In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-03 Onderwerp: Esther Philipse tijdens een scene in het cabaretprogramma Bunter Abend.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-03 Onderwerp: Esther Philipse tijdens een scene in het cabaretprogramma Bunter Abend.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Militair Kampement Militair Kampement Westerbork Groep militairen: ‘Na 120 uur fietsen in Drenthe’. Links op de achtergrond een wachttoren.

Militair Kampement Militair Kampement Westerbork Groep militairen: ‘Na 120 uur fietsen in Drenthe’. Links op de achtergrond een wachttoren.

Foto van en groep militairen na een fietstocht in Militair Kampement Westerbork

Betreft: Model verbrandingsoven Schaal: 1:10 Datum: 1963-04-05 Opmerkingen: met verklarende tekst

Betreft: Model verbrandingsoven Schaal: 1:10 Datum: 1963-04-05 Opmerkingen: met verklarende tekst

Bouwtekening van een model van een verbrandingsoven

Van: Ouders (Kruijer, L en vrouw) Aan: Calligaro, A. (schoonzoon) Plaats: trein Datum: 1943-02-16 Onderwerp: op transport gesteld; afscheid nemen; geen pakketten meer

Van: Ouders (Kruijer, L en vrouw) Aan: Calligaro, A. (schoonzoon) Plaats: trein Datum: 1943-02-16 Onderwerp: op transport gesteld; afscheid nemen; geen pakketten meer

Briefkaart van L. Kruijer aan schoonzoon A. Calligaro vanuit de trein

Clandestiene post kamp Westerbork

Uit de trein geworpen brieven

Calendarium kamp Westerbork

1942

Februari 1942

Januari 1942

Mei 1942

April 1942

Maart 1942

December 1942

November 1942

Oktober 1942

September 1942

Augustus 1942

Juli 1942

Juni 1942

Van: ‘Leo’&nbsp; Aan: Teeboom, familie Plaats: de trein Datum: 1942-10-12 Onderwerp: ‘We zijn op transport naar Duitsland, ook je moeder. Ze houdt zich goed. Je zuster Reens is nog in Westerbork’.

Van: ‘Leo’&nbsp; Aan: Teeboom, familie Plaats: de trein Datum: 1942-10-12 Onderwerp: ‘We zijn op transport naar Duitsland, ook je moeder. Ze houdt zich goed. Je zuster Reens is nog in Westerbork’.

