In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Miniatuur stapelbed, twee hoog Gemaakt in Theresienstadt. Op de koffers de namen van Lena Cohen-Nijstad en haar echtgenoot Jules Cohen. &nbsp;

Miniatuur stapelbed, twee hoog Gemaakt in Theresienstadt. Op de koffers de namen van Lena Cohen-Nijstad en haar echtgenoot Jules Cohen. &nbsp;

Een model van een stapelbed in Theresienstadt

Smid.&nbsp; Smid in smederij.&nbsp; De smid is joods en draagt een ster op zijn overall.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-1944.&nbsp; De smid heeft een scharlakenrood stuk op de schouder van de overall. Hieraan kan een strafgeval worden herkend.&nbsp;

Smid.&nbsp; Smid in smederij.&nbsp; De smid is joods en draagt een ster op zijn overall.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-1944.&nbsp; De smid heeft een scharlakenrood stuk op de schouder van de overall. Hieraan kan een strafgeval worden herkend.&nbsp;

Een strafgeval aan het werk in de smederij

Van: Haagman, Bep en Clara Aan: De Vrijer, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-08-26 Onderwerp: Bep stuurt een stel foto's van haar toe; als ze er zaterdag nog zijn, laten ze een foto met hun drietjes maken; Clara werkt op de kampboerderij. Ze is aardappelen aan het rooien; ze kwam gisteren huilend thuis, zo zwaar viel het werk haar; zelf wacht Bep ze op een bezem om te kunnen schrobben; Bep begint een beetje te wennen aan het leven in het kamp; ze hoopt nog op uitstel van transport, de kamer moet schoon gemaakt worden en daarna komt de was aan de beurt…

Van: Haagman, Bep en Clara Aan: De Vrijer, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-08-26 Onderwerp: Bep stuurt een stel foto's van haar toe; als ze er zaterdag nog zijn, laten ze een foto met hun drietjes maken; Clara werkt op de kampboerderij. Ze is aardappelen aan het rooien; ze kwam gisteren huilend thuis, zo zwaar viel het werk haar; zelf wacht Bep ze op een bezem om te kunnen schrobben; Bep begint een beetje te wennen aan het leven in het kamp; ze hoopt nog op uitstel van transport, de kamer moet schoon gemaakt worden en daarna komt de was aan de beurt…

Brief van Lion, Clara en Bep aan de familie De Vrijer vanuit kamp Westerbork

Van: voormalige kampgevangenen in Theresienstadt Aan: Cohen, Levy Plaats: Adliswil (Zwitserland) Datum: 1945-04-20 Onderwerp: Levy behoorde tot de groep gedoopte Joden. Hij werkte als inkoper in kamp Westerbork. Het was een sociaal bewogen persoon, die vooral zijn 'geloofsgenoten in Theresienstadt ondersteunde. Toen hij kreeg te horen dat gevangenen zouden worden uitgewisseld tegen Duitse krijgsgevangenen adviseerde hij zoveel mogelijk personen zich hiervoor op te geven. De uitwisseling vond plaats in februari 1945. De tekeningen op de dankbetuiging zijn van Ralph Prins afkomstig. Op de achterzijde hebben vele lotgenoten hun handtekening gezet.&nbsp;

Van: voormalige kampgevangenen in Theresienstadt Aan: Cohen, Levy Plaats: Adliswil (Zwitserland) Datum: 1945-04-20 Onderwerp: Levy behoorde tot de groep gedoopte Joden. Hij werkte als inkoper in kamp Westerbork. Het was een sociaal bewogen persoon, die vooral zijn 'geloofsgenoten in Theresienstadt ondersteunde. Toen hij kreeg te horen dat gevangenen zouden worden uitgewisseld tegen Duitse krijgsgevangenen adviseerde hij zoveel mogelijk personen zich hiervoor op te geven. De uitwisseling vond plaats in februari 1945. De tekeningen op de dankbetuiging zijn van Ralph Prins afkomstig. Op de achterzijde hebben vele lotgenoten hun handtekening gezet.&nbsp;

Dankbetuiging van uitgewisselde kampgevangenen aan Levy Cohen vanuit Adliswil

Van: Frenkel, Hans Philip&nbsp; Verklaring van de Joodsche Raad voor Amsterdam in Duits en Nederlands waarin wordt verklaard dat Frenkel als koerier tussen Amsterdam en Westerbork voor de Joodsche Raad werkzaam is.

