In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Fresco, Hartog Aan: van der Hoek, familie Plaats: Geesbrug, Joods werkkamp Datum: 1942-08 Onderwerp: hij kan zich schikken; hij geniet van het fietsen naar het werk; gelukkig zijn ze elke dag uit het kamp; is zijn wasgoed al verzonden?

Van: Fresco, Hartog Aan: van der Hoek, familie Plaats: Geesbrug, Joods werkkamp Datum: 1942-08 Onderwerp: hij kan zich schikken; hij geniet van het fietsen naar het werk; gelukkig zijn ze elke dag uit het kamp; is zijn wasgoed al verzonden?

Briefkaart van Hartog Fresco aan de familie van der Hoek vanuit het Joods werkkamp Geesbrug

Van: Fresco, Hartog Aan: van der Hoek, familie Plaats: Vossebelt, Koksbrug Datum: 1942-07 Onderwerp: het is erg eenzaam; elke ochtend vroeg op (5.30); om 7 uur naar het werk; ze vormen met 18 man de betonploeg; vlechten van kooien, die later in het beton worden gestort; dagindeling; het werk is 16 km van het kamp Geesbrug. Ze gaan elke dag met de fiets…

Van: Fresco, Hartog Aan: van der Hoek, familie Plaats: Vossebelt, Koksbrug Datum: 1942-07 Onderwerp: het is erg eenzaam; elke ochtend vroeg op (5.30); om 7 uur naar het werk; ze vormen met 18 man de betonploeg; vlechten van kooien, die later in het beton worden gestort; dagindeling; het werk is 16 km van het kamp Geesbrug. Ze gaan elke dag met de fiets…

Briefkaart van Hartog Fresco aan de familie van der Hoek vanuit Vossebelt

Foto van twee voetbalelftallen Een kombinatie elftal van de Dienstbereiche 2, 5, 9 en 10. Elftal van Dienstbereiche 4, het ziekenhuis.

Foto van twee voetbalelftallen Een kombinatie elftal van de Dienstbereiche 2, 5, 9 en 10. Elftal van Dienstbereiche 4, het ziekenhuis.

Foto van twee voetbalelftallen in kamp Westerbork

Van: Leefsma, Abraham Aan: zijn vrouw en zoontje Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-22 (donderdagavond om 21.30) Onderwerp: Abraham zit nu voor een tweede keer in een sperbarak om doorgestuurd te worden; hij is gepakt en gezakt; opsomming van wat hij bij zich heeft; in het kamp is het een warboel; het wachtwoord is: ‘redt jezelf!; de verzorgers rond het transport doen hun best; over zijn gezin; &nbsp;als zijn vrouw zou komen is het advies zoveel mogelijk aan te doen en zo weinig mogelijk bagage mee te nemen, wel dekens; voor de laatste keer nu hij schrijft voor Iesje een dikke kus; ’niet treuren, ik kom terug' ….daag.

Van: Leefsma, Abraham Aan: zijn vrouw en zoontje Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-22 (donderdagavond om 21.30) Onderwerp: Abraham zit nu voor een tweede keer in een sperbarak om doorgestuurd te worden; hij is gepakt en gezakt; opsomming van wat hij bij zich heeft; in het kamp is het een warboel; het wachtwoord is: ‘redt jezelf!; de verzorgers rond het transport doen hun best; over zijn gezin; &nbsp;als zijn vrouw zou komen is het advies zoveel mogelijk aan te doen en zo weinig mogelijk bagage mee te nemen, wel dekens; voor de laatste keer nu hij schrijft voor Iesje een dikke kus; ’niet treuren, ik kom terug' ….daag.

Brief van Abraham Leefsma aan zijn vrouw en zoontje vanuit kamp Westerbork

Lijst van urnen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: lijst van 50 urnen die naar Amsterdam worden verzonden.

Lijst van urnen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: lijst van 50 urnen die naar Amsterdam worden verzonden.

Lijst voor urnen die naar Amsterdam worden verzonden vanuit kamp Westerbork

Van: van Lochem, Jaap Aan:&nbsp;Reina Plaats: de Landweer, Joods werkkamp Datum:&nbsp;1942-08-11 Onderwerp: briefkaart ontvangen, Jaap schrijft meteen terug; met zijn vader gaat het goed. Hij zit bij Jaap in het kamp; het eten is iets beter, maar nog steeds gedroogde groente; ze moeten nog steeds exerceren; het weer is nog steeds slecht en dat valt het niet mee op de heide…

Van: van Lochem, Jaap Aan:&nbsp;Reina Plaats: de Landweer, Joods werkkamp Datum:&nbsp;1942-08-11 Onderwerp: briefkaart ontvangen, Jaap schrijft meteen terug; met zijn vader gaat het goed. Hij zit bij Jaap in het kamp; het eten is iets beter, maar nog steeds gedroogde groente; ze moeten nog steeds exerceren; het weer is nog steeds slecht en dat valt het niet mee op de heide…

Briefkaart van Jaap van Lochem aan reina vanuit het Joodse werkkamp de Landweer

Een groep mannen in een Joods werkkamp

Foto van een groep mannen in een Joods werkkamp

Van: Beem, Max Aan: Vorst, U.J. Plaats: Westerbork, kamp/Interneringskamp, barak 43 Datum: 1945-05-15 Onderwerp: hopelijk de brief van vorige week ontvangen, waarin alles uitvoerig in geschreven is; het adres van zijn kinderen opgegeven als zijn toekomstig thuis, omdat Arnhem voorlopig voor iedereen verboden gebied is; al zijn de buitenwijken weer vrijgegeven en heeft Max zijn toekomstig adres veranderd in de verwachting dat hij daar eerder kan terecht komen; hij heeft geen geld, bij zijn arrestatie is hem alles ontnomen…

