In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Fotograaf: Sluis, van de, M. Centrale weg in het woonoord Schattenberg. Plaats: Woonoord Schattenberg Datum: 1965-1970&nbsp; Boulevard des Misères; hoofdweg; Centrale Keuken en aardappelschilkeuken. In de Schattenberg periode diende het gebouw als keuken, ‘winkelcentrum’ en kerk.&nbsp; Op de achtergrond de pijp van het ketelhuis.

Fotograaf: Sluis, van de, M. Centrale weg in het woonoord Schattenberg. Plaats: Woonoord Schattenberg Datum: 1965-1970&nbsp; Boulevard des Misères; hoofdweg; Centrale Keuken en aardappelschilkeuken. In de Schattenberg periode diende het gebouw als keuken, ‘winkelcentrum’ en kerk.&nbsp; Op de achtergrond de pijp van het ketelhuis.

Foto van de centrale weg in het woonoord Schattenberg en de voormalige Centrale Keuken

luchtopname van de rij telescopen met overblijfselen van woonoord Schattenberg. Plaats: Radiosterrenwacht/Woonoord Schattenberg Datum: 1968-1970

luchtopname van de rij telescopen met overblijfselen van woonoord Schattenberg. Plaats: Radiosterrenwacht/Woonoord Schattenberg Datum: 1968-1970

Luchtfoto van de radiotelescopen en het woonoord Schattenberg

Foto van Orpa Goergoerem en haar vader Corinus Goergoerem in de tuin van hun gastgezin in Emmen.&nbsp; Plaats: Emmen Datum: 1960-1965 Molukse kinderen die in woonoord Schattenberg woonden konden tijdens de zomervakantie logeren in een Nederlandse gastgezin. Dit werd vanuit de overheid georganiseerd om de kinderen te laten integreren in de Nederlandse samenleving.

Foto van Orpa Goergoerem en haar vader Corinus Goergoerem in de tuin van hun gastgezin in Emmen.&nbsp; Plaats: Emmen Datum: 1960-1965 Molukse kinderen die in woonoord Schattenberg woonden konden tijdens de zomervakantie logeren in een Nederlandse gastgezin. Dit werd vanuit de overheid georganiseerd om de kinderen te laten integreren in de Nederlandse samenleving.

Foto van Orpa Goergoerem met haar vader in de tuin van een gastgezin in Emmen

Zijaanzicht van de voormalige Centrale Keuken Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1965-1970 In woonoord Schattenberg diende deze barak naast die van Centrale Keuken onder andere als winkelcentrum en kerk.

Zijaanzicht van de voormalige Centrale Keuken Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1965-1970 In woonoord Schattenberg diende deze barak naast die van Centrale Keuken onder andere als winkelcentrum en kerk.

Foto van de centrale weg en de voormalige Centrale Keuken in woonoord Schattenberg

Van: Burgemeester gem. Zuidbroek&nbsp; Aan: Secr. Generaal Dep. Bin. Zaken&nbsp; Plaats: Den Haag&nbsp; Datum: 1940-10-30&nbsp; Onderwerp: verklaringen t.a.v. Arische afstamming.

Van: Burgemeester gem. Zuidbroek&nbsp; Aan: Secr. Generaal Dep. Bin. Zaken&nbsp; Plaats: Den Haag&nbsp; Datum: 1940-10-30&nbsp; Onderwerp: verklaringen t.a.v. Arische afstamming.

Brief van de burgemeester van de gemeente Zuidbroek aan het Departement van Binnenlandse Zaken

Ingang van woonoord Schattenberg met slagboom en portiersgebouw (links, barak 75).&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1970. Daarnaast zicht op de administratiebarak (31 en 32 ) en de voormalige Centrale Keuken (28, 29 en 30).

Ingang van woonoord Schattenberg met slagboom en portiersgebouw (links, barak 75).&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1970. Daarnaast zicht op de administratiebarak (31 en 32 ) en de voormalige Centrale Keuken (28, 29 en 30).

Foto van de ingang van woonoord Schattenberg

Luchtopname van de rij telescopen met linksboven de barakken van het woonoord Schattenberg.&nbsp; Plaats: Radiosterrenwacht/Woonoord Schattenberg Datum: 1968-1970.

