In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Jongen maakt speelgoed.&nbsp; De figuren worden met behulp van een figuurzaag uitgezaagd. Kamp Westerbork, jaartal onbekend.&nbsp; Tekst: ‘Werkkamp’ &nbsp;

Jongen maakt speelgoed.&nbsp; De figuren worden met behulp van een figuurzaag uitgezaagd. Kamp Westerbork, jaartal onbekend.&nbsp; Tekst: ‘Werkkamp’ &nbsp;

Een jongen is aan het figuurzagen voor houten kinderspeelgoed

Distributiekaart Op naam van: Wilhelmus Sterk Dit was de illegale naam van W. Stertzenbach uit de tijd vlak na zijn ontvluchting uit Kamp Westerbork.

Distributiekaart Op naam van: Wilhelmus Sterk Dit was de illegale naam van W. Stertzenbach uit de tijd vlak na zijn ontvluchting uit Kamp Westerbork.

Distributiestamkaart van Wilhelmus Sterk (W. Stertzenbach)

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 290 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Enthoven, Maximiliaan Hendrik geb. 03-02-65 overleden te Westerbork op 14-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 290 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Enthoven, Maximiliaan Hendrik geb. 03-02-65 overleden te Westerbork op 14-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Maximiliaan Hendrik Enthoven

Van: Leo Meijer Aan: Sint en Piet&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-12-04 Onderwerp: brief aan Sinterklaas, bedankt voor de pepermunt; omstandigheden in het kamp; kinderverlamming. De school is gesloten. De schrijver krijgt les van zijn vader. Hij heeft een vrouw geholpen met verhuizen. Het leven in het kamp is naar.

Van: Leo Meijer Aan: Sint en Piet&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-12-04 Onderwerp: brief aan Sinterklaas, bedankt voor de pepermunt; omstandigheden in het kamp; kinderverlamming. De school is gesloten. De schrijver krijgt les van zijn vader. Hij heeft een vrouw geholpen met verhuizen. Het leven in het kamp is naar.

Brief van Leo Meijer aan Sint en Piet vanuit kamp Westerbork

Contact

Bebossingsplan voor de boswachterij Amen Datum: 1936-08-10 Onderwerp: onder andere schuur Staatsbosbeheer, kwekerij en huis van de boswachter. Het betreft het gebied en de omgeving waar in 1939 een begin wordt gemaakt met de bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.

Bebossingsplan voor de boswachterij Amen Datum: 1936-08-10 Onderwerp: onder andere schuur Staatsbosbeheer, kwekerij en huis van de boswachter. Het betreft het gebied en de omgeving waar in 1939 een begin wordt gemaakt met de bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.

Notitie Bebossingsplan voor de boswachterij Amen

Foto van een illustratie van Leo Kok&nbsp; Uit een brief van Bob Cahen (zie brief 'Ergens in Nederland') Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-11-01

Foto van een illustratie van Leo Kok&nbsp; Uit een brief van Bob Cahen (zie brief 'Ergens in Nederland') Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-11-01

Foto van een Illustratie van Leo Kok in de brief 'Ergens in Nederland'

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 16-06-1943 Nr. 347 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Van Engel, Marcus geb. 02-09-97 overleden te Westerbork op 06-06-1943 op 07-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 16-06-1943 Nr. 347 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Van Engel, Marcus geb. 02-09-97 overleden te Westerbork op 06-06-1943 op 07-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Marcus van Engel

Van: Hilversum-Wertheim, Fre Aan: Familie Kanters Plaats: Datum: 1943-08-11 Onderwerp: sturen van een pakje levensmiddelen naar de Pl. Kerklaan 25. Dan ontvang ik het wel in de Joodsche Schouwburg. Met stempels: Verboden onbewoonde kamers of woningen te betreden.

Van: Hilversum-Wertheim, Fre Aan: Familie Kanters Plaats: Datum: 1943-08-11 Onderwerp: sturen van een pakje levensmiddelen naar de Pl. Kerklaan 25. Dan ontvang ik het wel in de Joodsche Schouwburg. Met stempels: Verboden onbewoonde kamers of woningen te betreden.

Brief van Fre Hilversum-Wertheijm aan de familie Kanters

Arbeitskarte&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Van: Mendels, Judica&nbsp; Datum: 1944-10-06 Barackendienst&nbsp;

Arbeitskarte&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Van: Mendels, Judica&nbsp; Datum: 1944-10-06 Barackendienst&nbsp;

Arbeitskarte van Judica Mendels

Foto van Esther Goud-van der Hoeden

Hans Günther (Günther) Bonn, 26 jaar, werd op 30 juli 1921 te Kaldenkerken geboren. Op 20 maart 1936 vestigde hij zich op het adres Nieuwstraat 22 te Venlo als fabrikant in metaalwaren. Volgens een in september 1942 opgemaakte lijst van Joden die Venlo hebben verlalten werd hij op 25 augustus 1942 gearresteerd en naar de SD in Maastricht overgebracht. In de administratie van de gemeente Venlo werd Günther Bonn op 9 december 1942 naar Duitsland uitgeschreven. Op een onbekende datum is hij naar het concentratiekamp Auschwitz gedeporteerd. Hij behoorde aldaar tot de mensen die misbruikt werden voor medische experimenten met tuberculosebacillen.&nbsp; Günther Bonn overleefde het kamp en keerde op 23 augustus 1945 ernstig verzwakt (37 kilogram lichaamsgewicht) terug in Venlo. Volgens de persoonskaart vestigde hij zich op het adres Nieuwstraat 42. Via huisvesting in het Villapark en de Onderstemolenweg kwam hij op het adres Van Schelbergenstraat 39 terecht. In 1948 onderging hij een operatie aan de rug. Daardoor kwamen ingekapselde bacillen in zijn lichaam vrij, zodat hij op 15 april 1948 te Venlo aan de gevolgen van het concentratiekamp overleed. Laatste rustplaats op de joodse begraafplaats aan de Ganzenstraat te Venlo.&nbsp; Bron: http://historie.venlo.nl/persoon.asp?odID=1148

Esther was de echtgenote van Abraham Goud, de laatste voorzanger in de Zevenaarse synagoge, Joods godsdienstleraar en ritueel slachter, die in 1941 in Zevenaar als gevolg van ziekte overleed. Samen met haar dochter Berthie vertrok ze eind 1942 naar Haarlem om daar onder te duiken. Moeder en dochter werden gescheiden in onderduik genomen. Iets wat vaak werd gedaan om te voorkomen dat het jonge kind de ouder(s) door gekwebbel zou verraden. Moeder Esther werd toch verraden en op 9 april 1943 in Sobibor vermoord.

Johannavan Zuiden

Johanna
van Zuiden