Van: Aan: Niemeijer, R. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1948-10 Onderwerp: hoofdwacht bij de eerste doorgang naar het kamp: Van Essen, Steen, Niemeijer, &nbsp;Sporrel en Molenaar.

Van: Aan: Niemeijer, R. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1948-10 Onderwerp: hoofdwacht bij de eerste doorgang naar het kamp: Van Essen, Steen, Niemeijer, &nbsp;Sporrel en Molenaar.

Foto van de hoofdwacht van het Interneringskamp Westerbork

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Katz, Käthe&nbsp; Aan: Goldschmidt, M. Plaats: Izbica (District Lublin) Datum: 1942-07 Onderwerp: vermoedelijk wordt de schrijfster doorgestuurd naar Theresienstadt. &nbsp;

Van: Katz, Käthe&nbsp; Aan: Goldschmidt, M. Plaats: Izbica (District Lublin) Datum: 1942-07 Onderwerp: vermoedelijk wordt de schrijfster doorgestuurd naar Theresienstadt. &nbsp;

Briefkaart van Therese Käthe Katz uit het getto Izbica (district Lublin) aan M. Goldschmidt in Nürnberg

Informatie uit andere archieven

Specifieke groepen kampbewoners

Joodse Raad kamp Westerbork

Joodse gemeenschappen in Nederland

Joodse gemeenten in Noord-Holland

Joodse gemeente Zandvoort

Joodse gemeente Bussum

Joodse gemeente Beverwijk

Joodse gemeente Amsterdam

Joodse gemeente Alkmaar

Joodse gemeente Hoorn

Joodse gemeente Hilversum

Joodse gemeente Haarlem

Joodse gemeente Enkhuizen

Joodse gemeente Edam

Joodse gemeente Den Helder

Joodse gemeente 's-Gravenland

Joodse gemeente Nieuw-Vennep

Joodse gemeente Naarden

Joodse gemeente Monnickendam

Joodse gemeente Medemblik

Joodse gemeente Zaandam

Joodse gemeente Wormerveer

Joodse gemeente Weesp

Joodse gemeente Uithoorn

Joodse gemeente Texel

Kamporganisatie kamp Westerbork

Fliegende Kolonne

In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Transporten buiten kamp Westerbork

Het Verloren Transport

Joodse gemeenten in Zeeland

Joodse gemeente Zierikzee

Joodse gemeente Vlissingen

Joodse gemeente Scherpenisse

Joodse gemeente Middelburg

Joodse gemeente Goes

Dit verhaal werd geschreven door Annelies Kok in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp; &nbsp;

Over deze drie mensen is niet veel bekend. De gezinskaart van vader Heinrich Wiegand meldt dat hij de zoon was van Johann Wiegand en Johanna Wagner en dat hij werd geboren&nbsp;op 15 januari 1901 in Rosenheim. De twee kinderen staan niet op deze kaart vermeld, evenmin is duidelijk wie de moeder van de kinderen is. Een vermoeden is dat zij een dochter is van het paar Carlo Basili en Emma Graf of Gräf. De achternaam van de kinderen Greef zou dan hiervan een verbastering kunnen zijn.&nbsp;

Heinrich Wiegand was reizend musicus en samen met zijn familie handelde hij in tweedehands violen. Ook stonden ze onder contract bij Circus Toni Boltini, daar zouden vier familieleden muziek maken en twee helpen bij verschillende werkzaamheden.

De Nederlandse overheid zag Sinti, Roma en andere groepen rondtrekkende reizigers al ver voor de Tweede Wereldoorlog als een ‘probleem’. Ze werden gestigmatiseerd als dieven, bedelaars en asocialen. Ook een deel van de lokale bevolking dacht er zo over.

Tijdens de beginjaren van de Duitse bezetting werden de Sinti- en Romafamilies in Nederland echter nog met rust gelaten. Dat veranderde in mei 1943 toen de Duitse bezetter het beleid rond woonwagenbewoners, waaronder Sinti- en Romafamilies, aanscherpte. De woonwagenbewoners moesten zich vanaf dat moment in verzamelkampen concentreren en vanaf 1 juli van dat jaar werd er ook een trekverbod ingesteld.