Luchtopname van de rij telescopen met linksboven de barakken van het woonoord Schattenberg.&nbsp; Plaats: Radiosterrenwacht/Woonoord Schattenberg Datum: 1968-1970.

Luchtfoto van de radiotelescopen en barakken van het woonoord Schattenberg

Fotograaf: Stertzenbach, W. Boswachterswoning aan de weg naar het woonoord Schattenberg.&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1959.&nbsp; Bord met een verwijzing naar de ingang van woonoord Schattenberg. In Schattenberg werd deze plek in de volksmond ‘Post Hooghalen’ genoemd, naar een bordje dat daar stond.

Fotograaf: Stertzenbach, W. Boswachterswoning aan de weg naar het woonoord Schattenberg.&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1959.&nbsp; Bord met een verwijzing naar de ingang van woonoord Schattenberg. In Schattenberg werd deze plek in de volksmond ‘Post Hooghalen’ genoemd, naar een bordje dat daar stond.

Foto van de boswachterswoning en de wegwijzer naar het woonoord Schattenberg

Foto van de familie Bloemhard Plaats: Schattenberg, kamp Datum: 1951/1952 Onderwerp: bewoners, barakken en sneeuw.

Foto van de familie Bloemhard Plaats: Schattenberg, kamp Datum: 1951/1952 Onderwerp: bewoners, barakken en sneeuw.

Foto van het gezin Bloemhard in kamp Schattenberg

Fotograaf: Sluis, van de, M. Ingang van woonoord Schattenberg Plaats: Schattenberg Datum: 1970-06 Een blik op de kampingang met slagboom. De klok ontbreekt, links is het portierhuis en rechts de garages en woningen. Op de voorgrond zijn een aantal kinderen op de fiets te zien.&nbsp;

Fotograaf: Sluis, van de, M. Ingang van woonoord Schattenberg Plaats: Schattenberg Datum: 1970-06 Een blik op de kampingang met slagboom. De klok ontbreekt, links is het portierhuis en rechts de garages en woningen. Op de voorgrond zijn een aantal kinderen op de fiets te zien.&nbsp;

Afbraak van barakken&nbsp;met een latrine en de radiotelescopen op de achtergrond. Plaats: Woonoord Schattenberg Datum: 1971

Afbraak van barakken&nbsp;met een latrine en de radiotelescopen op de achtergrond. Plaats: Woonoord Schattenberg Datum: 1971

Foto van de afbraak van barakken in Woonoord Schattenberg

Fotograaf: Stertzenbach, W. Afrastering van woonoord Schattenberg. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1959 In het midden een kleine doorgang met het bord, verwijzend naar de beheerder. Op de achtergrond barakken, waaronder barak 4. Een verbeterde versie van de oude OD-doorgang.

Fotograaf: Stertzenbach, W. Afrastering van woonoord Schattenberg. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1959 In het midden een kleine doorgang met het bord, verwijzend naar de beheerder. Op de achtergrond barakken, waaronder barak 4. Een verbeterde versie van de oude OD-doorgang.

Foto van afrastering en een doorgang naar het woonoord Schattenberg

Fotograaf: Stertzenbach, W. Omheining en latrinegebouw&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1959 Omheining op de voorgrond van prikkeldraad op staketsels (stamt uit de periode van het Interneringskamp). Links op de foto latrine G, rechts op achtergrond een grote woonbarak. Zicht op barak 56 en 57 vanuit het zuiden.

Fotograaf: Stertzenbach, W. Omheining en latrinegebouw&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1959 Omheining op de voorgrond van prikkeldraad op staketsels (stamt uit de periode van het Interneringskamp). Links op de foto latrine G, rechts op achtergrond een grote woonbarak. Zicht op barak 56 en 57 vanuit het zuiden.

