In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Van: Dominee Dondorp Aan: Sturmbannfuhrer Deppner Plaats: Heemstede Datum: 1942-08 Onderwerp: verzoek om vrijlating van Asser Visser

Van: Dominee Dondorp Aan: Sturmbannfuhrer Deppner Plaats: Heemstede Datum: 1942-08 Onderwerp: verzoek om vrijlating van Asser Visser

Brief van Dominee Dondorp aan Sturmbannfuhrer Deppner betreffende A. Visser

Bewijs van crematie Datum: 19-07-1943 Nr. 436 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: De Haas, Mozes Izak geb. 03-11-53 overleden te Westerbork op 16-07-1943 op 16-07-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 19-07-1943 Nr. 436 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: De Haas, Mozes Izak geb. 03-11-53 overleden te Westerbork op 16-07-1943 op 16-07-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Mozes Izak de Haas

Enveloppe met adres.&nbsp; Gericht aan M. Wolff&nbsp; Datum: 1942-10 Met opmerking retour afzender. Maurits is bij de bezorging van de brief al uit kamp Westerbork ontsnapt.

Enveloppe met adres.&nbsp; Gericht aan M. Wolff&nbsp; Datum: 1942-10 Met opmerking retour afzender. Maurits is bij de bezorging van de brief al uit kamp Westerbork ontsnapt.

met adres van Maurits Wolff in kamp Westerbork

Oproep Van: Comité ter behartiging van de belangen der Nederlanders in Theresienstadt onder leiding van prof. Meijers.&nbsp; Plaats: Theresienstadt Datum: mei 1945 Onderwerp: oproep aan de Nederlandse regering om tot evacuatie van de 1400 uit Nederland afkomstige personen over te gaan. Daarnaast het verzoek om radio-uitzendingen te organiseren behelzende de namen van bloedverwanten die in Nederland achterbleven.&nbsp;

Oproep Van: Comité ter behartiging van de belangen der Nederlanders in Theresienstadt onder leiding van prof. Meijers.&nbsp; Plaats: Theresienstadt Datum: mei 1945 Onderwerp: oproep aan de Nederlandse regering om tot evacuatie van de 1400 uit Nederland afkomstige personen over te gaan. Daarnaast het verzoek om radio-uitzendingen te organiseren behelzende de namen van bloedverwanten die in Nederland achterbleven.&nbsp;

Oproep voor bevrijdde Nederlandse Joden in Theresienstadt

Van: Philips, Philipp Aan: Beste familie&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-07-26&nbsp; Onderwerp: censuur op brieven, omstandigheden in het kamp, voedsel, stemming, het pakken van de bagage voor het transport, toiletten, bevolking. De brief wordt door iemand weggebracht ‘dus kan ik schrijven wat ik wil’. Het is hier een concentratiekamp, alleen worden we niet gepijnigd, maar onze vrijheid is weg'. De Duitse en Nederlandse bewaking is correct zolang je doet wat ze willen. Mannen zijn gescheiden van de vrouwen en kinderen. Als voorbereiding op het transport van morgen, komen ze even bij elkaar om de rugzakken gezamenlijk in te pakken. Philipp vindt het jammer dat Schoontje niet bij hem is, want er zijn ontzettend veel getrouwde en verloofde mensen in het kamp. Hij hoopt nog wat geld te kunnen gaan wisselen en vanuit Duitsland een brief te kunnen schrijven.

Van: Philips, Philipp Aan: Beste familie&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-07-26&nbsp; Onderwerp: censuur op brieven, omstandigheden in het kamp, voedsel, stemming, het pakken van de bagage voor het transport, toiletten, bevolking. De brief wordt door iemand weggebracht ‘dus kan ik schrijven wat ik wil’. Het is hier een concentratiekamp, alleen worden we niet gepijnigd, maar onze vrijheid is weg'. De Duitse en Nederlandse bewaking is correct zolang je doet wat ze willen. Mannen zijn gescheiden van de vrouwen en kinderen. Als voorbereiding op het transport van morgen, komen ze even bij elkaar om de rugzakken gezamenlijk in te pakken. Philipp vindt het jammer dat Schoontje niet bij hem is, want er zijn ontzettend veel getrouwde en verloofde mensen in het kamp. Hij hoopt nog wat geld te kunnen gaan wisselen en vanuit Duitsland een brief te kunnen schrijven.

