In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: de Arbeiseinteilung, strafbarak Aan: Bloch-Levie F. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-06-29 Onderwerp: mevrouw Bloch dient zich te melden bij de groepsleider Sara Cohen; ondertekend door de Dienstleider van de OD, A. Pisk.; strafbarakken.

Van: de Arbeiseinteilung, strafbarak Aan: Bloch-Levie F. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-06-29 Onderwerp: mevrouw Bloch dient zich te melden bij de groepsleider Sara Cohen; ondertekend door de Dienstleider van de OD, A. Pisk.; strafbarakken.

Oproep voor Francisca Bloch Levy zich te melden bij groepsleider Sara Cohen

Leo Meijer werd op 25 juli 1935 in Zwijndrecht geboren als enig kind van Herman Izaäk Meijer en Charlotte Rozeboom. Leo groeide op aan het Veerplein in Zwijndrecht, boven de apotheek van zijn vader. Toen Leo zes jaar geworden was, ging hij naar de openbare lagere school van het dorp. Niet voor lang, want begin 1942 mochten hij en de andere Joodse kinderen van de Duitse bezetter niet meer naar deze school. Er werd toen in Dordrecht een klasje gevormd voor de Joodse kinderen.&nbsp; In de herfst van 1942 is het gezin Meijer van huis gehaald en samen met 17 andere joden uit Zwijndrecht met de trein vervoerd naar het Centraal Station in Amsterdam. Vandaar moesten ze lopen naar de Hollandsche Schouwburg. Op 11 november 1942 wordt het gezin Meijer in kamp Westerbork geregistreerd. Vader Herman kon in het kamp aan de slag als apotheker, daarom is het gezin Meijer bijna twee jaar in kamp Westerbork gebleven. Op 4 september 1944 is Leo met zijn ouders op transport gesteld naar Theresienstadt. Leo en zijn moeder zijn op 4 oktober 1944 doorgevoerd naar Auschwitz, waar moeder en zoon na aankomst zijn vermoord. Vader Herman werd op 29 september 1944 doorgevoerd naar Auschwitz, waar hij werd geselecteerd om te werken en zo uiteindelijk wist te overleven.&nbsp; zie ook https://westerborkportretten.nl/westerborkportretten/leo-meijer

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van de barakken 31 en 32.&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-07-29 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: Plattegrond met riolering en gevels van de barakken 31 en 32.&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1965-07-29 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Plattegrond met riolering en gevels van de barakken 31 en 32

Het doen van voorzieningen ten behoeve van het bouwen van keukens Electrische installatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:50&nbsp; Datum: 1955-08-03 Opmerking: op de bouwtekening worden onder andere de verschillende type keukenbarakken aangegeven, die zijn gekoppeld aan de woonbarakken in het woonoord.

Het doen van voorzieningen ten behoeve van het bouwen van keukens Electrische installatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:50&nbsp; Datum: 1955-08-03 Opmerking: op de bouwtekening worden onder andere de verschillende type keukenbarakken aangegeven, die zijn gekoppeld aan de woonbarakken in het woonoord.

Bouwtekening van elektriciteitsvoorziening voor de verschillende type keukenbarakken in het woonoord Schattenberg

De koffer van J. en G. Polnaya, vader en zoon.&nbsp; Beiden zijn oud-bewoners van Schattenberg van 1951-1970.&nbsp; Bij J. Polnaya is waarschijnlijk zijn legernummer op de koffer genoteerd: N 368.44.

De koffer van J. en G. Polnaya, vader en zoon.&nbsp; Beiden zijn oud-bewoners van Schattenberg van 1951-1970.&nbsp; Bij J. Polnaya is waarschijnlijk zijn legernummer op de koffer genoteerd: N 368.44.