Brief kaart van 'Leo' aan Philip Teeboom vanuit de trein

https://loods24rotterdam.netrex.nl/verhalen/1940-1945/89/verhaal-over-elza-moses-verteld-door-chris-hoogendoorn-tijdens-de-herdenking-op-30.7.2018..html?versioning=1 Verhaal over Elza Moses verteld door Chris Hoogendoorn tijdens de herdenking op 30.7.2018 Een van de namen op het kindermonument is die van Elza Moses. Zij werd twee jaar oud. Tot voor een paar maanden was er op deze aarde niemand meer die wist hoe zij er ooit heeft uitgezien, en hoe haar ouders er uit zagen. Ze was in rook opgegaan, figuurlijk maar ook letterlijk, in Sobibor. Het enige wat aan haar herinnerde was haar naam hier op het kindermonument. O ja, en op een document van Westerbork, waarop staat: “Elza Moses, geboren am 4. Dezember 1940, letzbekanter Wohnsitz Rotterdam, wurde am 20. April 1943 in das Lager Westerbork eingeliefert und am 27. April nach Sobibor deportiert. Kategorie: Jüdin” Sinds een paar maanden weten we meer over Elza en haar ouders. Elza heeft een gezicht gekregen. We weten nu hoe zij er uit zag, een blakende baby, en hoe haar ouders er uit zagen. En haar oma. Zij hebben nu een gezicht gekregen. Allemaal te vinden op de website joods monument. Wat is er gebeurd dat ik dit nu kan vertellen? In februari jl. brachten mijn vrouw en ik een bezoek aan een vriendin. Sjanie Slingerland. Van haar schoonouders was bekend dat zij in de oorlog onderduikers herbergden. Tijdens ons bezoek overhandigt ze ons dit oude sigarendoosje. Gevonden in het bureau van haar man na zijn overlijden. “Ik denk dat het heel bijzonder is”, zegt ze. “Wil jij daar eens mee aan de slag. Jij met jouw verleden”. Daarbij doelend op het feit dat ik zo’n slordige 40 jaar geleden acht jaar vrijwilligerswerk heb gedaan in Israël. Daaraan heb ik niet alleen ons gezin met drie kinderen overgehouden maar ook een onuitroeibaar virus dat interesse en affectie veroorzaakt voor volk en staat van Israël en de Hebreeuwse taal. Als ik het doosje open, begrijpen we direct wat ze bedoelt met “bijzonder”: het zijn foto’s en documenten van een Joods gezinnetje, het echtpaar Moses met één baby, genaamd Elza. Een gezin dat blijkbaar bij haar schoonouders ondergedoken had gezeten. We spreken af dat ik nader onderzoek zal doen en op zoek zal gaan naar familieleden om hen de foto’s en documenten te overhandigen. Laat ik mij beperken tot de conclusies: Vaststaat dat het Rotterdamse gezin Moses in het najaar van 1942 onderduikt bij de familie Slingerland in Nieuwkoop, een klein dorp in de buurt van Alphen aan den Rijn. De vader des huizes, Leen Slingerland, dus de latere schoonvader van Sjanie, runt ten tijde van de Tweede Wereldoorlog met zijn vrouw een boerderij en kwekerij. Hij houdt tijdens de oorlog vele onderduikers verborgen, aan de rand van het plassengebied. In april 1943 wordt een vijftal Nieuwkopers opgepakt vanwege illegale activiteiten, meer in het bijzonder vanwege “jodenbegunstiging”. Onder hen is Leen Slingerland. Hij overleeft het kamp Vught. Op die fatale datum in april 1943 is tegelijk met die vijf verzetsmensen ook het gezin Moses opgepakt. Met voor hen de fatale afloop in Sobibor. Tot slot mijn zoektocht naar familieleden. Om redenen van privacy kan ik daar niet veel over berichten. Na een intensieve speurtocht op internet heb ik een volle neef weten te vinden van de moeder van Elza. Hij heeft de oorlog overleefd hier in Rotterdam. Een man van inmiddels in de 80. We mogen hem en zijn kinderen dankbaar zijn dat zij bereid zijn om de gevonden documenten af te staan aan het stadsarchief van Rotterdam. Ik sluit af met het lezen van een briefje van de hand van de ouders van Elza, gericht aan haar grootouders. Een brief die nooit zijn bestemming heeft bereikt omdat die geschreven is op een moment dat alle vier de grootouders van Elza al waren omgebracht in Auschwitz, in oktober 1942. In de brief wordt heel subtiel gevraagd om wat benodigdheden. Er wordt geen enkele naam in genoemd. Er wordt gerefereerd aan Schellingstraat, waar de andere grootouders wonen. Het eerste stukje is van de hand van de vader van Elza, het tweede stuk van haar moeder. Het briefje luidt als volgt: Beste mensen, Bij ons is God zij dank alles wel. Het is alleen jammer dat ik mijn hoge schoenen uit dienst niet hier heb. Die heb ik hard nodig, en een lange onderbroek. Mijn pijp en wat tabak of tabakssurrogaat mis ik ook erg. Ook wat oude werkkleding. Dan het stukje van de moeder van Elza gericht aan haar ouders. Lieve oudjes, Hoe gaat het met u? Met ons is het best en met de kleine aap ook. Ze is erg lief en vraagt naar die oma. Als alles goed gaat en ze is jarig zijn we weer bij u. Als u dat rooie jurkje van het kind hebt zou ik die graag hebben en lange kousen van haar en mij. We eten flink en worden dik. Nu lieverds, over een poosje schrijf ik wel weer maar niet zoo gauw. De groeten aan Schellingstraat. Veel zoentjes van ons en het allerbeste.