Heinrich Wiegand en zijn twee kinderen Dolfina en Soni trokken hierop in een woning aan de Koningstraat 62 in Arnhem, samen met het gezin van zijn broer Josef en nog een ander gezin. De woning was krap en er was maar één kraan en één defect toilet.

De situatie in het huis werd gedurende de tijd vorderde steeds meer onhoudbaar en begin maart 1944 deden de broers het verzoek aan de gewestelijke politiepresident of zij hun woonwagens in Dieren weer mochten betrekken. Daarop volgde een negatief advies van de directeur Sociale Zaken van Rheden: de woonwagens zouden zich in een te slechte staat voor bewoning bevinden. De gewestelijke politiepresident oordeelde daarentegen toch positief: de gezinnen mochten hun woonwagens weer betrekken mits ze daarmee naar het verzamelkamp in Zutphen zouden gaan.

Dit was echter niet de bedoeling, aldus de broers Wiegand. Ze dienden een nieuw verzoek in: door hun beroep van reizend musicus konden ze eigenlijk maar steeds kort op één plaats verblijven, ‘hetgeen bij de huidige woningnood ernstige moeilijkheden oplevert’. Tevens vermeldden ze dat ze een contract hadden bij Circus Boltini. Ze voegden verklaringen van het Muziekgilde der Nederlandsche Kultuurkamer toe.&nbsp;

Dit alles zonder succes: de gewestelijke politiepresident stond reizen niet langer toe. Daarnaast lichtte de politiepresident de Kultuurkamer in over de ‘ware aard’ van de aanvragers, die bij de politie als ‘werkschuw’ bekend stonden. Circusdirecteur Toni Boltini zou daarbij verklaard hebben dat de families liever langs de weg zwierven dan daadwerkelijk werk verrichtten. Heinrich Wiegand en de kinderen bleven hierop in de woning aan de Koningstraat 62. Van de andere twee families is dit niet bekend.&nbsp;

Op zondagmiddag 14 mei 1944 werden de voorbereidingen voor een aanstaande ‘Zigeunerrazzia’ in gang gezet met een geheim en zeer dringend telexbericht naar de gewestelijke politiepresidenten in Amsterdam, Rotterdam, Eindhoven, Arnhem en Groningen.&nbsp;

<blockquote>[ .. . ] Met het doel eener centrale aanhouding van alle in Nederland verblijvende personen, die de kenmerken der Zigeuners bezitten, moeten met instemming van den Befehlshaber der Ordnungspolizei op dinsdag 16 mei 1944 te 7.00 uur alle Zigeunerfamilies, alle kinderen inbegrepen, door personeel van de Nederlandsche Politie onverwijld naar het kamp Westerbork worden overgebracht en wel tot uiterlijk 20.00 uur. Onder het bovenstaande vallen alle personen, die op grond van hun uiterlijk, hun zeden en gewoonten als Zigeuners of als Zigeunerhalfbloeden kunnen worden aangemerkt, zoomede alle personen die naar de geaardheid der Zigeuners rondtrekken.</blockquote>

Op 16 mei 1944 werd deze opdracht door Nederlandse politieagenten uitgevoerd en werden Heinrich Wiegand en zijn kinderen Dolfina en Soni weggehaald uit hun woning en naar kamp Westerbork vervoerd. Met hen ondergingen 575 andere Sinti, Roma en woonwagenbewoners dit lot.&nbsp;De Nederlandse politie was bij de razzia grondig tewerk gegaan en had het criterium wie er Sinti en Roma was en wie niet, niet zo nauw genomen. Daardoor werden er vanuit kamp Westerbork 333 personen teruggestuurd, zij hadden een buitenlands paspoort of waren ‘Arische woonwagenbewoners’. &nbsp;

De Sinti- en Romafamilies zonder deze papieren, waaronder Heinrich Wiegand en Dolfina en Soni Greef, moesten blijven. In kamp Westerbork werden ze geregistreerd en daarna werden, onder het mom dat alles later zou worden teruggegeven, hun waardevolle eigendommen, geld en sieraden, afgenomen. Een ontluizing volgde, waarbij hun haar werd afgeschoren. Ze werden, met 242 andere Roma en Sinti, waaronder tenminste 121 kinderen, verzameld in barak 69 van het kamp.

