Aan: Houtvester Assen Plaats: Hooghalen Datum: 1946-10-26 Onderwerp: verzoek voor het neerzetten van een barak dat als wachtruimte voor bezoekers en koffie loods kan dienen. Locatie bij de hoofdwacht (doorgang I, fietsenstalling), zie schets.&nbsp;

Van: Boswachter Aan: Houtvester Assen Plaats: Hooghalen Datum: 1946-10-26 Onderwerp: verzoek voor het neerzetten van een barak dat als wachtruimte voor bezoekers en koffie loods kan dienen. Locatie bij de hoofdwacht (doorgang I, fietsenstalling), zie schets.&nbsp;

Brief van de boswachter aan Houtvester Assen

Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Herinrichtingen terrein kamp Westerbork

Herinrichting voormalig terrein kamp Westerbork (1990-1992)

Archeologische onderzoeken kamp Westerbork

Herinrichting Historische Plek kamp Westerbork (2014-)

Herinrichting voormalig terrein kamp Westerbork (1983-1990)

Van: Hoop-Bachrach, de, Ilse Aan: Bleuland van Oordt, Anna Adriana (naam is vermeld op enveloppe) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1942-08-26 Onderwerp: Ilse schrijft de brief in de vensterbank van een barak waar ze met 3 anderen en een kind verblijft. Ze is haar man Louis (Lo) achterna gereisd. Haar broer Kurt, die al in het vluchtelingkamp Westerbork verblijft heeft Louis 5 minuten kunnen spreken toen die met 40 andere gevangen onder bewaking enige dagen daarvoor kort in het kamp was. In een afzonderlijk afgesloten wagon is hij direct weer doorgestuurd. ‘Kurt is schattig en wij gaan morgennacht door. Kurt zei dat Lo er goed uitzag en erg flink was. Hij zei ook dat ik hem wel in Polen zal zien, want daar gaan we allen heen.’ Na aankomst in Hooghalen zijn ze met een vrachtauto naar het kamp gebracht. Iemand van het kamp die ook in de vrachtwagen zit ('één van de directeuren van het kamp') stelt haar voor de keus om terug te gaan of door naar Duitsland. Eenmaal in het kamp is er geen uitweg meer vertelt hij en of ze Lo ook terug zal zien betwijfelt hij. In het kamp besluit Ilse om met broer Kurt op 28 augustus 1942 vrijwillig op transport te gaan: ‘Misschien is het een grote fout.’ &nbsp; &nbsp;

Van: Hoop-Bachrach, de, Ilse Aan: Bleuland van Oordt, Anna Adriana (naam is vermeld op enveloppe) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1942-08-26 Onderwerp: Ilse schrijft de brief in de vensterbank van een barak waar ze met 3 anderen en een kind verblijft. Ze is haar man Louis (Lo) achterna gereisd. Haar broer Kurt, die al in het vluchtelingkamp Westerbork verblijft heeft Louis 5 minuten kunnen spreken toen die met 40 andere gevangen onder bewaking enige dagen daarvoor kort in het kamp was. In een afzonderlijk afgesloten wagon is hij direct weer doorgestuurd. ‘Kurt is schattig en wij gaan morgennacht door. Kurt zei dat Lo er goed uitzag en erg flink was. Hij zei ook dat ik hem wel in Polen zal zien, want daar gaan we allen heen.’ Na aankomst in Hooghalen zijn ze met een vrachtauto naar het kamp gebracht. Iemand van het kamp die ook in de vrachtwagen zit ('één van de directeuren van het kamp') stelt haar voor de keus om terug te gaan of door naar Duitsland. Eenmaal in het kamp is er geen uitweg meer vertelt hij en of ze Lo ook terug zal zien betwijfelt hij. In het kamp besluit Ilse om met broer Kurt op 28 augustus 1942 vrijwillig op transport te gaan: ‘Misschien is het een grote fout.’ &nbsp; &nbsp;

