In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Gudema-Meijer, J.&nbsp; Betreft inschrijving bij Schade-Enquête-Commissie&nbsp; Datum: 1945-11-20

Van: Gudema-Meijer, J.&nbsp; Betreft inschrijving bij Schade-Enquête-Commissie&nbsp; Datum: 1945-11-20

van inschrijving bij Schade-Enquête-Commissie

Van: Härtz, S. Aan: Joodse Raad Deventer Plaats: Vught, kamp Datum: 1943-1944 Onderwerp: Pakket ontvangen Bijz.: Naam v.d. afzender is doorgestreept. Met stempel staat vermeld "retourneren Joodsche Raad voor Amsterdam"

Van: Härtz, S. Aan: Joodse Raad Deventer Plaats: Vught, kamp Datum: 1943-1944 Onderwerp: Pakket ontvangen Bijz.: Naam v.d. afzender is doorgestreept. Met stempel staat vermeld "retourneren Joodsche Raad voor Amsterdam"

Briefkaart van S. Härtz aan Joodse Raad Deventer vanuit kamp Vught

Zie bijbehorende brief inv.nr.: 3340-2-1 Van: Hans Alfred Meyers Miers Aan: Max Louis Meyers Miers Enveloppe uit Mauthausen

Zie bijbehorende brief inv.nr.: 3340-2-1 Van: Hans Alfred Meyers Miers Aan: Max Louis Meyers Miers Enveloppe uit Mauthausen

Enveloppe behorend bij brief van Hans Alfred Meyers Miers aan zijn vader vanuit Mauthausen

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1944-01-06, No. 63 Inhoud: Omgang met strafgevangenen.

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1944-01-06, No. 63 Inhoud: Omgang met strafgevangenen.

Lagerbefehl

Leven in Schattenberg

Zelfzorgregeling Woonoord Schattenberg

Van: Theo (Heijmans) Aan: de familie de Jong van Lier Plaats: Amsterdam Datum: 1944-06-23 Onderwerp: aan de deur geweest maar niemand aanwezig. Ben maar even in Amsterdam en moet vanavond weer in het kamp zijn. Zie ook brief van Ernst Bob: 9092-21

Van: Theo (Heijmans) Aan: de familie de Jong van Lier Plaats: Amsterdam Datum: 1944-06-23 Onderwerp: aan de deur geweest maar niemand aanwezig. Ben maar even in Amsterdam en moet vanavond weer in het kamp zijn. Zie ook brief van Ernst Bob: 9092-21

Brief van Theo Heijmans aan de familie de Jong van Lier

De Westerborker Nieuws uit het kamp Westerbork 1945-04-17 No. 1&nbsp; Inhoud: mededeling Luitenant-Kolonel A.H. Stok, Militair Gezag; &nbsp;kampleiding, adviserende rol door: Speijer, de Jong, Schiff, Schlesinger en van Witsen; kampbevolking, inwoners van Drenthe kunnen zich melden in barak 32; katholieke en protestantse Joden dienen zich te melden in barak 32; watervoorziening is beperkt; opening post- kantoor (barak 32), kantine, barak 9; opgave van juiste naam; oorlogsoverzicht; signaal voor het begin van de dag; afgifte goederen uit de garage en magazijnen; N.M.A.; sport, aanmelden bij Mouw (Bridge) en Askanas (voetbal en handbal).

De Westerborker Nieuws uit het kamp Westerbork 1945-04-17 No. 1&nbsp; Inhoud: mededeling Luitenant-Kolonel A.H. Stok, Militair Gezag; &nbsp;kampleiding, adviserende rol door: Speijer, de Jong, Schiff, Schlesinger en van Witsen; kampbevolking, inwoners van Drenthe kunnen zich melden in barak 32; katholieke en protestantse Joden dienen zich te melden in barak 32; watervoorziening is beperkt; opening post- kantoor (barak 32), kantine, barak 9; opgave van juiste naam; oorlogsoverzicht; signaal voor het begin van de dag; afgifte goederen uit de garage en magazijnen; N.M.A.; sport, aanmelden bij Mouw (Bridge) en Askanas (voetbal en handbal).

De Westerborker nummer 1 van 17 april 1945

Van: Leeven, van, A.&nbsp; Onderwerp: inentingskaart in Theresienstadt.

Van: Leeven, van, A.&nbsp; Onderwerp: inentingskaart in Theresienstadt.

Verklaring van het Gesundheitswesen in Theresienstadt over inentingen van Aron van Leeven

Muziek.&nbsp; Cabaret Bunter Abend Muziek met Willy Rosen achter de piano gezeten.&nbsp; Kamp Westerbork, schouwburg, barak 9 Datum: 1944-04

Muziek.&nbsp; Cabaret Bunter Abend Muziek met Willy Rosen achter de piano gezeten.&nbsp; Kamp Westerbork, schouwburg, barak 9 Datum: 1944-04

Wiiy Rosen speelt op een piano tijdens de revue Bunter Abend

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 291 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Prins, Saartje geb. 09-04-42 overleden te Westerbork op 14-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 291 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Prins, Saartje geb. 09-04-42 overleden te Westerbork op 14-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Saartje Prins

Van: Buijvoets, J.G. Aan;&nbsp; Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-08-15 Onderwerp: Organisatieschema. Indeling van de verschillende afdelingen in het kamp.