Van: Visser-Blits, Elisabeth Aan: de Groot, familie&nbsp; Plaats: uit de trein (poststempel Rolde) Datum: 1943-06-08/09&nbsp; Onderwerp: ‘ we zijn doorgestuurd’; ‘kussen van je vader en je moeder…

Van: Visser-Blits, Elisabeth Aan: de Groot, familie&nbsp; Plaats: uit de trein (poststempel Rolde) Datum: 1943-06-08/09&nbsp; Onderwerp: ‘ we zijn doorgestuurd’; ‘kussen van je vader en je moeder…

Briefkaart van Elisabeth Visser-Blits vanuit de trein gegooid

Na een korte internering in kamp Gurs wordt Mozes de Vries op 4 maart 1943 vanuit Drancy naar Majdanek gedeporteerd. Zijn naam wordt vermeld op een plaquette ter herinnering van de uit Lacaune gedeporteerde Joden.

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transport 5 februari 1944 - Ravensbrück

Van: Benavente-Querido, Judith (?) Aan: van de Einde, Jose Plaats: de trein Datum: 1944-02-08 Onderwerp: ‘Alle van Westerbork vertrokken. Allen gezond’.

Van: Benavente-Querido, Judith (?) Aan: van de Einde, Jose Plaats: de trein Datum: 1944-02-08 Onderwerp: ‘Alle van Westerbork vertrokken. Allen gezond’.

Briefkaart aan Jose van de Einde vanuit de trein gegooid

Van: Dormits, Reina en Mietje Aan: wie het betreft Plaats: de trein Datum: 1943-04-07 Onderwerp: afscheidsbriefje vanuit de trein gegooid op weg naar kamp Vught.

Van: Dormits, Reina en Mietje Aan: wie het betreft Plaats: de trein Datum: 1943-04-07 Onderwerp: afscheidsbriefje vanuit de trein gegooid op weg naar kamp Vught.

Brief van Reina en Mietje Dormits vanuit de trein op weg naar kamp Vught

Van: de Liver, Meijer Aan: Snieder-de Liver, S. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-18 Onderwerp: het is schrijfdag; hij laar weer wat van zich horen; hij maakt het goed; net ontving hij een pakje met levensmiddelen; hij denkt aanstaande dinsdag op transport te moeten gaan; er zijn veel kleermakers opgeroepen voor kamp Vught, maar hij zit er niet bij; hij is verkouden geweest en heeft op bed gelegen; de kinderen van oom Sam zijn ook door; als hijzelf niet weg moet, stuurt hij zijn was nog op…

Van: de Liver, Meijer Aan: Snieder-de Liver, S. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-02-18 Onderwerp: het is schrijfdag; hij laar weer wat van zich horen; hij maakt het goed; net ontving hij een pakje met levensmiddelen; hij denkt aanstaande dinsdag op transport te moeten gaan; er zijn veel kleermakers opgeroepen voor kamp Vught, maar hij zit er niet bij; hij is verkouden geweest en heeft op bed gelegen; de kinderen van oom Sam zijn ook door; als hijzelf niet weg moet, stuurt hij zijn was nog op…

Briefkaart van Meijer de Liver aan zijn dochter vanuit kamp Westerbork

Van: Mendels, Elie Aan: de Jong, N. Plaats: de trein&nbsp;(poststempel Haren) Datum: 1944-01-25 Onderwerp: op transport, goed gezond en goede moed; hij had het niet verwacht; onbekende bestemming…

Van: Mendels, Elie Aan: de Jong, N. Plaats: de trein&nbsp;(poststempel Haren) Datum: 1944-01-25 Onderwerp: op transport, goed gezond en goede moed; hij had het niet verwacht; onbekende bestemming…

Briefkaart van Elie Mendels aan N. de Jong vanuit de trein gegooid

Boekenlegger, rood bruin lint met aan uiteinden twee houten stukjes. Het ene stelt een schilderij met stilleven voor, het ander een klomp met opschrift 'Drente 1941, E.S.

