In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: van der Veen, Fokke, notaris Aan: Scheffer, Elizabeth Plaats: Amsterdam Datum: 1960 Onderwerp: Elisabeth Scheffer is door haar kinderloos huwelijk met Mozes Jonas Roet in gemeenschap van goederen de enige erfgename. Elisabeth is ondertussen hertrouwd.

Van: van der Veen, Fokke, notaris Aan: Scheffer, Elizabeth Plaats: Amsterdam Datum: 1960 Onderwerp: Elisabeth Scheffer is door haar kinderloos huwelijk met Mozes Jonas Roet in gemeenschap van goederen de enige erfgename. Elisabeth is ondertussen hertrouwd.

Verklaring van erfrecht voor Elisabeth Scheffer

Industriebarakken kamp Westerbork

Matrassenfabriek kamp Westerbork

Van: Dobrowitsky-Michel, Heintje Aan: Bakker, M, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03 Onderwerp: Heintje is terechtgekomen in barak 62.

Van: Dobrowitsky-Michel, Heintje Aan: Bakker, M, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-03 Onderwerp: Heintje is terechtgekomen in barak 62.

Adreswijziging van Heintje Dobrowitsky aan de familie Bakker vanuit kamp Westerbork

Van: Boas-Prins, Seraphina Aan: Familie Spier Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-08 Onderwerp: De vloeren in de vrouwenzaal worden geschrobd dus Seraphina schrijft de brief bovenop het 3-hoog bed van Sal. Op een lijst van binnengekomen brieven heeft ze gezien dat Jacks vanuit Zelle (Bergen-Belsen) een brief heeft geschreven aan Frits Haas. Ook andere vrienden en kennissen van haar hebben berichten gestuurd uit Zelle. Behalve voor Esthertje zorgt Seraphine inmiddels ook voor een 3-jarig pleegdochtertje (Carla Dotsch) uit het weeshuis. Met Esthertje gaat ze vaak op bezoek bij oma die in het ziekenhuis ligt. Ze heeft 40 procent ondergewicht en heeft veel rust nodig.&nbsp;

Van: Boas-Prins, Seraphina Aan: Familie Spier Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-08 Onderwerp: De vloeren in de vrouwenzaal worden geschrobd dus Seraphina schrijft de brief bovenop het 3-hoog bed van Sal. Op een lijst van binnengekomen brieven heeft ze gezien dat Jacks vanuit Zelle (Bergen-Belsen) een brief heeft geschreven aan Frits Haas. Ook andere vrienden en kennissen van haar hebben berichten gestuurd uit Zelle. Behalve voor Esthertje zorgt Seraphine inmiddels ook voor een 3-jarig pleegdochtertje (Carla Dotsch) uit het weeshuis. Met Esthertje gaat ze vaak op bezoek bij oma die in het ziekenhuis ligt. Ze heeft 40 procent ondergewicht en heeft veel rust nodig.&nbsp;

Brief van S. Boas-Prins aan de familie Spier vanuit kamp Westerbork

Van: Kan, Herman Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-01 Onderwerp: nieuwjaarswens; pakketpost…

Van: Kan, Herman Aan: Feldman, T. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-01 Onderwerp: nieuwjaarswens; pakketpost…

Brief van Herman Kan aan zijn schoonzoon vanuit kamp Westerbork

Aan: Lierens, D. Van:&nbsp;Lierens, H. Plaats: Amsterdam Datum: 1943 Onderwerp: verzenden van een pakket aan David Lierens, barak 68.

Aan: Lierens, D. Van:&nbsp;Lierens, H. Plaats: Amsterdam Datum: 1943 Onderwerp: verzenden van een pakket aan David Lierens, barak 68.

Bewijs van verzending van een pakket aan David Lierens in kamp Westerbork

Gebeurtenissen en groepen buiten kamp Westerbork

Nederlandse leger in krijgsgevangenschap

Bambie figuur uit hout gesneden met opschildering. Gemaakt door meneer Zadek of Zadick. &nbsp;

Bambie figuur uit hout gesneden met opschildering. Gemaakt door meneer Zadek of Zadick. &nbsp;

Bambie figuur uit hout gesneden

Plaatsen in kamp Westerbork

Barak 110

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 273 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Cahn, Jeanette geb. 18-12-59 overleden te Westerbork op 10-05-1943 op: 12-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 273 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Cahn, Jeanette geb. 18-12-59 overleden te Westerbork op 10-05-1943 op: 12-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Jeanette Cahn

Joodse werkkampen

Joods werkkamp de Vanenburg

Lagerbefehl No. 18&nbsp; Datum: 1943-03-22&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: Werkbrieven voor de kleermakerij en schoenmakerij; benoeming tot groepsleiders en plaatsvervangende groepsleiders van de Fliegende Kolonne