Van: Buijvoets, J.G. Aan;&nbsp; Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-08-15 Onderwerp: Organisatieschema. Indeling van de verschillende afdelingen in het kamp.

Schema van de kamporganisatie met een indeling van de verschillende afdelingen en kampleiding

Van: Hoorn, van, H. Aan: Medema, fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-14 Onderwerp: Wasgoed, vraag om gekookte aardappelen, beschrijving situatie

Van: Hoorn, van, H. Aan: Medema, fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-14 Onderwerp: Wasgoed, vraag om gekookte aardappelen, beschrijving situatie

Briefkaart van Henriette van Hoorn aan fam. Medema vanuit kamp Westerbork

Van: Wolff, Maurits&nbsp; Betreft indeling in buitendienst en verplichting om zich te melden bij Zielke op de appèlplaats. Datum: 1945-03-18

Van: Wolff, Maurits&nbsp; Betreft indeling in buitendienst en verplichting om zich te melden bij Zielke op de appèlplaats. Datum: 1945-03-18

dat Maurits Wolff is ingedeeld bij de buitendienst en zich moet melden bij Zielke

In die context werden ook de nationale paviljoens in Auschwitz opnieuw ingericht in de barakken die daarvoor op het voormalige kampterrein ter beschikking werden gesteld. Een groep Nederlandse deskundigen ontwikkelde een nieuwe tentoonstelling voor het Nederlandse paviljoen, en de bestaande tentoonstelling werd ontmanteld. In die tentoonstelling bevond zich zo’n bijzonder en uniek object, dat de conservatoren van het museum in Auschwitz contact opnamen met de Ambassade. Wat was de veiligste manier om het originele treinbord Westerbork-Auschwitz naar Nederland te transporteren?

We kozen voor een pragmatische oplossing. Een koerier bracht het treinbord naar de Ambassade, wij zouden het verder met de diplomatieke post naar Westerbork laten versturen. En zo gebeurde het dat ik op een dinsdagmiddag een dikke enveloppe van een koerier in ontvangst nam en de inhoud ervan voorzichtig tevoorschijn haalde. Ineens stond ik met het originele treinbord in mijn blote handen. Nog voel ik de randen van het metaal, nog ruik ik de wat roestige geur, nog schrik ik van de minuscule witte verfdeeltjes op mijn vingers. Het was een historische sensatie die ik nooit ben vergeten.

Het treinbord is veilig in Herinneringscentrum Kamp Westerbork aangekomen en wordt daar met zorg omringd. Het is nu op de plek waar het hoort te zijn. Alleen al vanuit kamp Westerbork vertrokken vanaf 15 juli 1942 93 treinen naar onder meer Auschwitz, met 107.000 Joodse landgenoten en Roma en Sinti, van wie 102.000 de deportaties niet overleefden.

Als je het Herinneringscentrum nu bezoekt, kun je het treinbord zelf bekijken. In de tentoonstelling Westerbork-Auschwitz wordt het verhaal van het nazikamp verteld, dat symbool staat voor de vernietiging van de Joden in het door de nazi’s bezette Europa, en zijn overlevenden. Ook worden er persoonlijke verhalen verteld en beelden en foto’s van het kamp getoond: van toen en nu.

Ga kijken. We mogen het nooit vergeten.

Treinbord Westerbork - Auschwitz

Plaatsen in kamp Westerbork

Doorgangskamp Westerbork

Op de foto’s stonden de namen van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz. Zij waren voor een langere periode woonachtig aan de Kapelweg op nummer 108. Ook Alfreds moeder woonde op dit adres. In eerste instantie zeiden de namen mij niets. Al verder zoekend kwam ik een aantekening tegen over de vondst van dit Joodse echtpaar in een massagraf bij kamp Westerbork. Ineens gaat er van alles door mij heen: Massagraf, Luitenant Konings, het Engelse Werk, het crematorium van kamp Westerbork en een monument.&nbsp;

In de jaren negentig vertelde voormalig Luitenant Konings mij tijdens een interview over de vondst van dit graf in mei 1945 en het herbegraven van het echtpaar op de begraafplaats in het dorp Westerbork. Hij liet naar aanleiding van de ontdekking van het graf een proces-verbaal opmaken waarin alles tot in het detail werd beschreven.