Foto van een omheining en een voormalig latrinegebouw in het woonoord Schattenberg

Op de foto’s stonden de namen van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz. Zij waren voor een langere periode woonachtig aan de Kapelweg op nummer 108. Ook Alfreds moeder woonde op dit adres. In eerste instantie zeiden de namen mij niets. Al verder zoekend kwam ik een aantekening tegen over de vondst van dit Joodse echtpaar in een massagraf bij kamp Westerbork. Ineens gaat er van alles door mij heen: Massagraf, Luitenant Konings, het Engelse Werk, het crematorium van kamp Westerbork en een monument.&nbsp;

In de jaren negentig vertelde voormalig Luitenant Konings mij tijdens een interview over de vondst van dit graf in mei 1945 en het herbegraven van het echtpaar op de begraafplaats in het dorp Westerbork. Hij liet naar aanleiding van de ontdekking van het graf een proces-verbaal opmaken waarin alles tot in het detail werd beschreven.

Jaren later kwam ik er achter dat het echtpaar begin oktober 1944 &nbsp;iets buiten Zwolle op het Engelse Werk was geëxecuteerd. Ze werden ter plekke in hun eigen gedolven graf begraven en kort daarna weer opgegraven en naar kamp Westerbork overgebracht. Het was de bedoeling al hun sporen te wissen en hun restanten te laten verassen in het crematorium van het kamp.

Door gebrek aan brandstof konden de ovens niet worden gebruikt en werden de stoffelijke overschotten voor de tweede keer begraven aan de zuidkant van het kamp. In 1945 kreeg luitenant Konings op basis van verhalen en geruchten de opdracht het graf op te sporen en er verslag van te doen.

De originele foto’s van het echtpaar Schnell in het dossier van Dina van der Geld gaven ineens een ander licht op het verhaal. Op de Kapelweg begon dus het verhaal van dit echtpaar. Ze huurden er een kamer en hielden zich zoveel mogelijk koest.

Op zondag 17 augustus 1942 scrhreef Dina van der Geld het volgende in haar dagboek:

<blockquote>“Gisteren was het een ontzettende dag. De familie Schnell had bericht gehad dat ze naar Polen moesten en de oude Mevrouw Schnell moest zich in Amsterdam melden. O, mevrouw huilde zo erg. Juffrouw Loots was juist een paar dagen naar Haarlem maar is meteen teruggekomen. Ik ben er de hele dag geweest en heb als maar kleine dingetjes genaaid en andere werkjes gedaan. En bij elke steek denk je waar en hoelang zullen ze het nog dragen. Mogen ze het wel meenemen en pakken die Duitsers niet alles af. O, al die oude mensen die maar worden weggebracht. Oorspronkelijk zou het in de nacht die volgt van dinsdag op woensdag gebeuren, maar ’t wordt wellicht verdeeld over twee weken. Oh, kon ik ze maar helpen of nog beter verstoppen.”</blockquote>

Het echtpaar Schnell besloot nu echt onder te gaan duiken, eerst in Amersfoort en later in Oldebroek. Door verraad zijn zij met nog vier anderen opgepakt en in de nacht van 3 op 4 oktober 1944 op het&nbsp; Engelse Werk geëxecuteerd. Op de plek van de executie is nu een monument.&nbsp; &nbsp;

Foto van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz

Ansichtkaart van woonoord Schattenberg. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1955-1965 Met plaatjes van het ketelhuis, kantine, kantoren, ziekenhuis, dienstwoning en kleuterschool (nieuwe barak).

Ansichtkaart van woonoord Schattenberg. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1955-1965 Met plaatjes van het ketelhuis, kantine, kantoren, ziekenhuis, dienstwoning en kleuterschool (nieuwe barak).

Foto van een ansichtkaart met beelden van barakken uit woonoord Schattenberg

Fotograaf: Stertzenbach, W. Ingang van woonoord Schattenberg. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1959 Het portiersgebouw met het afsluithek; slagboom en klok. Het portiersgebouw is barak 75. Het gaat hier om een nieuwe barak op deze plek met het nummer van de oude.

Fotograaf: Stertzenbach, W. Ingang van woonoord Schattenberg. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1959 Het portiersgebouw met het afsluithek; slagboom en klok. Het portiersgebouw is barak 75. Het gaat hier om een nieuwe barak op deze plek met het nummer van de oude.

