In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Uittreksel Bevolkingsregister van Gertrud Schoenbeck-Philipp Datum: 1940-04-20

Uittreksel Bevolkingsregister van Gertrud Schoenbeck-Philipp Datum: 1940-04-20

Uittreksel Bevolkingsregister van Gertrud Schoenbeck-Philipp

Gebed Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943/1944

Gebed Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943/1944

Gebed gebruikt tijdens een gebedsdienst in kamp Westerbork

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: het is zaterdagmiddag Salomon is vrij, hij weet niet of hij zondag moet werken, dus begint hij met het schrijven van de brief; de kans is 90% dat ze vrijdag verlof krijgen tot dinsdagmorgen; het is een feeststemming in het kamp; gisteravond vond een uitbetaling plaats; er moet nog wel twee weken eet geld vanaf; over wat ze te eten kregen; het is koud en in de open ruimte werken valt niet mee; vanmiddag met een paar anderen de heide op geweest, het is er schitterend; hij zal 25 gulden in deze brief doen…

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: het is zaterdagmiddag Salomon is vrij, hij weet niet of hij zondag moet werken, dus begint hij met het schrijven van de brief; de kans is 90% dat ze vrijdag verlof krijgen tot dinsdagmorgen; het is een feeststemming in het kamp; gisteravond vond een uitbetaling plaats; er moet nog wel twee weken eet geld vanaf; over wat ze te eten kregen; het is koud en in de open ruimte werken valt niet mee; vanmiddag met een paar anderen de heide op geweest, het is er schitterend; hij zal 25 gulden in deze brief doen…

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joods werkkamp Havelte

Lagerbefehl No. 20 Datum: 1943-03-27 Victor Herskovics; het in bezit hebben van en ontvangen van geld; lichtsterkte van zaklantaarns

Lagerbefehl No. 20 Datum: 1943-03-27 Victor Herskovics; het in bezit hebben van en ontvangen van geld; lichtsterkte van zaklantaarns

Lagerbefehl No. 20

Concept van een gedicht ter gelegenheid van de verjaardag van de heer Fransz Herzberg, leider van het naai-atelier woonachtig in barak 37.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-06-07

Concept van een gedicht ter gelegenheid van de verjaardag van de heer Fransz Herzberg, leider van het naai-atelier woonachtig in barak 37.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-06-07

voor Fransz Herzberg ter gelegenheid van zijn verjaardag

Werken.&nbsp; Aantal mannen gegroepeerd voor de keet van de Heidemij in de buurt van het Joodse werkkamp Mantinge. Mantinge, 1942.&nbsp; Zittend, 1ste van links: Daniel Egger, geb. 1923-06-23.

Werken.&nbsp; Aantal mannen gegroepeerd voor de keet van de Heidemij in de buurt van het Joodse werkkamp Mantinge. Mantinge, 1942.&nbsp; Zittend, 1ste van links: Daniel Egger, geb. 1923-06-23.

Joodse dwangarbeiders bij een werkkeet van de Heidemij

Van: Querido, Levie Aan: Snof Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: pakketpost.

Van: Querido, Levie Aan: Snof Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: pakketpost.

Brief(je) van Levie Querido aan Snof vanuit kamp Westerbork

Plattegrond met riolering en gevels van barak 49&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-10-08 Opmerking: riolering en woonfunctie

Plattegrond met riolering en gevels van barak 49&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1964-10-08 Opmerking: riolering en woonfunctie

Plattegrond met aanzichten en doorsnede van barak 49 in het woonoord Schattenberg

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-12-21 Onderwerp: liever met hem de kerstdagen doorgebracht, ze kan echter niet meer van het kamp in Oisterwijk afkomen; het spijt haar dat ze elkaar weer niet kunnen zien. wat gaat Wieger nu deze dagen doen?; over haar werkgever Joachimsthal; over wanneer elkaar weer te kunnen zien…

Van: Mouw, Saar Aan:&nbsp;Wieger Plaats: Amsterdam Datum:&nbsp;1939-12-21 Onderwerp: liever met hem de kerstdagen doorgebracht, ze kan echter niet meer van het kamp in Oisterwijk afkomen; het spijt haar dat ze elkaar weer niet kunnen zien. wat gaat Wieger nu deze dagen doen?; over haar werkgever Joachimsthal; over wanneer elkaar weer te kunnen zien…