Brief van Philipp Philips aan zijn familie vanuit kamp Westerbork

1943

Februari 1943

Van: Lyon, Moritz Geboren: 1863-02-10 Aan: Polak, M. Datum: 1944-01-05 (poststempel) Plaats: Westerbork, kamp, barak 81 Onderwerp: verzoek om een pakket met 2 kilo aan levensmiddelen. Graag het zegel boven op het pakket plakken

Van: Lyon, Moritz Geboren: 1863-02-10 Aan: Polak, M. Datum: 1944-01-05 (poststempel) Plaats: Westerbork, kamp, barak 81 Onderwerp: verzoek om een pakket met 2 kilo aan levensmiddelen. Graag het zegel boven op het pakket plakken

Brief van Moritz Lyon aan M. Polak vanuit kamp Westerbork

Gezondheidszorg kamp Westerbork

Bezoek ziekenhuis buiten kamp Westerbork

Van: Sleutelberg, Meijer Aan: van Dam-Sleutelberg, Golina en haar gezin Plaats: Farmsum Datum: 1942-09-03 Onderwerp: met Pa gaat het naar omstandigheden goed; aan Mietje geschreven; 12 en 13 september nieuwjaarsviering; heeft Aron het nog druk bij de Joodse Raad?; gisteren de nieuwe bonkaarten gehaald… &nbsp;&nbsp;

Van: Sleutelberg, Meijer Aan: van Dam-Sleutelberg, Golina en haar gezin Plaats: Farmsum Datum: 1942-09-03 Onderwerp: met Pa gaat het naar omstandigheden goed; aan Mietje geschreven; 12 en 13 september nieuwjaarsviering; heeft Aron het nog druk bij de Joodse Raad?; gisteren de nieuwe bonkaarten gehaald… &nbsp;&nbsp;

Brief van Judikje, Borach en Meijer Sleutelberg aan Golina van Dam-Sleutelberg

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1939-06-17&nbsp; Onderwerp: Werkverschaffing Vluchtelingenkamp; inzet werklozen voor het in orde maken van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.

Van: Houtvester Assen&nbsp; Aan: Directeur Staatsbosbeheer&nbsp; Plaats: Assen&nbsp; Datum: 1939-06-17&nbsp; Onderwerp: Werkverschaffing Vluchtelingenkamp; inzet werklozen voor het in orde maken van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.

Brief van Houtvester Assen aan de directeur van Staatsbosbeheer

Bewijs van crematie Datum: 13-04-1943 Nr. 177 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: De Hoop, Mietje geb. 03-08-58 overleden te Westerbork op 05-04-1943 op: 09-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-04-1943 Nr. 177 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: De Hoop, Mietje geb. 03-08-58 overleden te Westerbork op 05-04-1943 op: 09-04-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Mietje de Hoop

Van: Wertheim, Philip Aan: Wertheim, Willem Plaats: Diever A, &nbsp;Joods werkkamp Datum: 1942-05-19 Onderwerp: Dank voor brief, sigaret en kaasbonnen. De moppen waren bijzonder aardig; ik heb er succes mee gehad bij mijn kamergenoten. Ina (Rosina; vrouw van Philip) is bij jullie in goede handen.

Van: Wertheim, Philip Aan: Wertheim, Willem Plaats: Diever A, &nbsp;Joods werkkamp Datum: 1942-05-19 Onderwerp: Dank voor brief, sigaret en kaasbonnen. De moppen waren bijzonder aardig; ik heb er succes mee gehad bij mijn kamergenoten. Ina (Rosina; vrouw van Philip) is bij jullie in goede handen.

Brief van Philip Wertheim aan zijn broer Willem vanuit het Joods werkkamp Diever A.

Joodse werkkampen

Joods werkkamp Diever A

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Onderwerp: blanco-waslijst van het Prinses Beatrix Lyceum in Glion (Zwitserland)

Onderwerp: blanco-waslijst van het Prinses Beatrix Lyceum in Glion (Zwitserland)

Waslijst Prinses Beatrix Lyceum

Van: Dekker, G. Aan:&nbsp;Buijvoets, J.G. Plaats: Gasselternijveen Datum: 1945-07-21 Onderwerp: Rapport over de werkzaamheden en gedrag van der gevangenen en B.S. -bewaking. De bewaking laat te wensen over waardoor de gevangenen hun kans zien om zich vrijheden te permitteren die niet toegestaan zijn. 'geen orde en tucht meer, ook niet onder de gevangenen'.