Jaren later kwam ik er achter dat het echtpaar begin oktober 1944 &nbsp;iets buiten Zwolle op het Engelse Werk was geëxecuteerd. Ze werden ter plekke in hun eigen gedolven graf begraven en kort daarna weer opgegraven en naar kamp Westerbork overgebracht. Het was de bedoeling al hun sporen te wissen en hun restanten te laten verassen in het crematorium van het kamp.

Door gebrek aan brandstof konden de ovens niet worden gebruikt en werden de stoffelijke overschotten voor de tweede keer begraven aan de zuidkant van het kamp. In 1945 kreeg luitenant Konings op basis van verhalen en geruchten de opdracht het graf op te sporen en er verslag van te doen.

De originele foto’s van het echtpaar Schnell in het dossier van Dina van der Geld gaven ineens een ander licht op het verhaal. Op de Kapelweg begon dus het verhaal van dit echtpaar. Ze huurden er een kamer en hielden zich zoveel mogelijk koest.

Op zondag 17 augustus 1942 scrhreef Dina van der Geld het volgende in haar dagboek:

<blockquote>“Gisteren was het een ontzettende dag. De familie Schnell had bericht gehad dat ze naar Polen moesten en de oude Mevrouw Schnell moest zich in Amsterdam melden. O, mevrouw huilde zo erg. Juffrouw Loots was juist een paar dagen naar Haarlem maar is meteen teruggekomen. Ik ben er de hele dag geweest en heb als maar kleine dingetjes genaaid en andere werkjes gedaan. En bij elke steek denk je waar en hoelang zullen ze het nog dragen. Mogen ze het wel meenemen en pakken die Duitsers niet alles af. O, al die oude mensen die maar worden weggebracht. Oorspronkelijk zou het in de nacht die volgt van dinsdag op woensdag gebeuren, maar ’t wordt wellicht verdeeld over twee weken. Oh, kon ik ze maar helpen of nog beter verstoppen.”</blockquote>

Het echtpaar Schnell besloot nu echt onder te gaan duiken, eerst in Amersfoort en later in Oldebroek. Door verraad zijn zij met nog vier anderen opgepakt en in de nacht van 3 op 4 oktober 1944 op het&nbsp; Engelse Werk geëxecuteerd. Op de plek van de executie is nu een monument.&nbsp; &nbsp;

Foto van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz

Aan de Markt 4 had David Kats bij zijn woning een slagerij. Hij was getrouwd met Rebecca Kropveld en samen hadden ze vier kinderen; Max, Betje, Antonie en Nathan. De kinderen bezochten de openbare lagere school in Beilen. Vader was lid van muziekvereniging Union in Beilen, waar hij trompet speelde. Ook was hij onder andere als kerkbestuurslid actief in de Joodse gemeente. Naast de familie Kats was het café van de familie Padding. Ze hadden goede contacten met elkaar. Op vrijdagavond deed vader Padding altijd het licht aan bij de familie Kats. Ze mochten dit niet zelf doen vanwege de Sabbath. Zoon Bram Padding begreep dat niet echt op jonge leeftijd en vroeg zich wel eens af waarom ze dat niet zelf konden doen. Als dank bakte Rebecca vaak een ‘kippentaartje’ voor de familie Padding; ze gebruikte hierin kippenvet in plaats van boter.&nbsp;

Markt 4, Beilen

De werkverruimingskampen waren in de jaren dertig door de Nederlandse regering gebouwd om werklozen in het kader van de werkverschaffing te huisvesten. Een aantal van deze kampen werd ontruimd om plaats te maken voor door anti-Joodse maatregelen werkloos geworden Joodse mannen.

Joodse werkkampen in Nederland

‘Ik heb bestek uit het Apeldoornsche Bosch. Hebben jullie daar belangstelling voor?’, zo schreef ze mij in een e-mail. Ik belde haar op. Ze kocht regelmatig delen uit vrijgekomen inboedels op, die ze vervolgens in haar huisje vol antiek en curiosa te koop aanbood. ‘Aan dit soort dingen wil ik geen geld verdienen. Meestal geef ik het aan een goed doel. Maar deze bestekdelen, nee, dat is niet zomaar iets.’ Ze zocht een goede bestemming. Of ik even langs wilde komen.

Twee lepels, een vork en een theelepel

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

<blockquote>‘Mijn liefste Netty, De laatste afscheidskaart ontvang je vanuit de trein. We zitten met ruim 40 mensen + bagage en het is benauwd in veewagen. We zijn vol goeden moed. Tot een spoedig weerziens in ons dierbare Hollandje. Vaarwel en kus, Hertha.’</blockquote>‘Toen ik die kaart had gelezen zei ik tegen mijn moeder : ‘Mam, we zien haar nooit meer terug’, herinnerde Netty Hietkamp-Renès zich. Drie jaar eerder, in 1940, ontmoetten Hertha en Netty elkaar op hun eerste schooldag op de Huishoudschool in Deventer. Ze werden hartsvriendinnen.