Brief van Saar Mouw aan Wieger vanuit Amsterdam

Ansichtkaart van het 'Herinneringsteken Kamp Westerbork' . Werd in het dorp Hooghalen verkocht. Uitgave VVV Hooghalen

Ansichtkaart van het 'Herinneringsteken Kamp Westerbork' . Werd in het dorp Hooghalen verkocht. Uitgave VVV Hooghalen

Ansichtkaart van het Nationaal Monument kamp Westerbork

Van: Regeringscommissaris voor Amsterdam Aan: Hoofden van Diensten, Bedrijven en Administratie Plaats: Amsterdam Datum: 1941-05-27 Onderwerp: verbod inzameling geld tbv diegenen die getroffen zijn door maatregelen deelname aan stakingen in februari 1941.

Van: Regeringscommissaris voor Amsterdam Aan: Hoofden van Diensten, Bedrijven en Administratie Plaats: Amsterdam Datum: 1941-05-27 Onderwerp: verbod inzameling geld tbv diegenen die getroffen zijn door maatregelen deelname aan stakingen in februari 1941.

Brief

Lagerbefehl No. 86&nbsp; Datum: 1944-08-03&nbsp; Vermeerdering van arbeidskrachten en verhoging der arbeidsprestaties; opheffing toneel/orkest. Blz.: 3

Lagerbefehl No. 86&nbsp; Datum: 1944-08-03&nbsp; Vermeerdering van arbeidskrachten en verhoging der arbeidsprestaties; opheffing toneel/orkest. Blz.: 3

Lagerbefehl No. 86

Oproep Oproep voor: Gerzon, Sigbert Plaats: Theresienstadt Datum: 1944-09-11 Moet zich melden voor Arbeitsantritt.

Oproep Oproep voor: Gerzon, Sigbert Plaats: Theresienstadt Datum: 1944-09-11 Moet zich melden voor Arbeitsantritt.

Oproep voor Arbeitsantritt van Sigbert Gerzon in Theresienstadt

Van: Benavente, Joseph Aan: Menist, fam. José en andere familieleden Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1943-02-25 Onderwerp: Benavente meldt dat al zijn kleren weg zijn. Hij heeft zowat niets meer over. Hij vraagt om te proberen wat er nog is van W. (zijn vrouw Louise) en van hem op het adres waar ze het laatst woonden terug te krijgen om te bewaren. "Stuur mij geen andere kleren want ik kom er wel doorheen.' Ook een deken hoeft niet gestuurd te worden, want hij heeft er één van Lena en Louis (Muller) gekregen. Benavente vertelt verder dat toen ze naar de Euterpestraat zijn gebracht dat W. (Wies, zijn vrouw) in elkaar is gezakt. Er werd gezegd dat ze naar het ziekenhuis zou gaan, maar ze is naar Westerbork gebracht. Joseph mocht geen afscheid nemen en is zelf naar Vught gebracht.&nbsp;

Van: Benavente, Joseph Aan: Menist, fam. José en andere familieleden Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1943-02-25 Onderwerp: Benavente meldt dat al zijn kleren weg zijn. Hij heeft zowat niets meer over. Hij vraagt om te proberen wat er nog is van W. (zijn vrouw Louise) en van hem op het adres waar ze het laatst woonden terug te krijgen om te bewaren. "Stuur mij geen andere kleren want ik kom er wel doorheen.' Ook een deken hoeft niet gestuurd te worden, want hij heeft er één van Lena en Louis (Muller) gekregen. Benavente vertelt verder dat toen ze naar de Euterpestraat zijn gebracht dat W. (Wies, zijn vrouw) in elkaar is gezakt. Er werd gezegd dat ze naar het ziekenhuis zou gaan, maar ze is naar Westerbork gebracht. Joseph mocht geen afscheid nemen en is zelf naar Vught gebracht.&nbsp;

Erwinvan der Hoeden

Erwin
van der Hoeden