Foto van de ingang van het woonoord Schattenberg

Fotograaf: Sluis, van de, M. Schouwburg van woonoord Schattenberg. Plaats: Woonoord Schattenberg Datum: 1965-1970 Voormalige synagoge, schouwburg en registratiezaal. In het woonoord onder andere gebruikt voor toneel, schooluitvoeringen, bijeenkomsten, muziekoptredens en filmvertoningen

Fotograaf: Sluis, van de, M. Schouwburg van woonoord Schattenberg. Plaats: Woonoord Schattenberg Datum: 1965-1970 Voormalige synagoge, schouwburg en registratiezaal. In het woonoord onder andere gebruikt voor toneel, schooluitvoeringen, bijeenkomsten, muziekoptredens en filmvertoningen

Foto van de schouwburg van woonoord Schattenberg

Marktkraampje met kleding op het kampterrein.&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1960-1965&nbsp; In het woonoord was er naast de toko's (kruiden, levensmiddelen, bakker, visboer) ook op het grindveld voor de 80-er barakken geregeld markt. De dagen daarna zag je kinderen met dezelfde soorten truien, broeken, jurken etc. lopen.

Marktkraampje met kleding op het kampterrein.&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1960-1965&nbsp; In het woonoord was er naast de toko's (kruiden, levensmiddelen, bakker, visboer) ook op het grindveld voor de 80-er barakken geregeld markt. De dagen daarna zag je kinderen met dezelfde soorten truien, broeken, jurken etc. lopen.

Foto van een marktkraampje met kleding in woonoord Schattenberg

Foto van de woning in Hoogezand. De woning werd het gezin Bloemhard toegewezen. Vanuit kamp Schattenberg is het gezin op 28 februari 1951 naar deze woning verhuisd. Plaats: Hoogezand Datum: 1951

Foto van de woning in Hoogezand. De woning werd het gezin Bloemhard toegewezen. Vanuit kamp Schattenberg is het gezin op 28 februari 1951 naar deze woning verhuisd. Plaats: Hoogezand Datum: 1951

Foto van de woning in Hoogezand die de familie Bloemhard werd toegewezen

Buitenopname. Groep poserende volwassenen in het gras. Een vrouw in verpleegstersuniform en drie politieagenten. Twee bewoners in burgerkleding. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1955-1960 De agent in het midden is Jan Vrieling.

Buitenopname. Groep poserende volwassenen in het gras. Een vrouw in verpleegstersuniform en drie politieagenten. Twee bewoners in burgerkleding. Plaats: woonoord Schattenberg Datum: 1955-1960 De agent in het midden is Jan Vrieling.

Foto van personeel van woonoord Schattenberg

Tekening van de situatie in woonoord Schattenberg. Plaats: Woonoord Schattenberg Datum: 1968 Foto van een tekening van Peter van Straaten, gemaakt voor de illustratie van een krantenartikel (Het Parool, 1968, ‘Weerzien met Westerbork’). Te zien is ‘portier’; een bord met een verwijzing naar de de schietbaan voor Nederlandse militairen een kleine kilometer verderop.

Tekening van de situatie in woonoord Schattenberg. Plaats: Woonoord Schattenberg Datum: 1968 Foto van een tekening van Peter van Straaten, gemaakt voor de illustratie van een krantenartikel (Het Parool, 1968, ‘Weerzien met Westerbork’). Te zien is ‘portier’; een bord met een verwijzing naar de de schietbaan voor Nederlandse militairen een kleine kilometer verderop.

Foto van een tekening van de toegang naar het woonoord Schattenberg

Foto van de synagoge, barak 9

Fotograaf: Sluis, van de, M. Schouwburg&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Voormalige synagoge, schouwburg en registratiezaal. In het woonoord onder andere gebruikt voor toneel, schooluitvoeringen, bijeenkomsten, muziekoptredens en filmvertoningen.

Fotograaf: Sluis, van de, M. Schouwburg&nbsp; Plaats: woonoord Schattenberg Voormalige synagoge, schouwburg en registratiezaal. In het woonoord onder andere gebruikt voor toneel, schooluitvoeringen, bijeenkomsten, muziekoptredens en filmvertoningen.