Het verhaal van Hertha Aussen

Leo Blumensohn maakte deel uit van de groep Duitse Joden die na de pogrom van 9 op 10 november 1938 besloot naar Nederland te vluchten. Hij &nbsp;werd in oktober 1939 de eerste bewoner van het vluchtelingenkamp Westerbork en speelde een belangrijke rol bij religieuze en culturele activiteiten in het kamp.&nbsp;

Het verhaal van Leo Blumensohn

De&nbsp;opa van Didier Winterstein wist het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau te overleven. Didier, docent aan het Christelijk Gymnasium in Utrecht, vertelde erover tijdens de Nationale Herdenking Vervolging Sinti en Roma op 19 mei 2019 in kamp Westerbork.&nbsp;

"Opa, wat is dat op je arm?"

Evenals Joden werden ook Sinti en Roma door de nazi’s als een ‘gevaar voor de zuiverheid van het Arische ras’ gezien en moesten zij dus vernietigd worden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog behoorde Tatta Hanstein tot één van de honderden in Nederland opgepakte Sinti en Roma.

Het verhaal van Stephanus ‘Tatta’ Hanstein

De Sinto August Grünholz werd in mei 1944 vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau weggevoerd. Hij zou de Tweede Wereldoorlog niet overleven.

Het verhaal van August Grünholz

Informatie uit andere archieven

Algemeen

Vragen over personen

Vragen over een onderwerp

Vragen over een foto, voorwerp of document

Veelgestelde vragen

Colofon

Contact

Het monument aan de Vondelstraat in Den Haag bestaat uit een met bronzen platen bedekte kubus, geplaatst ter nagedachtenis aan de vermoorde Sinti en Roma die in de nacht van 15 op 16 mei 1944 tijdens de landelijke razzia gericht uit Den Haag werden weggevoerd. Op de kubus is een plaquette aangebracht, die eerder aan de overkant van de straat bij de ingang van een verdwenen hofje aan de Bilderdijkstraat heeft gehangen. In dit hofje woonde tijdens de Tweede Wereldoorlog gedurende korte tijd de familie Berger. Zij waren in 1942 uit Duitsland gevlucht voor het geweld tegen Sinti en Roma aldaar.&nbsp; &nbsp;

Op de bewuste nacht in 1944 werden alle 19 in Den Haag verblijvende Sinti en Roma gezinnen in opdracht van de nazi’s door de Nederlandse politie uit hun huizen en woonwagens gehaald. Na een kort verblijf op het politiebureau werden zij in met dekzeil afgesloten vrachtauto’s naar het station gebracht en vervolgens met de trein van 8.00 uur naar Westerbork weggevoerd.

De familie Berger woonde met negen personen in het hofje: vader Renold Berger (1887), moeder Elisabeth Berger-Weiss (1894), en hun drie zoons en vier dochters. Van deze negen leden van de familie Berger wisten uiteindelijk slechts twee de oorlog te overleven: Magdalena (1927) en Joseph (1931).

Het VPRO radioprogramma Het spoor terug maakte in 1986 een reportage over de vervolging van de Nederlandse Sinti en Roma gemeenschap. De makers reisden daarvoor onder andere af naar de Veenkade in Den Haag, waar tijdens de oorlog veel Sinti en Roma woonachtig waren geweest. Ze gingen daar op zoek naar overlevenden en ooggetuigen, die destijds de zwarte nacht van 15 op 16 mei 1944 hadden meegemaakt. Er leefden er in 1986 nog een aantal.

‘Het was een gemeenschap op zich’, zo herinnerde zich bijvoorbeeld een buurtbewoner die in 1944 vlakbij de Veenkade leefde. ‘Je herkende ze direct aan hun lange slordige haren, dat vonden wij als kind natuurlijk wel interessant. Later hebben we ze nooit meer gezien. Je hoorde weleens wat van anderen. Mijn moeder vertelde dat het gerucht ging dat ze niet uit de oorlog teruggekomen waren, maar er werd eigenlijk nooit over gesproken.’

Of zoals een andere buurtbewoonster het verwoordde:&nbsp;

<blockquote>“Je zag de kinderen op blote voeten lopen, wat de ouders deden wist je niet. Je zag ze nooit, want die gingen er op uit om wat te verdienen, het was pure armoede. Later waren ze gewoon weg. Er kwamen andere mensen in de huisjes wonen, Nederlanders.”</blockquote>

Voor het genoemde radioprogramma werd ook Magdalena Berger geïnterviewd. Ze woonde op dat moment in een woonwagen in Maasbracht. Het was een plek van samenkomst waar kinderen en kleinkinderen in en uit liepen. Magdalena, toen zestien jaar oud, kon zich meer dan 40 jaar later nog goed de razzia in 1944 herinneren, zo vertelde ze tegen de radiomakers. Ze had zich mogen aankleden en zoveel mogelijk spullen kunnen pakken. Samen met haar familie had ze te horen gekregen dat ze naar ‘een dorp zouden gaan en een huis zouden krijgen’. De mannen zouden daar gaan werken, terwijl de kinderen er naar school konden gaan en de vrouwen thuis “mochten” blijven voor het huishouden. Er leek niets aan de hand. Iedereen ging mee zonder zich te verzetten, aldus Magdalena. In Westerbork waren ze kaalgeschoren en op de trein naar Auschwitz gezet.&nbsp;