Brief van Ilse de Hoop aan Annie Bleuland van Oordt vanuit kamp Westerbork

Van: Levie, Jaap Aan: beste mevrouw Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-22 Onderwerp: op eigen verzoek uit het ziekenhuis ontslagen in verband met zijn zoon Jo, die vervuilde, en ook om voor Sander en Hendrica te kunnen zorgen; Sander is uit de 83 ontslagen en bij Jaap in barak 71 opgenomen (uitsluitend ziekenhuis personeel); Sander is lastig, Jaap heeft zijn bed aan hem afgestaan; Hendrica ligt nog in ziekenbarak 85; Dien zal uit barak 5 worden ontslagen en ook in de 71 komen; de postwissels van tien gulden zijn ontvangen; ze mogen 250 gulden als bezit in het kamp hebben; lijst Frederiks is gesloten; lijst Doetinchem, een verlengstuk, is nog open, bestemd voor personen die zich verdienstelijk hebben gemaakt voor Nederland, grote haast; Hendrica kan bezocht worden in het ziekenhuis, ze gaat vooruit; over wasgoed; Jo heeft voldoende schoenen, maar behoefte aan een zomerjas; voor Jo verder geen boeken sturen, wel drop of een ander product…; Jaap heeft er spijt van dat hij Sander n zijn barak heeft opgenomen, uit medelijden…

Van: Levie, Jaap Aan: beste mevrouw Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-22 Onderwerp: op eigen verzoek uit het ziekenhuis ontslagen in verband met zijn zoon Jo, die vervuilde, en ook om voor Sander en Hendrica te kunnen zorgen; Sander is uit de 83 ontslagen en bij Jaap in barak 71 opgenomen (uitsluitend ziekenhuis personeel); Sander is lastig, Jaap heeft zijn bed aan hem afgestaan; Hendrica ligt nog in ziekenbarak 85; Dien zal uit barak 5 worden ontslagen en ook in de 71 komen; de postwissels van tien gulden zijn ontvangen; ze mogen 250 gulden als bezit in het kamp hebben; lijst Frederiks is gesloten; lijst Doetinchem, een verlengstuk, is nog open, bestemd voor personen die zich verdienstelijk hebben gemaakt voor Nederland, grote haast; Hendrica kan bezocht worden in het ziekenhuis, ze gaat vooruit; over wasgoed; Jo heeft voldoende schoenen, maar behoefte aan een zomerjas; voor Jo verder geen boeken sturen, wel drop of een ander product…; Jaap heeft er spijt van dat hij Sander n zijn barak heeft opgenomen, uit medelijden…

Brief van Jaap Levie aan beste mevrouw vanuit kamp Westerbork

Plaatsen in kamp Westerbork

Schietbanen kamp Westerbork

Van: Wijnschenk, Siem en Bets Aan: Creman, F. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-14 Onderwerp: omstandigheden, op transport gaan, afscheid nemen. Ze zijn nog in Westerbork en verwachten op vrijdag, over twee dagen op transport te moeten gaan. Mocht het pakketje niet op tijd meer aankomen dan kan het naar Marcelle in barak 41 gestuurd worden. Ze hebben gelukkig nog dekens en een winterjas ontvangen.&nbsp;‘Hoop’ hun vrienden weer te kunnen treffen. + bijbehorende enveloppe

Van: Wijnschenk, Siem en Bets Aan: Creman, F. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-14 Onderwerp: omstandigheden, op transport gaan, afscheid nemen. Ze zijn nog in Westerbork en verwachten op vrijdag, over twee dagen op transport te moeten gaan. Mocht het pakketje niet op tijd meer aankomen dan kan het naar Marcelle in barak 41 gestuurd worden. Ze hebben gelukkig nog dekens en een winterjas ontvangen.&nbsp;‘Hoop’ hun vrienden weer te kunnen treffen. + bijbehorende enveloppe

Brief van Bets en Siem Wijnschenk aan F. Creman vanuit kamp Westerbork

Foto van de operette Der Fidele Bauer Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1942 De deelnemende artiesten staan op het podium. Een deel van de orkestbak en deelnemende musici zijn te zien. De violist naast dirigent Heinz Neuberg is Salo Carlebach. Het meisje in het midden op het podium is Inge Winter. De decors zijn gemaakt door Hans Margules.

Foto van de operette Der Fidele Bauer Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1942 De deelnemende artiesten staan op het podium. Een deel van de orkestbak en deelnemende musici zijn te zien. De violist naast dirigent Heinz Neuberg is Salo Carlebach. Het meisje in het midden op het podium is Inge Winter. De decors zijn gemaakt door Hans Margules.

Foto van de deelnemers van de operette Der Fidele Bauer met orkest

Reisvergunning&nbsp; Afgegeven: 1944-05-30 te Amsterdam Van: Bosman, Alexander Betreft het reizen in de wagens van het Gemeentevervoerbedrijf van 27-5-44 tot 2-6-44

Reisvergunning&nbsp; Afgegeven: 1944-05-30 te Amsterdam Van: Bosman, Alexander Betreft het reizen in de wagens van het Gemeentevervoerbedrijf van 27-5-44 tot 2-6-44

OttoMeyer

Otto
Meyer