Op 19 mei 1944 volgde hun deportatie naar Auschwitz-Birkenau, het zogenaamde ‘Zigeunertransport’. Dit was het door Rudolf Breslauer gefilmde transport met daarin de iconische beelden van Settela Steinbach tussen de schuifdeuren van de trein. Deze trein had twee bestemmingen, vooraan waren zes derdeklasrijtuigen met daarin 238 Joden die naar Bergen-Belsen werden gedeporteerd en daarachter kwamen goederenwagons met bestemming Auschwitz. De vijf goederenwagons waarin zich 245 Sinti en Roma bevonden, waren met de letter Z gemarkeerd.

Heinrich Wiegand en zijn kinderen zaten in deze trein. Onderweg werden er in de met een Z gemarkeerde wagons nog twee baby’s geboren. Uiteindelijk zouden van de Sinti- en Romafamilies slechts 31 personen de Holocaust overleven, onder hen 18 kinderen. Dolfina, Soni en hun vader waren hier niet bij.

De Sinti en Roma kwamen in Auschwitz-Birkenau als familie terecht in het ‘Zigeunerlager’, dit bestond uit dertig overvolle paardenbarakken. Er zaten daar op dat moment zo’n 22.000 gevangenen. De leefomstandigheden waren verschrikkelijk, de hoeveelheid voedsel was volstrekt ontoereikend en er waren nauwelijks sanitaire mogelijkheden. De latrines werden zelden geleegd en het water was besmet met ziektekiemen. Het gevolg was dat er epidemieën van tyfus en dysenterie uitbraken. De situatie was zo ondraaglijk dat er op 16 mei 1944, dezelfde dag dat in Nederland de Sinti en Roma waren opgepakt, een opstand was uitgebroken. Deze opstand was mede ingegeven door het feit dat de kampleiding besloten had om het ‘Zigeunerlager’ te liquideren. Bewapend met stokken, scheppen en messen verzetten de gevangenen zich, met gevolg dat de liquidatie niet doorging. Dit bleek slechts uitstel.

Naar hoe het de vijfjarige Dolfina en de driejarige Soni is vergaan, kunnen we slechts gissen. Na het einde van de oorlog rapporteerde&nbsp;de Joodse gevangene-arts Lucie Adelsberger die Auschwitz overleefde, indringend over de leefomstandigheden van de kinderen.&nbsp;

<blockquote>De kinderen waren, net als de volwassenen, niets meer dan vel over been, zonder spieren of vet, en een dunne, perkamentachtige huid schuurde overal door de harde randen van het skelet (...). Maar de ellende van deze wurmpjes sneed nog dieper in het hart. Misschien omdat hun gezichten alle kinderlijke eigenschappen hadden verloren en met seniele trekken uit holle ogen staarden (...). Schurft bedekte het ondervoede lichaam van top tot teen en beroofde het van zijn laatste krachten. De mond werd weggevreten door nomazweren die diep in de kaken boorden, de kaken uitholden en de wangen perforeerden als kanker (...). Honger en dorst, kou en pijn hielden de kinderen 's nachts wakker. Hun gekreun zwol aan als een orkaan en galmde door het hele blok.</blockquote>

Uiteindelijk werd het Zigeunerlager in de nacht van 2 op 3 augustus 1944 alsnog geliquideerd. De nog arbeidsgeschikte mensen waren al eerder overgebracht naar werkkampen, mannen naar Buchenwald en vrouwen naar onder meer Ravensbrück.&nbsp;

Dolfina, Soni en hun vader werden, samen met de overgebleven Sinti en Romafamilies, vergast in de gaskamers. Dolfina Greef was vijf jaar, Soni Henricus Greef was drie jaar, hun vader Heinrich Wiegand was 35 jaar oud.

Dolfina Greef kwam op 14 februari 1939 in Veghel ter wereld. Haar broertje Soni Henricus Greef werd geboren op 28 mei 1941 in Tilburg. Dolfina en Soni waren vijf en twee jaar oud toen zij tijdens de ‘Zigeunerrazzia’ van 16 mei 1944 met hun vader Heinrich Wiegand uit hun huis aan de Koningstraat 62 in Arnhem opgehaald werden.&nbsp;

MartinSalomon

Martin
Salomon