<blockquote>“Als vee werden we in wagons gestopt. Ik weet niet hoelang de reis geduurd heeft. In Auschwitz mochten we als familie bij elkaar blijven. We zaten in een “keet” met 60 - 70 mensen en daar stonden drie stapelbedden van drie lagen. Iedere familie kreeg één laag toegewezen.”</blockquote>

Magdalena moest hard werken in het Duitse vernietigingskamp: stenen sjouwen en stenen kloppen, omdat er een weg gemaakt moest worden naar het crematorium. Ze had er de meest verschrikkelijke dingen met de Joden zien gebeuren.&nbsp;

<blockquote>“Ze gingen levend de crematoria in en werden verbrand. Wij hebben geluk gehad, wij zijn teruggekomen. Maar de meesten zijn allemaal gebleven. We waren jong en konden werken, anders waren we ook niet teruggekomen. Na drie maanden moest mijn vader weg met de mannen, toen mijn broers ook allemaal en wij, de meisjes. Mijn moeder bleef achter met mijn grote zus Karoline en haar dochtertje, eveneens Karoline geheten, van twee jaar oud. Later hoorden we dat degenen die achterbleven direct de oven in gegaan zijn.”</blockquote>

Magdalena kwam na Auschwitz in Bergen-Belsen, Leipzig, Birkenau en Dachau terecht.&nbsp;Ze stierf er bijna van de honger, maar wist uiteindelijk ternauwernood te overleven. Na de oorlog keerde Magdalena terug naar Nederland, waar ze uitgeput aankwam. Tijdens het interview in 1986 vertelde Magdalena dat ze als gevolg van haar tijd in de kampen vrijwel niets meer kon ondernemen. Desondanks was een uitkering afgewezen: ‘U bent niet ziek, u bent gezond’, had ze te horen gekregen.&nbsp;

Uiteindelijk kreeg Magdalena jaarlijks 500 gulden aan ‘vakantiegeld’ toegewezen en ‘hulp in de huishouding’. Recht op meer had ze niet, aldus de instanties, want ze was inmiddels getrouwd en haar man was kostwinner. Wel ontving ze later van Duitsland 1600 marken aan ‘Wiedergutmachungsgeld’.&nbsp;

Magdalena Berger is in juni 2003 overleden.

Magdalena Berger

These are the things you will (and will not) find on this website

About this website

Disclaimer

Naan is een heel stoer, kleurrijk meisje. Ze komt uit een rijke cultuur. In het boekje&nbsp;Naan en de wonderlijke schoolreis&nbsp;neemt Naan ons mee op haar reis de wijde wereld in. Ze laat zien dat je nooit moet opgeven en dat je zelf je droom kunt waarmaken.&nbsp;

Het boekje&nbsp;Naan en de wonderlijke schoolreis&nbsp;is een creatie van Alisa Cuuna en is geboetseerd naar haar eigen leven. Alisa is een Roma, geboren in 1991 in Aversa nabij Napels, die vanaf haar tiende levensjaar in Nederland woont. Haar vader en moeder komen oorspronkelijk uit het voormalige Joegoslavië en trokken vandaar naar Italië. ‘Mijn ouders vonden het daar prima en hadden er hun draai gevonden. Toch moesten ze daar halverwege de jaren negentig weer weg. En zo kwamen wij in Nederland terecht’, aldus Alisa.&nbsp;

In Nederland aangekomen wordt de familie Cuuna vanwege stateloosheid in de asielprocedure geplaatst. De kinderen kunnen naar school en leren er Nederlands, haar ouders niet. Om die reden leest Alisa voor haar ouders alle officiële stukken met betrekking tot hun procedure en vertaalt deze voor hen. Alisa voelt dit als een grote verantwoordelijkheid. ‘Ik kon hierdoor geen kind meer zijn.’

Als het gezin uitgeprocedeerd is, hebben ze nergens meer recht op. Alisa, 15 jaar oud, wil echter zo graag studeren, dat ze zelf naar scholen gaat om te lobbyen om aangenomen te worden. Zo lukt het haar om HAVO/VWO te doen. Door haar illegale status is het echter niet mogelijk om aan het eindexamen deel te nemen.&nbsp;&nbsp;

In 2009 worden de ouders van Alisa en haar broertje en zusjes uitgezet naar Kosovo, terwijl zij alleen in Nederland achterblijft, illegaal, zonder verblijfplaats en sociale voorzieningen. Na één dag wordt het gezin Cuuna echter weer naar Nederland teruggestuurd en begin alles van voren af aan.