Foto van Hendricus Bloemhard en een onbekende man. Op de achtergrond is de woning van Van der Speck O'Breen (voormalige woning kamp commandant) te zien. Datum: 1950 Plaats: Westerbork, kamp (repatriëring)

Foto van Hendricus Bloemhard en een onbekende man. Op de achtergrond is de woning van Van der Speck O'Breen (voormalige woning kamp commandant) te zien. Datum: 1950 Plaats: Westerbork, kamp (repatriëring)

Foto van Hendricus Bloemhard en een onbekende man.

Luchtopname van de rij telescopen met rechtsboven de barakken van het woonoord Schattenberg. Plaats: Radiosterrenwacht/Woonoord Schattenberg Datum: 1968-1970

Luchtopname van de rij telescopen met rechtsboven de barakken van het woonoord Schattenberg. Plaats: Radiosterrenwacht/Woonoord Schattenberg Datum: 1968-1970

Fotograaf: Sluis, van de, M. Bord met tekst&nbsp; Plaats: Woonoord Schattenberg Datum:&nbsp;1965-1970&nbsp; 'Verboden voor onbevoegden melden bij de beheerder'.

Fotograaf: Sluis, van de, M. Bord met tekst&nbsp; Plaats: Woonoord Schattenberg Datum:&nbsp;1965-1970&nbsp; 'Verboden voor onbevoegden melden bij de beheerder'.

Foto van een bord met de tekst 'Verboden voor onbevoegden melden bij de beheerder'

De naaister Elvira Sanders-Platz (* 1891) trouwde in 1918 in Leiden. Het jaar daarop werd hun dochter Anna gedoopt in Oegstgeest. Haar man overleed in 1939, haar dochter dook onder. &nbsp;Elvira werd in 1942 werden gearresteerd en &nbsp;via kamp Westerbork naar het concentratiekamp Auschwitz werd gedeporteerd.&nbsp; Bron: Zeugen für Christus. Das deutsche Martyrologium des 20. Jahrhunderts (2019)

Advertentie na aanleiding van het overlijden van C. Israels-van Dam

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp; Bron afbeelding: Erfgoed 's Hertogenbosch

Op 26 januari 2020 werd in Den Bosch een plaquette onthuld met de namen van 13 vermoorde Sinti en Roma uit Den Bosch. Het monument bevindt zich aan de Oranje Nassaulaan vlakbij het station. Van de 13 namen zijn er tien van de familie van August Grünholz, inclusief hijzelf. De overige drie personen zijn familie van Pawo Winterstein, van wie zijn opa en oma en een tante werden vermoord.&nbsp;

Pawo was in 2020 aanwezig bij de onthulling. Na al die jaren stond hij nog steeds met een bedrukt gevoel op de plek waar zijn familieleden in de Tweede Wereldoorlog waren afgevoerd, zo vertelde Pawo aan een verslaggeefster van&nbsp;Omroep Brabant. Er werd in het item van&nbsp;Omroep Brabant&nbsp;overigens niet gesproken over de aanwezigheid van directe familie van August bij de onthulling. Dat kon ook eigenlijk niet. Er was namelijk simpelweg niemand om hierover te vertellen. De gehele directe familie van August was tijdens de oorlogsjaren volledig uitgemoord.

<h4>Terug in de tijd: Sinti en Roma in Den Bosch</h4>

Vele eeuwen reisden Sinti en Roma in de omgeving van Den Bosch. Zij trokken rond in tenten of verbleven in herbergen, schuren, hooibergen of vergelijkbare slaapplaatsen en maakten graag muziek. Op momenten dat ze langer in Den Bosch verbleven kwamen de Bosschenaren graag naar het ‘zigeunerkamp’ om zich te vermaken met de muziek en de volksdans van de Sinti en Roma.&nbsp;Begin twintigste eeuw werden er regels afgekondigd om de mobiliteit van de Sinti en Roma te beperken. Zo werden personen die niet de juiste papieren konden overleggen zonder pardon het land uitgezet. Ook waren ze aangewezen op door de regering ingestelde woonwagenkampen.&nbsp;