Lagerbefehl No. 18&nbsp; Datum: 1943-03-22&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Onderwerp: Werkbrieven voor de kleermakerij en schoenmakerij; benoeming tot groepsleiders en plaatsvervangende groepsleiders van de Fliegende Kolonne

Lagerbefehl No. 18

Manuscript van Louis van Velzen over onderduik en naoorlogse opvang. Tijdens de oorlog werd hij van onderduikadres naar onderduikadres gestuurd. Louis werd uiteindelijk in Tilburg bevrijd. Hij werd met zijn broer tijdelijk herenigd. Zijn ouders bleken in Sobibor te zijn vermoord. De ellende begon voor Louis eigenlijk pas na de oorlog. De broers werden gescheiden van elkaar opgevoed. En Louis' zijn pleegouders, de vroegere overburen, toonden geen liefde en het was werken en werken geblazen. Louis schreef: ‘Ik kwam van de hemel in de hel terecht’ .

Manuscript van Louis van Velzen over onderduik en naoorlogse opvang. Tijdens de oorlog werd hij van onderduikadres naar onderduikadres gestuurd. Louis werd uiteindelijk in Tilburg bevrijd. Hij werd met zijn broer tijdelijk herenigd. Zijn ouders bleken in Sobibor te zijn vermoord. De ellende begon voor Louis eigenlijk pas na de oorlog. De broers werden gescheiden van elkaar opgevoed. En Louis' zijn pleegouders, de vroegere overburen, toonden geen liefde en het was werken en werken geblazen. Louis schreef: ‘Ik kwam van de hemel in de hel terecht’ .

Manuscript van Louis van Velzen over onderduik en naoorlogse opvang

Fragenbogen, vragenformulier, blanco, gebruikt door Lippmann-Rosenthal voor ontroerende goederen en hypotheken, kleur roze

Fragenbogen, vragenformulier, blanco, gebruikt door Lippmann-Rosenthal voor ontroerende goederen en hypotheken, kleur roze

Formulier gebruikt door Lippmann-Rosenthal

Van: de Nederlands Hervormde Gemeente Charlois, Rotterdam&nbsp; Aan: de commandant van kamp Westerbork Plaats: Rotterdam Datum: 1942-10-14 Onderwerp: verklaring dat Nathan van Praag in 1908 al is gedoopt en verzoek om vrijlating om zich te kunnen herenigen met zijn gezin.

Van: de Nederlands Hervormde Gemeente Charlois, Rotterdam&nbsp; Aan: de commandant van kamp Westerbork Plaats: Rotterdam Datum: 1942-10-14 Onderwerp: verklaring dat Nathan van Praag in 1908 al is gedoopt en verzoek om vrijlating om zich te kunnen herenigen met zijn gezin.

Brief van de Nederlands Hervormde Gemeente Charlois Rotterdam aan de commandant van kamp Westerbork

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 27&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-02 Opmerking: werkplaatsen en magazijnen.

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 27&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-02 Opmerking: werkplaatsen en magazijnen.

Plattegrond met aanzichten en een doorsnede van barak 27 in het woonoord Schattenberg

Personeelslid van het Apeldoornsche Bosch.

Personeelslid van het Apeldoornsche Bosch.

Personeelslid van het Apeldoornsche Bosch

Foto van de Indische familie Klok in kamp Schattenberg.

Foto van de Indische familie Klok in kamp Schattenberg.

Foto van de Indische familie Klok in kamp Schattenberg

Emplacement bij het voormalig vernietigingskamp Sobibor

Emplacement bij het voormalig vernietigingskamp Sobibor

Breslauer, W. R. Moestuin.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943.&nbsp; Planten (tabak) van de moestuin.&nbsp;

Breslauer, W. R. Moestuin.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943.&nbsp; Planten (tabak) van de moestuin.&nbsp;

Foto

Voetbalelftal.&nbsp; Een voetbalelftal in het Durchgangslager.&nbsp; Kamp Westerbork, (mei) 1943.&nbsp; Het FK-elftal voor de wedstrijd tegen de OD. Foto genomen op de appelplaats.&nbsp; Laatste rij uiterst rechts de heer B.J.Asscher.&nbsp; Middelste rij, uiterst rechts de administrateur van de FK.&nbsp; In het midden de heer Y. Plantinga. Voorste rij in het midden de heer Jacques Tailleur.&nbsp; &nbsp;

Voetbalelftal.&nbsp; Een voetbalelftal in het Durchgangslager.&nbsp; Kamp Westerbork, (mei) 1943.&nbsp; Het FK-elftal voor de wedstrijd tegen de OD. Foto genomen op de appelplaats.&nbsp; Laatste rij uiterst rechts de heer B.J.Asscher.&nbsp; Middelste rij, uiterst rechts de administrateur van de FK.&nbsp; In het midden de heer Y. Plantinga. Voorste rij in het midden de heer Jacques Tailleur.&nbsp; &nbsp;

MaxJacob

Max
Jacob