Boekenlegger, rood bruin lint met aan uiteinden twee houten stukjes. Het ene stelt een schilderij met stilleven voor, het ander een klomp met opschrift 'Drente 1941, E.S.

Boekenleggers gemaakt in het Vluchtelingenkamp

Van: Wijnschenk, Siem en Bets Aan: Creman, F. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-14 Onderwerp: omstandigheden, op transport gaan, afscheid nemen. Ze zijn nog in Westerbork en verwachten op vrijdag, over twee dagen op transport te moeten gaan. Mocht het pakketje niet op tijd meer aankomen dan kan het naar Marcelle in barak 41 gestuurd worden. Ze hebben gelukkig nog dekens en een winterjas ontvangen.&nbsp;‘Hoop’ hun vrienden weer te kunnen treffen. + bijbehorende enveloppe

Van: Wijnschenk, Siem en Bets Aan: Creman, F. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-14 Onderwerp: omstandigheden, op transport gaan, afscheid nemen. Ze zijn nog in Westerbork en verwachten op vrijdag, over twee dagen op transport te moeten gaan. Mocht het pakketje niet op tijd meer aankomen dan kan het naar Marcelle in barak 41 gestuurd worden. Ze hebben gelukkig nog dekens en een winterjas ontvangen.&nbsp;‘Hoop’ hun vrienden weer te kunnen treffen. + bijbehorende enveloppe

Brief van Bets en Siem Wijnschenk aan F. Creman vanuit kamp Westerbork

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-07-31 Onderwerp: de belangrijkste gebeurtenis van de week is dat medewerkers, schrijvers van de Joodse Raad en de Zentralstelle, men spreekt van 180 personen, verhuisd zijn naar kamp Westerbork. verhuizingen gaande. Werner is verhuisd naar een slaapzaal met ruim 40 mannen, waar ook gegeten wordt. Nog steeds 2 maal in de week een transport. Het arme slag van de Joodse bevolking komt binnen, ook prostitués. Ze zitten onder de luizen en vlooien. Velen van de nieuw gearriveerde worden kaalgeschoren. Onder de mannen die uit de werkkampen komen zitten criminele elementen. Ze stelen van anderen. Veel Duits-Joodse kampgevangenen moeten niets hebben van dit volk; verhouding Duitse en Nederlandse Joden in het kamp; binnenkomst van het eerste transport uit Rotterdam; nog geen berichten uit Auschwitz. Welke conclusie moet je hier uit trekken; Stella denkt dat zij in september zal worden doorgestuurd.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-07-31 Onderwerp: de belangrijkste gebeurtenis van de week is dat medewerkers, schrijvers van de Joodse Raad en de Zentralstelle, men spreekt van 180 personen, verhuisd zijn naar kamp Westerbork. verhuizingen gaande. Werner is verhuisd naar een slaapzaal met ruim 40 mannen, waar ook gegeten wordt. Nog steeds 2 maal in de week een transport. Het arme slag van de Joodse bevolking komt binnen, ook prostitués. Ze zitten onder de luizen en vlooien. Velen van de nieuw gearriveerde worden kaalgeschoren. Onder de mannen die uit de werkkampen komen zitten criminele elementen. Ze stelen van anderen. Veel Duits-Joodse kampgevangenen moeten niets hebben van dit volk; verhouding Duitse en Nederlandse Joden in het kamp; binnenkomst van het eerste transport uit Rotterdam; nog geen berichten uit Auschwitz. Welke conclusie moet je hier uit trekken; Stella denkt dat zij in september zal worden doorgestuurd.

Benjamin DavidPolak

Benjamin David
Polak