Van: Dekker, G. Aan:&nbsp;Buijvoets, J.G. Plaats: Gasselternijveen Datum: 1945-07-21 Onderwerp: Rapport over de werkzaamheden en gedrag van der gevangenen en B.S. -bewaking. De bewaking laat te wensen over waardoor de gevangenen hun kans zien om zich vrijheden te permitteren die niet toegestaan zijn. 'geen orde en tucht meer, ook niet onder de gevangenen'.

Rapport van G. Dekker over werkzaamheden en gedrag onder de bewakers en gedetineerden tijdens het uitvoeren van hun werkzaamheden

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 23-06-1943 Nr. 366 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Stern, Jonas Isidore geb. 09-07-39 overleden te Westerbork op 16-06-1943 op 18-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 23-06-1943 Nr. 366 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Stern, Jonas Isidore geb. 09-07-39 overleden te Westerbork op 16-06-1943 op 18-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Jonas Isidore Stern

Foto van Spiegel, Edith (1928), tweede van links, Spiegel, Fritz (1932), tweede van rechts. Gastouders Paula Stern en Moses Spiegel Datum: 1941 Plaats: Dinxperlo

Foto van Spiegel, Edith (1928), tweede van links, Spiegel, Fritz (1932), tweede van rechts. Gastouders Paula Stern en Moses Spiegel Datum: 1941 Plaats: Dinxperlo

Foto van Edith en Fritz Spiegel en hun gastouders Spiegel-Stern

Bouw. Bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Kamp Westerbork, 1939. Een barak in aanbouw.

Bouw. Bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork. Kamp Westerbork, 1939. Een barak in aanbouw.

van de bouw van een aantal barakken in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Hoorn, van, B. en H. Aan: Medema, fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-07 Onderwerp: Beschrijving situatie. Henriette werkt de hele dag buiten op de heide. S' middags krijgt de werkploeg (honderd meisjes en jongens) eten op werkplek. Ze gaan er dan bij zitten. Er is weer een transport vertrokken. Het blijft maar doorgaan. Behoefte aan van alles. Henriette heeft eindelijk haar hoofddoek ontvangen.

Van: Hoorn, van, B. en H. Aan: Medema, fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-07 Onderwerp: Beschrijving situatie. Henriette werkt de hele dag buiten op de heide. S' middags krijgt de werkploeg (honderd meisjes en jongens) eten op werkplek. Ze gaan er dan bij zitten. Er is weer een transport vertrokken. Het blijft maar doorgaan. Behoefte aan van alles. Henriette heeft eindelijk haar hoofddoek ontvangen.

Brief van Henriette en Betsy van Hoorn aan fam. Medema vanuit kamp Westerbork

Van: Schol, J. Aan: patiënten in de ziekenhuisbarak Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1941-01-11 Onderwerp: (gedrag)richtlijnen voor patiënten in de ziekenhuisbarak.

Van: Schol, J. Aan: patiënten in de ziekenhuisbarak Plaats: Westerbork, Centraal Vluchtelingenkamp Datum: 1941-01-11 Onderwerp: (gedrag)richtlijnen voor patiënten in de ziekenhuisbarak.

Order van kampcommandant J. Schol voor het ziekenhuis

Transport Een groep kampgevangenen staat met bagage in de hand te wachten voor de trein. Er is ook een OD' er aanwezig&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-1944 Twee mannen dragen een stofbril.

Transport Een groep kampgevangenen staat met bagage in de hand te wachten voor de trein. Er is ook een OD' er aanwezig&nbsp; Kamp Westerbork, 1943-1944 Twee mannen dragen een stofbril.

Kampgevangenen wachten bepakt en gezakt bij een deportatietrein

Van: Horner, Alfred Plaats: Westerbork, kamp Bijz.: met &nbsp;Palestina-stempel voorlopig teruggesteld.

Van: Horner, Alfred Plaats: Westerbork, kamp Bijz.: met &nbsp;Palestina-stempel voorlopig teruggesteld.

Salomon EdmondKesner

Salomon Edmond
Kesner