Alisa klopt voor hulp aan bij instanties als Unicef en Defence for Children, organisaties die opkomen voor de rechten van kinderen. Of het geholpen heeft kan niet met zekerheid vastgesteld worden, maar uiteindelijk mag de familie Cuuna vanwege het kinderpardon in Nederland blijven. Alisa is haar ouders dankbaar voor het besluit dat ze ooit naar Nederland gegaan zijn. Ze is niet meer stateloos en heeft na 23 jaar een paspoort. Ze studeert in 2018 af aan de toneelschool in Groningen en behaalt in 2024 haar Bachelor of Fine Arts.&nbsp;

Alisa’s jeugdervaringen hebben er mede toe geleid dat zij in 2021 de stichting Power of Choice heeft opgericht. Deze heeft als missie onderwijs bij minderheidsgroeperingen te bevorderen. Daarnaast stimuleert de stichting participatie en integratie van kinderen in de Nederlandse samenleving met de focus op cultuur en identiteit. In 2023 brengt de stichting het boekje over Naan uit. &nbsp;

Bij de keuze van projecten voor de stichting heeft Alisa veel aandacht voor de gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het verhaal over de moord op de Sinti en Roma, ‘de vergeten Holocaust’, moet doorverteld worden, vindt ze. Ook omdat Sinti en Roma nog steeds vaak negatief in de media komen, de vooroordelen zijn hardnekkig. Veel jongeren waar Alisa mee samenwerkt vinden het moeilijk om te zeggen dat ze Sinti of Roma zijn. Alisa spreekt hierbij ook uit eigen ervaring, ook zij heeft haar Roma achtergrond in haar jeugd een tijdlang verzwegen.

<blockquote>“Het is niet goed als je je afkomst moet ontkennen. Je ontkent je identiteit met zijn normen en waarden.”</blockquote>

Nu draait Alisa het om: ze gebruikt dat wat ze heeft meegemaakt in haar werk als theatermaker en actrice. Zo ook in haar theatermonoloog ‘Lieve Settela’. In dit theaterstuk worden de levens van Settela Steinbach en Alisa naast elkaar gelegd middels een briefwisseling. Settela, een Sintezza, is het meisje met de hoofddoek op het filmfragment uit 1944 in kamp Westerbork dat ingeklemd tussen twee schuifdeuren van een goederwagon naar buiten staart. De trein staat op het punt te vertrekken naar Auschwitz.&nbsp;

De fictieve briefwisseling begint als Settela negen jaar is en in Limburg woont. Ze wisselen ervaringen uit en worden vriendinnen. Beiden komen uit een goed en warm gezin, waar het veilig is. Ze delen leuke dingen met elkaar. Maar op een zeker moment verandert het leven totaal: er gaan geruchten over mannen met zwarte laarzen die hen (de Sinti en Roma) willen oppakken.&nbsp;

Het stuk eindigt met Settela die uit de treinwagon kijkt naar een hond en zegt: ‘Ik kijk naar de hond, ik wil die hond zijn. Ik wil buitenspelen. Ik ben bang.’ Met een klap worden de wagondeuren dichtgeschoven en vergrendeld. Alisa tot slot: ‘Jij, Settela, woont in mij. Ik neem je mee op mijn reis. Jij bent mijn fundament en inspiratie om te kunnen zijn wie ik ben.’ &nbsp;<figure class="image image_resized" style="width:50%;"><img src="https://kenniscentrum.kampwesterbork.nl/HttpHandler/icoon.ico?file=17618766"></figure>

Voor Alisa was een briefwisseling tussen haar en Settela Steinbach als theatrale manier om haar verhaal te vertellen, een logische. Ze ziet parallellen tussen beide levens: Settela was net als haar een kind en wilde leven. En waar Settela in Westerbork terechtkwam daar verbleef Alisa als tienjarig meisje jarenlang in de asielprocedure, zonder verblijfsvergunning. Heel andere levens, maar toch ook weer gelijk. ‘Je voelt je niet gewenst en dat is heel erg. Lieve Settela is daarom een project dat dicht bij mijn hart ligt. Het werken eraan heeft me geheeld”.

Alisa hoopt dat het verhaal van Settela meer bekendheid krijgt. Ze trekt met haar voorstelling langs scholen in Nederland, zodat volgende generaties kennis kunnen nemen van deze geschiedenis en zíj vrijer kan bewegen in een wereld die zo behept is met vooroordelen.

Wat staat er op deze website en wat (nog) niet?

Over deze website

In kamp Westerbork behoorde zij&nbsp; tot de groep van de gedoopte Joden. Ze had in het kamp al twee verjaardagen in ‘gekozen’ eenzaamheid gevierd. Ze had vele onbekenden, bekenden en familieleden zien vertrekken. Zelf was dacht ze op basis van haar gedoopte status vrijgesteld te zijn van dit lot en hoopte ze tot het einde van de oorlog in kamp Westerbork te kunnen blijven.

