In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Enthoven, P.H. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-03-07/08 Onderwerp: Op de ene kant is een plattegrond met baraknummers getekend en aan de andere kant een lijst van patiënten door P.H. Enthoven, van beroep cardioloog, in de verschillende barakken op 7 en 8 maart 1944 bezocht. Van elke patiënt staat het baraknummer genoteerd en is een diagnose gesteld.

Van: Enthoven, P.H. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-03-07/08 Onderwerp: Op de ene kant is een plattegrond met baraknummers getekend en aan de andere kant een lijst van patiënten door P.H. Enthoven, van beroep cardioloog, in de verschillende barakken op 7 en 8 maart 1944 bezocht. Van elke patiënt staat het baraknummer genoteerd en is een diagnose gesteld.

Plattegrond van kamp Westerbork en een lijst met namen van patiënten in de verschillende barakken

Van: van Bergen-Diamant, Nora Aan: van Bergen, Chaja Plaats: Amsterdam Datum: 1945-05-30 Onderwerp: fijn om te horen dat het met Chaja goed gaat; ze kan niet komen, omdat er nog niemand naar Zeeland mag gaan; ze wilde een trui voor Chaja breien, maar kon dat niet doen, omdat ze niet weet hoe groot Chaja ondertussen is; van de week kon ze met een motorfiets meerijden en is ze bij Eddy langs geweest; over Eddy; vragen over school voor Chaja; opa en oma waren ondergedoken in Limburg en kunnen ook nog niet naar Amsterdam terug; hun tijdelijke adres in Heerlen…

Van: van Bergen-Diamant, Nora Aan: van Bergen, Chaja Plaats: Amsterdam Datum: 1945-05-30 Onderwerp: fijn om te horen dat het met Chaja goed gaat; ze kan niet komen, omdat er nog niemand naar Zeeland mag gaan; ze wilde een trui voor Chaja breien, maar kon dat niet doen, omdat ze niet weet hoe groot Chaja ondertussen is; van de week kon ze met een motorfiets meerijden en is ze bij Eddy langs geweest; over Eddy; vragen over school voor Chaja; opa en oma waren ondergedoken in Limburg en kunnen ook nog niet naar Amsterdam terug; hun tijdelijke adres in Heerlen…

Brief van Nora van Bergen-Diamant aan haar dochter Chaja vanuit Amsterdam

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: het regent, Samuel zit bij de kachel en heeft zich zojuist gewassen en verschoond; of zijn vrouw de postwissels heeft ontvangen; zondag tijdens het werk was er luchtalarm, tot 16.00 moesten ze in de bossen blijven wachten, door het schieten was de heide in brandgeraakt en werden de mannen opgedragen de brand met takken te bestrijden; vervolgens kwam er weer een luchtaanval…, de Duitsers schoten terug en de kogels vlogen door de barakwanden heen; iemand die buiten was gebleven werd gedood; de heide vloog weer in brand en pas 's avonds laat kwamen de mannen weer terug. Ze hadden nog geen warm eten gehad; hij heeft bij de naar huis gestuurde was een paar hulzen gedaan…

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: het regent, Samuel zit bij de kachel en heeft zich zojuist gewassen en verschoond; of zijn vrouw de postwissels heeft ontvangen; zondag tijdens het werk was er luchtalarm, tot 16.00 moesten ze in de bossen blijven wachten, door het schieten was de heide in brandgeraakt en werden de mannen opgedragen de brand met takken te bestrijden; vervolgens kwam er weer een luchtaanval…, de Duitsers schoten terug en de kogels vlogen door de barakwanden heen; iemand die buiten was gebleven werd gedood; de heide vloog weer in brand en pas 's avonds laat kwamen de mannen weer terug. Ze hadden nog geen warm eten gehad; hij heeft bij de naar huis gestuurde was een paar hulzen gedaan…

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joods werkkamp Havelte

Van: Barmes, Stelleke Aan:&nbsp;Reina Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1943-05-11 Onderwerp: Moontje (en haar moeder) en Ab Hakker zijn opgehaald en doorgestuurd naar kamp Westerbork; Sal Metzelaar (echtgenoot van Stelleke) heeft dat vanuit kamp Westerbork getelegrafeerd. Ze hoopt dat hij ervoor kan zorgen dat ze niet verder worden doorgestuurd; de situatie is om wanhopig van te worden; Stelleke ligt nog in het ziekenhuis en dat zal nog een paar maanden duren; ze kan niets meer krijgen en nu moet er voor Ab en Moontje ook gezorgd worden…

Van: Barmes, Stelleke Aan:&nbsp;Reina Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1943-05-11 Onderwerp: Moontje (en haar moeder) en Ab Hakker zijn opgehaald en doorgestuurd naar kamp Westerbork; Sal Metzelaar (echtgenoot van Stelleke) heeft dat vanuit kamp Westerbork getelegrafeerd. Ze hoopt dat hij ervoor kan zorgen dat ze niet verder worden doorgestuurd; de situatie is om wanhopig van te worden; Stelleke ligt nog in het ziekenhuis en dat zal nog een paar maanden duren; ze kan niets meer krijgen en nu moet er voor Ab en Moontje ook gezorgd worden…

Brief van Stelleke Barmes aan Reina vanuit Amsterdam

Brief van van Cilia Loots aan de hulp en de onderduikers van haar huis geschreven tijdens een treinrit door Brabant.

Brief van van Cilia Loots aan de hulp en de onderduikers van haar huis geschreven tijdens een treinrit door Brabant.