Rond 1920 ontstond in Den Bosch het eerste kamp voor permanente bewoning, kamp ‘Het Stortje’.&nbsp;In 1932 werd land ten noorden van de stad bouwrijp gemaakt. Dit gebied was zo ver van de stad gelegen, dat het door Bosschenaren 'Siberië', ofwel 'De Siep', werd genoemd. Hier kwam een nieuw woonwagenkamp met dezelfde naam en ‘Het Stortje’ werd opgeheven. Door het ontstaan van nieuwe woonwijken werden er ook scholen gebouwd. In een van de scholen kwam een apart klasje voor Sinti en Roma kinderen.&nbsp;

Tijdens de Tweede Wereldoorlog kregen Sinti en Roma en andere groepen woonwagenbewoners nog meer beperkende maatregelen opgelegd. In juli 1943 kwam er een reisverbod en moesten zij in een van de ruim 25 verzamelkampen gaan wonen. Paarden en een deel van de bezittingen werden in beslag genomen. ‘De Siep’ in Den Bosch was één van de aangewezen verzamelkampen.

August Grünholz (1926) leefde toen reeds op ‘De Siep’, samen met zijn vader, Heinrich Weiss (1893) en broer Carl Grünholz (1916). De moeder van het gezin, Juliana Maria Grünholz (in 1890 geboren in Duitsland), was drie jaar na de geboorte van August overleden. Carl Grünholz was voor de oorlog met Maria Steinbach (1912) getrouwd. Zij hadden samen zes kinderen: Maria, Sophia, Helena, Anna, Heinrich en Johanna.

Vroeg in de ochtend van 16 mei 1944, de dag van de grote razzia op Sinti en Roma in Nederland, omsingelden Nederlandse SS’ers samen met de plaatselijke politie het woonwagenkamp in Den Bosch. Omdat het hen niet duidelijk was wie Sinti en Roma waren en wie niet, vond er een selectie plaats op basis van onder meer huidskleur. Er werden 51 mensen opgepakt en naar het station gebracht waar de trein naar Westerbork al klaar stond.

Kort na aankomst in Westerbork werden 33 personen weer vrijgelaten, omdat zij in bezit waren van een buitenlands paspoort. De overige 18 gingen op 19 mei 1944 op transport naar Auschwitz, waaronder August Grünholz.&nbsp;In Auschwitz werd August tewerkgesteld en een paar maanden later, op 1 augustus 1944, geselecteerd voor transport naar het concentratiekamp Mittelbau-Dora.

In zowel het hoofdkamp als de vele subkampen van Mittelbau-Dora moesten gevangenen zware arbeid verrichten zoals het graven van tunnels voor de wapenproductie. Velen bezweken door de onmenselijke leef- en woonomstandigheden. Er was bijvoorbeeld onvoldoende kleding voor de lage temperaturen, slecht en weinig eten en vele gevangenen werden gemarteld en mishandeld door de SS. Een overlevende vertelt:

<blockquote>“De arme kerels, die zonder uitzondering extra voeding nodig hadden om hun aftakeling te boven te komen, stierven van honger. Geheel naakt lagen ze onder hun deken op het einde te wachten. Is er iets gruwelijker dan de volkomen eenzaamheid, waarin deze ongelukkigen afscheid namen van het leven?”</blockquote>

Tot de slachtoffers van Mittelbau-Dora behoort ook August Grünholz. Hij bezweek op 26 februari 1945 in kamp Ellrich.&nbsp;

De familieleden die tegelijk met August uit Den Bosch afgevoerd werden, te weten zijn vader en het gezin van zijn broer Carl, overleefden de oorlog evenmin. Heinrich Weiss en Carl Grünholz werden beiden eveneens in kamp Ellrich vermoord.&nbsp;De vrouw en kinderen van Carl werden op 3 augustus 1944, kort na het vertrek van de mannen, vermoord in Auschwitz, toen een grote groep Sinti en Roma de gaskamers werd ingedreven.

De Sinto August Grünholz werd in mei 1944 vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau weggevoerd. Hij zou de Tweede Wereldoorlog niet overleven.

Israel ImmanuelTaubes

Israel Immanuel
Taubes