In de nacht van 3 op 4 september 1944 kreeg zij echter te horen dat ze zich klaar moest maken voor deportatie naar Theresienstadt. De hele nacht was ze bezig met pakken. De volgende ochtend werd ze onder begeleiding van de Joodse ordedienst naar de trein begeleid. De bagage werd op karren gegooid en in de stromende regen voor de trein gereden. Toen Henriette bij haar wagon aankwam trof ze een ruimte aan dat zo vol met koffers en bagage was, dat er voor de mensen haast geen ruimte meer was.

<blockquote>“Ik werd met enige kennissen in een witte bananenwagen gestopt. We moesten een hangplek vinden tussen de rugzakken en koffers. We hadden brood voor twee dagen meegekregen en er stond een ton met water en een ton voor behoeften midden in de wagon. Toen ik ‘zat’ en rondkeek telde ik 64 personen en toen onze coupé gesloten werd met een ijzeren bout van buiten merkte ik dat de wagon hermetisch afgesloten was en er geen kiertje open was om lucht of licht binnen te laten. Daar de wagen witgekalkt was, hadden we een beetje schemerlicht (…)”</blockquote>

Henriette kreeg tijdens het transport last van haar hart. Ze moest gaan liggen, echter daar was geen plaats voor. Ze heeft zich toen maar gewoon laten vallen en bleef zo een uur liggen. In de nacht kwam de trein in Theresienstadt aan. Het viel niet mee om de kleren en de bagage bij elkaar te rapen. De mensen waren half gek geworden en gaven elkaar geen ruimte. Toen de trein stilhield werden de ijzeren deuren met een ruk geopend en werd er geschreeuwd uit te stappen. Henriette had net het hoognodige kunnen aantrekken, echter haar mantels, dekens en handtassen kon ze niet vinden en ze kreeg geen tijd om het te zoeken. De rest van de nacht moest ze op de grond &nbsp;van een gebouw doorbrengen totdat ze werd geregistreerd en in de Hamburgerkazerne werd ondergebracht.

Begin februari &nbsp;1945 werd Henriette met een groep uitgewisseld naar Zwitserland. Ze slaagde erin met haar zwakke gezondheid kamp Westerbork en Theresienstadt te overleven. In Zwitserland kon ze weer bijkomen en uitrusten en de ellende van bijna twee jaar kamp achter zich laten. Ze keek er naar uit om terug te gaan naar haar geboorteland en haar familie. Echter op 23 juli 1945 ontvingen haar kinderen van de Nederlandse gezant te Bern een telegram met de mededeling dat Henriette tijdens het inpakken van haar bagage voor de terugreis naar Nederland aan een beroerte was overleden.

Brief van Henriette Enthoven-van Lier vanuit Mont-Pèlerin over het transport van 4 september 1944 naar Theresienstadt

Recept uit kamp Westerbork

Bewijs van crematie Datum: 18-03-1943 Nr. 121 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Eichwald, Egon geb. 19-10-83 overleden 16-03-1943 te Westerbork op: 17-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 18-03-1943 Nr. 121 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Eichwald, Egon geb. 19-10-83 overleden 16-03-1943 te Westerbork op: 17-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Egon Eichwald

Ontwerptekening voor een operettevoorstelling ‘Bloemen van Hawai' - Finale Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-1948

Ontwerptekening voor een operettevoorstelling ‘Bloemen van Hawai' - Finale Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-1948

Tekening/Ontwerp voor een decor voor 'Bloemen van Hawai' in Interneringskamp Westerbork

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 201 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Van Gigch, Rosalie Henriette geb. 25-08-65 overleden te Westerbork op 16-04-1943 op: 19-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 201 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Van Gigch, Rosalie Henriette geb. 25-08-65 overleden te Westerbork op 16-04-1943 op: 19-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Rosalie Henriette van Gigch

Van: Snuijf, Elias Aan: de Ridder, Joop Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-08-15 Onderwerp: naar het werkkamp Ruinen; dankbaar voor de brieven en de vriendschap; de brieven van Joop stuurt hij weer terug; vaarwel.

Van: Snuijf, Elias Aan: de Ridder, Joop Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-08-15 Onderwerp: naar het werkkamp Ruinen; dankbaar voor de brieven en de vriendschap; de brieven van Joop stuurt hij weer terug; vaarwel.