Brief van van Cilia Loots aan de hulp en de onderduikers van haar huis

Van: de Leeuw, M. Aan: de Mulder, P. Plaats: Westerbork, kamp, barak 83 Datum: 1943-05-03 Onderwerp: het gaat naar omstandigheden goed; Eveline is weer opgeknapt; behoefte aan een pakketje; Helena en Bernhard heeft Mozes niet meer gesproken; binnenkort op bezoek bij mevrouw Jacobi uit Zwolle…

Van: de Leeuw, M. Aan: de Mulder, P. Plaats: Westerbork, kamp, barak 83 Datum: 1943-05-03 Onderwerp: het gaat naar omstandigheden goed; Eveline is weer opgeknapt; behoefte aan een pakketje; Helena en Bernhard heeft Mozes niet meer gesproken; binnenkort op bezoek bij mevrouw Jacobi uit Zwolle…

Briefkaart van Moup (Mozes) de Leeuw aan familie vanuit kamp Westerbork

Kinderen op een weg in woonoord Schattenberg

Kinderen op een weg in woonoord Schattenberg

Van: van Dam, Bernard Aan: Jan en Roelie Plaats: de trein Datum: 1942-08-28 Onderwerp: ‘we zitten in de trein en gaan heel ver weg….’; groeten van het hele gezin…(vader, moeder en drie jongens).

Van: van Dam, Bernard Aan: Jan en Roelie Plaats: de trein Datum: 1942-08-28 Onderwerp: ‘we zitten in de trein en gaan heel ver weg….’; groeten van het hele gezin…(vader, moeder en drie jongens).

Briefkaart van Bernard van Dam namens zijn familie aan Jan en Roelie vanuit de trein

Van: Grüneberg-Berg, Helena Aan: de Mulder, Piet Plaats: (waarschijnlijk vanuit de trein gegooid of aan iemand meegegeven) Datum: 1943-03 Onderwerp: de schrijfster schrijft dat ze op weg moet naar Polen. (In feite zal ze eerst nog kamp Westerbork aandoen). Ze hoopt dat haar echtgenoot Bernard en Moup (Mozes) er ook bij zullen zijn; Ze vraagt de familie goed voor haar zoontje René te zorgen ('neem hem bij je of breng hem naar Dieks'), stuur hem niet naar kamp Vught of de Crèche (is ook niet safe).

Van: Grüneberg-Berg, Helena Aan: de Mulder, Piet Plaats: (waarschijnlijk vanuit de trein gegooid of aan iemand meegegeven) Datum: 1943-03 Onderwerp: de schrijfster schrijft dat ze op weg moet naar Polen. (In feite zal ze eerst nog kamp Westerbork aandoen). Ze hoopt dat haar echtgenoot Bernard en Moup (Mozes) er ook bij zullen zijn; Ze vraagt de familie goed voor haar zoontje René te zorgen ('neem hem bij je of breng hem naar Dieks'), stuur hem niet naar kamp Vught of de Crèche (is ook niet safe).

Briefkaart van Helena Grüneberg-Berg aan familie (P. de Mulder)

Van: de Bruin, Emanuel Aan: Reinie Plaats: Hardenberg Datum: 1941-11-09 Onderwerp: oorlogsomstandigheden, diefstal van fietsen; Witpeerd mocht bij haar vader toegelaten worden, hij is in Zwolle; over het voortbestaan van de marechaussee; bij Frank Blein geweest en hem geholpen met de inventarisatie;…

Van: de Bruin, Emanuel Aan: Reinie Plaats: Hardenberg Datum: 1941-11-09 Onderwerp: oorlogsomstandigheden, diefstal van fietsen; Witpeerd mocht bij haar vader toegelaten worden, hij is in Zwolle; over het voortbestaan van de marechaussee; bij Frank Blein geweest en hem geholpen met de inventarisatie;…

Brief van Emanuel de Bruin aan beste Reinie vanuit Hardenberg

Van:&nbsp; Aan:&nbsp;de Leeuwe-Grüneberg, F. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-06 Onderwerp: verzenden van een pakket naar Kamp Vught.

Van:&nbsp; Aan:&nbsp;de Leeuwe-Grüneberg, F. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-03-06 Onderwerp: verzenden van een pakket naar Kamp Vught.

Bewijs van verzending van een pakket naar kamp Vught aan Fanni de Leeuwe-Grüneberg

Servetringen (twee) in bewaring gegeven door het echtpaar Kamp&nbsp;

Servetringen (twee) in bewaring gegeven door het echtpaar Kamp&nbsp;

Servetringen (twee) in bewaring gegeven door het echtpaar Kamp

Brief Van: Jong, de, H. Aan: Jong-Cohen, de, E. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-09 Onderwerp: Henk hoopt dat het goed gaat met Stella en hoopt haar snel weer te zien.&nbsp;Hoe gaat het met Henri (Kwieser); een doosje voor zijn dochter Hetty, omdat ze ziek is geweest. Met enveloppe

Brief Van: Jong, de, H. Aan: Jong-Cohen, de, E. Plaats: Amsterdam Datum: 1943-07-09 Onderwerp: Henk hoopt dat het goed gaat met Stella en hoopt haar snel weer te zien.&nbsp;Hoe gaat het met Henri (Kwieser); een doosje voor zijn dochter Hetty, omdat ze ziek is geweest. Met enveloppe

MarianneMendes da Costa-Beekman

Marianne
Mendes da Costa-Beekman