In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1947-02-10&nbsp; Onderwerp: in gebruik gegeven grond; uitbreiding van het Interneringskamp.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1947-02-10&nbsp; Onderwerp: in gebruik gegeven grond; uitbreiding van het Interneringskamp.

Brief van Houtvester Assen aan de directeur van Staatsbosbeheer

Joodse mannen op weg naar hun werk of ze komen ervan terug. De niet-joodse opzichter Snater loopt rechts met hoed. Kamp Westerbork, 1940-1942.

Joodse mannen op weg naar hun werk of ze komen ervan terug. De niet-joodse opzichter Snater loopt rechts met hoed. Kamp Westerbork, 1940-1942.

Joodse vluchtelingen op weg naar of terug van hun werk bij Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1943-06-08, No. 37 Inhoud: Betreft Richard Kahn, barak 57 welke wordt gestraft omdat hij een valse opgave heeft verstrekt.

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1943-06-08, No. 37 Inhoud: Betreft Richard Kahn, barak 57 welke wordt gestraft omdat hij een valse opgave heeft verstrekt.

Lagerbefehl No. 37

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-03-25 Onderwerp: vriend J. is nog niet terug uit Scheveningen; Werner is ziek, hij heeft hoge koorts. De arts wilde hem naar het ziekenhuis brengen. Werner blijft liever in zijn eigen barak, waar de verzorging goed is, kameraden onder elkaar; verhuizing van getrouwde gesperde echtparen van de grote woonbarakken naar een kamertje in een familiebarak. Het leven wat zij dan hebben lijkt in tegenstelling tot zij die gedeporteerd worden te mooi; het schrijven van een brief in bed valt niet mee; Werner krijgt bericht dat Stella's nicht Sara Davidson-Pach is met haar drie kinderen in kamp Westerbork is terecht gekomen. Ze heeft nog geen bagage. Net nu ligt Werner ziek in bed.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1943-03-25 Onderwerp: vriend J. is nog niet terug uit Scheveningen; Werner is ziek, hij heeft hoge koorts. De arts wilde hem naar het ziekenhuis brengen. Werner blijft liever in zijn eigen barak, waar de verzorging goed is, kameraden onder elkaar; verhuizing van getrouwde gesperde echtparen van de grote woonbarakken naar een kamertje in een familiebarak. Het leven wat zij dan hebben lijkt in tegenstelling tot zij die gedeporteerd worden te mooi; het schrijven van een brief in bed valt niet mee; Werner krijgt bericht dat Stella's nicht Sara Davidson-Pach is met haar drie kinderen in kamp Westerbork is terecht gekomen. Ze heeft nog geen bagage. Net nu ligt Werner ziek in bed.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Van:&nbsp; Aan: Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: brandstofverbruik (kolen en turf) over het jaar 1944. Hierbij is inbegrepen het ketelhuis, de centrale keuken, de wasserij, het ziekenhuis en het heidekamp. Daarnaast een inschatting van het kolenverbruik voor het Casino (ketel en fornuis; ketel in barak 107; wachthuis, slagboom; en de diverse gevangenenbarakken. Mogelijk is deze basis aan gegevens uit het doorgangskamp door J.G. Buijvoets gebruikt om een inschatting te maken of inzicht te krijgen in het brandstofgebruik voor het jaar 1945. &nbsp;

Van:&nbsp; Aan: Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944 Onderwerp: brandstofverbruik (kolen en turf) over het jaar 1944. Hierbij is inbegrepen het ketelhuis, de centrale keuken, de wasserij, het ziekenhuis en het heidekamp. Daarnaast een inschatting van het kolenverbruik voor het Casino (ketel en fornuis; ketel in barak 107; wachthuis, slagboom; en de diverse gevangenenbarakken. Mogelijk is deze basis aan gegevens uit het doorgangskamp door J.G. Buijvoets gebruikt om een inschatting te maken of inzicht te krijgen in het brandstofgebruik voor het jaar 1945. &nbsp;

Lijst met kolen- en turfverbruik per maand op verschillende locaties in het doorgangskamp

Van: Piet (Eliazer Duizend) Aan: Trien&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum:&nbsp;1943-08 Onderwerp: In de gevangenis heeft hij vijf weken in &nbsp;dezelfde kleren gelopen. Beschrijving ervaringen in het kamp met de mededeling dat hij toch op transport moet, terwijl er mandagavond nog gezegd werd dat hij niet hoefde te gaan.&nbsp; Alleen de bladzijden 5 t/m 8 aanwezig.

Van: Piet (Eliazer Duizend) Aan: Trien&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum:&nbsp;1943-08 Onderwerp: In de gevangenis heeft hij vijf weken in &nbsp;dezelfde kleren gelopen. Beschrijving ervaringen in het kamp met de mededeling dat hij toch op transport moet, terwijl er mandagavond nog gezegd werd dat hij niet hoefde te gaan.&nbsp; Alleen de bladzijden 5 t/m 8 aanwezig.

Brief van Eliazer Duizend aan Trien vanuit kamp Westerbork

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-19 Onderwerp: Ordnungspolizei en SS-bewakers op het perron. In het midden staat A.K. Gemmeker, de kampcommandant; op de achtergrond staan een aantal medewerkers van de Joodse Ordedienst.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-19 Onderwerp: Ordnungspolizei en SS-bewakers op het perron. In het midden staat A.K. Gemmeker, de kampcommandant; op de achtergrond staan een aantal medewerkers van de Joodse Ordedienst.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Foto kandelaar (Chanoekia) Onderwerp: een gerestaureerde Chanoekia welke in juni 1997 in de tuin bij de voormalige woning van de familie Aussen aan het Havenpad te Wijhe werd gevonden. Deze kandelaar werd samen met een pot, een vaas en een theepot gevonden. De laatste drie voorwerpen maken deel uit van de museale collectie van het Herinneringscentrum kamp Westerbork.

Foto kandelaar (Chanoekia) Onderwerp: een gerestaureerde Chanoekia welke in juni 1997 in de tuin bij de voormalige woning van de familie Aussen aan het Havenpad te Wijhe werd gevonden. Deze kandelaar werd samen met een pot, een vaas en een theepot gevonden. De laatste drie voorwerpen maken deel uit van de museale collectie van het Herinneringscentrum kamp Westerbork.

Rosalinavan Witsen

Rosalina
van Witsen