Koffer gebruikt door Otis Polnaya tijdens zijn overtocht naar Nederland

Revisietekening van de transportleidingen voor de c.v. en de w.w. voorziening&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:500&nbsp; Datum: 1960-04-29&nbsp; Overzicht gehele kamp

Revisietekening van de transportleidingen voor de c.v. en de w.w. voorziening&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:500&nbsp; Datum: 1960-04-29&nbsp; Overzicht gehele kamp

Plattegrond van transportleidingen van warm water voorziening in het woonoord Schattenberg

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 38&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-03-08 Opmerking: woonfunctie

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 38&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-03-08 Opmerking: woonfunctie

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 38 in woonoord Schattenberg

Revisietekening elektrische installatie barak 59&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1951-11-28

Revisietekening elektrische installatie barak 59&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1951-11-28

Plattegrond van de elektrische installatie van barak 59 in het woonoord Schattenberg

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 85 en een keukenbarak Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-11 &nbsp;

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 85 en een keukenbarak Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-11 &nbsp;

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 85 en een keukenbarak in het woonoord Schattenberg

Situatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:3000&nbsp; Datum: 1955 (ongeveer)

Situatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:3000&nbsp; Datum: 1955 (ongeveer)

Plattegrond van het woonoord Schattenberg rond 1955

Situatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1956-04-03&nbsp; Sommige barakken zijn Ingekleurd

Situatie Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1956-04-03&nbsp; Sommige barakken zijn Ingekleurd

Plattegrond van het woonoord Schattenberg in 1956

Situatie terreinleidingen water&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1962&nbsp; Overzicht gehele kamp

Situatie terreinleidingen water&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1962&nbsp; Overzicht gehele kamp

Plattegrond van de waterleiding in het woonoord Schattenberg

Bestektekening Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1951-1952

Bestektekening Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1951-1952

Plattegrond van het woonoord Schattenberg begin jaren vijftig

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 37&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-03-08 Opmerking: woonfunctie

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 37&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1961-03-08 Opmerking: woonfunctie

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 37 in woonoord Schattenberg

Het maken van een elektrische installatie in enige barakken, barak 1; barak 5 en een keukengebouwtje (3a)&nbsp; bij barak 3 Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100; 1:500; 1:1000&nbsp; Datum: 1952-12-19 Opmerking: de keukenbarak 3A komt oorspronkelijk uit het Heidelager.

Het maken van een elektrische installatie in enige barakken, barak 1; barak 5 en een keukengebouwtje (3a)&nbsp; bij barak 3 Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100; 1:500; 1:1000&nbsp; Datum: 1952-12-19 Opmerking: de keukenbarak 3A komt oorspronkelijk uit het Heidelager.

Bouwtekening elektrische installaties in de barakken 1, 3A en 5

Revisietekening kabelplan tbv keukengebouwen (barakken)&nbsp; Overzicht van het gehele kamp Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1956-02-21

Revisietekening kabelplan tbv keukengebouwen (barakken)&nbsp; Overzicht van het gehele kamp Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1956-02-21

Bouwtekening kabelplan voor de keukenbarakken in het woonoord Schattenberg

Boek met de titel 'Dikampung' Plaats: Groningen/Djakarta Datum: 1949

Boek met de titel 'Dikampung' Plaats: Groningen/Djakarta Datum: 1949

Boek met de titel 'Dikampung'

Boek met de titel 'Voor jong Indonesië' &nbsp; Plaats: Groningen/Batavia Datum: 1947

Boek met de titel 'Voor jong Indonesië' &nbsp; Plaats: Groningen/Batavia Datum: 1947

Boek met de titel 'Voor jong Indonesië'

Gebeurtenissen kamp Westerbork

Branden kamp Westerbork

Boek met de titel 'Schakels. Nederlandse taal voor kinderen uit Maleis sprekend milieu Plaats: Groningen Datum: 1968

Boek met de titel 'Schakels. Nederlandse taal voor kinderen uit Maleis sprekend milieu Plaats: Groningen Datum: 1968

Boek met de titel 'Schakels. Nederlandse taal voor kinderen uit Maleis sprekend milieu

Boek met de titel ‘Mijn Tweede leesboekje. Leesboek voor de eerste klas der Indische scholen’&nbsp; Plaats: Menado

Boek met de titel ‘Mijn Tweede leesboekje. Leesboek voor de eerste klas der Indische scholen’&nbsp; Plaats: Menado

Boek met de titel 'Mijn Tweede leesboekje. Leesboek voor de eerste klas der Indische scholen'

Boek met de titel 'Koos en Kees' Een serie leesboekjes voor het aanvankelijke leesonderwijs'&nbsp; Plaats: Groningen/Djakarta Datum: 1954

Boek met de titel 'Koos en Kees' Een serie leesboekjes voor het aanvankelijke leesonderwijs'&nbsp; Plaats: Groningen/Djakarta Datum: 1954

SaraSpringer

Sara
Springer