Van: Beem, Max Aan: Vorst, U.J. Plaats: Westerbork, kamp/Interneringskamp, barak 43 Datum: 1945-05-15 Onderwerp: hopelijk de brief van vorige week ontvangen, waarin alles uitvoerig in geschreven is; het adres van zijn kinderen opgegeven als zijn toekomstig thuis, omdat Arnhem voorlopig voor iedereen verboden gebied is; al zijn de buitenwijken weer vrijgegeven en heeft Max zijn toekomstig adres veranderd in de verwachting dat hij daar eerder kan terecht komen; hij heeft geen geld, bij zijn arrestatie is hem alles ontnomen…

Briefkaart van Max Beem aan U.J. Vorst vanuit kamp Westerbork

Foto van het badhuis, barak 27

Van: Thoom Aan: van Duren, Frederika Plaats: Arnhem Datum: 1943-03-16 Onderwerp: Thoom is weer vrij en heelhuids thuisgekomen; ondanks zijn vrijheid voelt hij zich eenzaam; er is veel gebeurd, maar zijn liefde voor haar is onveranderd; thuis hangen veel foto's van Frederika aan de wand; over haar schijnhuwelijk via een brief van Gerry….zijn geloof in haar is groot…

Van: Thoom Aan: van Duren, Frederika Plaats: Arnhem Datum: 1943-03-16 Onderwerp: Thoom is weer vrij en heelhuids thuisgekomen; ondanks zijn vrijheid voelt hij zich eenzaam; er is veel gebeurd, maar zijn liefde voor haar is onveranderd; thuis hangen veel foto's van Frederika aan de wand; over haar schijnhuwelijk via een brief van Gerry….zijn geloof in haar is groot…

Brief van Thoom aan Frederika van Duren vanuit Arnhem

Foto van Hannelore Eisinger-Cahn met haar broer Erich. De foto is kort na de bevrijding van kamp Westerbork gemaakt. Op de achtergrond het Casino en rechts daarvan een benzinepomp. Vaag op de achtergrond de Kommandantur. Erich was als kind met een kindertransport naar Engeland gegaan. Tijdens de oorlog sloot hij zich aan bij het Canadese leger, waar hij bij de Inlichtingen terecht kwam, omdat hij perfect Duits sprak. In kamp Westerbork vond een weerzien na vele jaren plaats. Plaats: Westerbrork, kamp Datum: 1945-04

Foto van Hannelore Eisinger-Cahn met haar broer Erich. De foto is kort na de bevrijding van kamp Westerbork gemaakt. Op de achtergrond het Casino en rechts daarvan een benzinepomp. Vaag op de achtergrond de Kommandantur. Erich was als kind met een kindertransport naar Engeland gegaan. Tijdens de oorlog sloot hij zich aan bij het Canadese leger, waar hij bij de Inlichtingen terecht kwam, omdat hij perfect Duits sprak. In kamp Westerbork vond een weerzien na vele jaren plaats. Plaats: Westerbrork, kamp Datum: 1945-04

Foto van Hannelore Eisinger-Cahn en haar broer Erich kort na de bevrijding van kamp Westerbork

Vrijstellingen van deportatie vanuit kamp Westerbork

Vrijlating uit kamp Westerbork

Post kamp Westerbork

Pakketpost kamp Westerbork

Voedselpakketten kamp Westerbork

Gemengd gehuwden vrijstelling kamp Westerbork

Van: Caneel-Bamberg, C Aan: Bosman, Janny Plaats: Westerbork, kamp, barak 65 Datum: 1942-10 Onderwerp: over een lampje dat ze aan Janny had gegeven als aandenken, niet kunnen denken dat het al zo gauw zou zijn; in het kamp is het ontzettend druk en vol; hoeveel dagen ze er nog zullen zijn, weten ze niet; elke dag kunnen ze worden doorgestuurd; graag met spoed levensmiddelen en voor Max hoge schoenen, schoenmaat 26 of laarsjes; kopen bij van Haaren (Zwolle); ‘zeggen dat het voor ons is, laat ze desnoods deze briefkaart maar lezen’; ze zijn hun dekens kwijtgeraakt; het is in Westerbork onbeschrijfelijk, wel 16.000 mensen; vader, moeder, Jaap, haar man en allen zijn in Westerbork….

Van: Caneel-Bamberg, C Aan: Bosman, Janny Plaats: Westerbork, kamp, barak 65 Datum: 1942-10 Onderwerp: over een lampje dat ze aan Janny had gegeven als aandenken, niet kunnen denken dat het al zo gauw zou zijn; in het kamp is het ontzettend druk en vol; hoeveel dagen ze er nog zullen zijn, weten ze niet; elke dag kunnen ze worden doorgestuurd; graag met spoed levensmiddelen en voor Max hoge schoenen, schoenmaat 26 of laarsjes; kopen bij van Haaren (Zwolle); ‘zeggen dat het voor ons is, laat ze desnoods deze briefkaart maar lezen’; ze zijn hun dekens kwijtgeraakt; het is in Westerbork onbeschrijfelijk, wel 16.000 mensen; vader, moeder, Jaap, haar man en allen zijn in Westerbork….

Salomonde Jong

Salomon
de Jong