Van: Frenkel, Hans Philip&nbsp; Verklaring van de Joodsche Raad voor Amsterdam in Duits en Nederlands waarin wordt verklaard dat Frenkel als koerier tussen Amsterdam en Westerbork voor de Joodsche Raad werkzaam is.

Verklaring van de Joodsche Raad voor Amsterdam betreffende Hans Frenkel

Van: de Bruin, Emanuel Aan: beste vriend Plaats: Hardenberg Datum: 1941-10-23 Onderwerp: bedankt voor de felicitaties; in Kampen is er ook al geen shag en sigaretten te krijgen; de schrijver heeft nog iets gekregen; Witpeerd is weer gearresteerd, waarschijnlijk is hij in Zwolle; over boeken voor de opleiding van marechaussees; …

Van: de Bruin, Emanuel Aan: beste vriend Plaats: Hardenberg Datum: 1941-10-23 Onderwerp: bedankt voor de felicitaties; in Kampen is er ook al geen shag en sigaretten te krijgen; de schrijver heeft nog iets gekregen; Witpeerd is weer gearresteerd, waarschijnlijk is hij in Zwolle; over boeken voor de opleiding van marechaussees; …

Brief van Emanuel de Bruin aan beste vriend vanuit Hardenberg

Omstanders kamp Westerbork

Gemeente Westerbork

Bezoeken kamp Westerbork

Vrij personeel kamp Westerbork

Staatsbosbeheer

Militairen

Radio Sterrenwacht

Omwonenden van de vervolging

Commissariaat Ambonezenzorg

Werk bewoners buiten kamp Westerbork

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-04-05 Onderwerp: dank voor het verjaardagspakket; Werner is uit het ziekenhuis ontslagen; er is geen rust voor Werner; transporten uit Vught met vrienden die van alles missen wat ze nodig hebben; koffietafel bij de familie Mahler, een kaastaart gegeten; het kamp wordt door een goederentrein in tweeën gedeeld, de trein staat klaar voor een transport van 2000 personen; er worden banken en bedden in de trein geplaatst, maar het blijft een goederentrein; over de relatie tussen Werner en Stella.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-04-05 Onderwerp: dank voor het verjaardagspakket; Werner is uit het ziekenhuis ontslagen; er is geen rust voor Werner; transporten uit Vught met vrienden die van alles missen wat ze nodig hebben; koffietafel bij de familie Mahler, een kaastaart gegeten; het kamp wordt door een goederentrein in tweeën gedeeld, de trein staat klaar voor een transport van 2000 personen; er worden banken en bedden in de trein geplaatst, maar het blijft een goederentrein; over de relatie tussen Werner en Stella.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Sterfte kamp Westerbork

Zelfmoorden kamp Westerbork

Van: Haagman, Lion Aan: Swaab, L. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-09 Onderwerp: wat opbeurende woorden voor zijn zwager Dick; verzoek om regenjassen van rubber en gevoerd; Clara haar maat is 42, die van Lion en Bep 40; voor Lion twee borstrokken.

Van: Haagman, Lion Aan: Swaab, L. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-09 Onderwerp: wat opbeurende woorden voor zijn zwager Dick; verzoek om regenjassen van rubber en gevoerd; Clara haar maat is 42, die van Lion en Bep 40; voor Lion twee borstrokken.

Brief van Lion Haagman aan L. Swaab vanuit kamp Westerbork

Woonde in Hamburg op 6-12-1941 getransporteerd naar getto Riga

MarthaVogel-Polak

Martha
Vogel-Polak