Brief van Elias Snuijf aan Joop de Ridder vanuit kamp Westerbork

Barak in het kamp Westerbork&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1944

Barak in het kamp Westerbork&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1944

Zicht op een woonbarak in kamp Westerbork

Bord Bord met de tekst: Westerbork-Auschwitz Auschwitz-Westerbork. Zug muss geschlossen nach Westerbork zurück. Westerbork, kamp, 1942-1944 Bord van de trein die van Westerbork naar Auschwitz en retour ging. Zie tevens de foto van een replica (zonder aantasting des tijds). &nbsp;

Bord Bord met de tekst: Westerbork-Auschwitz Auschwitz-Westerbork. Zug muss geschlossen nach Westerbork zurück. Westerbork, kamp, 1942-1944 Bord van de trein die van Westerbork naar Auschwitz en retour ging. Zie tevens de foto van een replica (zonder aantasting des tijds). &nbsp;

Frederik Walter Kamerling was een zoon van gemengd-gehuwde (sic) arts. Hij was zelf ongehuwd. Van beroep was hij bakker. Vanwege een zwakke geestelijke gesteldheid werd ij in augustus 1942 opgenomen in de inrichting Zon en Schild. Toen in februari 1943 het gerucht ging dat de Joodse patienten zouden worden opgehaald, haalde zijn vader hem daar weg en bracht hem onder bij een gezin in de Tuinstraat in Amersfoort. Frederik Walter Kamerling was in de war. Op 20 augustus 1943 kwam bij de politie een melding binnen dat hij in overspannen toestand via een dakgoot bij een Duitse buurman naar binnen was geklommen. Hij werd per taxi teruggebracht naar Zon en Schild en daarna via Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd.&nbsp; Bron: K.Ribbens, Zullen we nog terugkeren...... De jodenvervolging in Amersfoort tijdens de tweede wereldoorlog (Amersfoort 2002) 92, 166-167

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 287 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Spanier, Anna geb. 08-09-66 overleden te Westerbork op 13-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 287 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Spanier, Anna geb. 08-09-66 overleden te Westerbork op 13-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Anna Spanier

Van: Brandon, David Aan: Brandon-Smid, Hillechiena Plaats: Putten, werkkamp de Vanenburg&nbsp; Datum: 1942&nbsp; Onderwerp: Brandon is nu een week in het werkkamp. Hij werkt in een ploeg onder leiding van Aäron Goudsmit. De mannen zijn bang voor strengere maatregelen nu één van de mannen is betrapt op contact met familie in de buurt van het kamp. Tot nu toe is er niets gebeurd, maar de betrokkenen is ‘verloren’; die zal wel naar Polen gaan. ‘Wat is dat ellendig voor de orthodoxen om zaterdags naar het werk te gaan en margarine te eten.’

Van: Brandon, David Aan: Brandon-Smid, Hillechiena Plaats: Putten, werkkamp de Vanenburg&nbsp; Datum: 1942&nbsp; Onderwerp: Brandon is nu een week in het werkkamp. Hij werkt in een ploeg onder leiding van Aäron Goudsmit. De mannen zijn bang voor strengere maatregelen nu één van de mannen is betrapt op contact met familie in de buurt van het kamp. Tot nu toe is er niets gebeurd, maar de betrokkenen is ‘verloren’; die zal wel naar Polen gaan. ‘Wat is dat ellendig voor de orthodoxen om zaterdags naar het werk te gaan en margarine te eten.’

Brief van David Brandon aan zijn vrouw vanuit werkkamp de Vanenburg

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-19 Onderwerp: kampgevangenen in een wagon met hun bagage; echtpaar Dannheisser-Bloch.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-19 Onderwerp: kampgevangenen in een wagon met hun bagage; echtpaar Dannheisser-Bloch.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Van:&nbsp; Aan: Liefste Eddy en allemaal&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-10-26&nbsp; Onderwerp: illegaal brieven sturen; omstandigheden; quarantaine.

Van:&nbsp; Aan: Liefste Eddy en allemaal&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-10-26&nbsp; Onderwerp: illegaal brieven sturen; omstandigheden; quarantaine.

Brief van een onbekende aan Eddy vanuit kamp- Westerbork

Bekendmaking door K. Schlesinger betreffende het overdragen van de kampleiding aan Van As.&nbsp; Datum: 1945-04-12 Plaats: Westerbork, kamp Kampcommandant Gemmeker had bij zijn vertrek zijn pistool overhandigd aan K. Schlesinger, de eerste Joodse dienstleider van het kamp. Dit als symbolische overdracht van het commando over het kamp. Schlesinger droeg het pistool vervolgens over aan Van As, die als als vertegenwoordiger van de gemeente Westerbork in het kamp werkzaam was.

Bekendmaking door K. Schlesinger betreffende het overdragen van de kampleiding aan Van As.&nbsp; Datum: 1945-04-12 Plaats: Westerbork, kamp Kampcommandant Gemmeker had bij zijn vertrek zijn pistool overhandigd aan K. Schlesinger, de eerste Joodse dienstleider van het kamp. Dit als symbolische overdracht van het commando over het kamp. Schlesinger droeg het pistool vervolgens over aan Van As, die als als vertegenwoordiger van de gemeente Westerbork in het kamp werkzaam was.

HermanDuizend

Herman
Duizend