In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Emden, van, L.&nbsp; Aan: Coelingh-Barnstijn, A.&nbsp; Plaats: Schiedam&nbsp; Datum: 1943-04-02&nbsp; Onderwerp: informatie omtrent moeder van geadresseerde (Sientje) via de moeder van de schrijver (Louise); achtergrond informatie over Sita (Sientje). Ze is met een grote groep uit leiden binnengekomen. Louise was heel blij haar te zien; Sientje heeft de pakketjes ontvangen. Haar barak is niet zo fijn. Ze gaat elke dag op bezoek bij Louise. Via haar wordt ook medegedeeld dat Sientje met het transport van 29 maart is vertrokken; contact opnemen met de Antragstelle, de heer Eckmann voor meer informatie.

Van: Emden, van, L.&nbsp; Aan: Coelingh-Barnstijn, A.&nbsp; Plaats: Schiedam&nbsp; Datum: 1943-04-02&nbsp; Onderwerp: informatie omtrent moeder van geadresseerde (Sientje) via de moeder van de schrijver (Louise); achtergrond informatie over Sita (Sientje). Ze is met een grote groep uit leiden binnengekomen. Louise was heel blij haar te zien; Sientje heeft de pakketjes ontvangen. Haar barak is niet zo fijn. Ze gaat elke dag op bezoek bij Louise. Via haar wordt ook medegedeeld dat Sientje met het transport van 29 maart is vertrokken; contact opnemen met de Antragstelle, de heer Eckmann voor meer informatie.

Brief van L. van Emden aan A. Coeling-Barnstijn vanuit Schiedam.

Personeelslid van het Apeldoornsche Bosch.

Personeelslid van het Apeldoornsche Bosch.

Personeelslid van het Apeldoornsche Bosch

Egodocumenten bewoners kamp Westerbork (1939-1945)

Late naoorlogse herinneringen (1970-)

Vroeg naoorlogse documenten (1945-1970)

Oorlogsdocumenten

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 27&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-02 Opmerking: werkplaatsen en magazijnen.

Plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 27&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-02 Opmerking: werkplaatsen en magazijnen.

Plattegrond met aanzichten en een doorsnede van barak 27 in het woonoord Schattenberg

Van: Aerophoto Eelde Plaats: De Fledders, Norg Datum: 1951 Onderwerp: voormalig Joods werkkamp de Fledders.

Van: Aerophoto Eelde Plaats: De Fledders, Norg Datum: 1951 Onderwerp: voormalig Joods werkkamp de Fledders.

Luchtfoto van het voormalige Joods werkkamp De Fledders in Norg

Van: Simmeren, B. Aan: Knap, familie Plaats: Norg, Joods werkkamp De Fledders Datum: 1942

Van: Simmeren, B. Aan: Knap, familie Plaats: Norg, Joods werkkamp De Fledders Datum: 1942

Enveloppe gestuurd door Bernhard Simmeren aan de familie Knap vanuit het Joodse werkkamp De Fledders

Hoofdwacht, eerste ingang&nbsp; Interneringskamp Westerbork Datum: 1945 Het gaat om de eerste ingang en wachthuis vanuit de kant van Hooghalen gezien.

Hoofdwacht, eerste ingang&nbsp; Interneringskamp Westerbork Datum: 1945 Het gaat om de eerste ingang en wachthuis vanuit de kant van Hooghalen gezien.

Foto van de eerste ingang van het Interneringskamp Westerbork

Hartog Sterner was één van de mannen die in 1942 vanuit Neuengamme werd overgebracht naar de Landes Heil- und Pflegeanstalt Bernburg, in de buurt van Magdeburg, om daar te worden vergast. Deze psychiatrische inrichting, opgericht in 1875, was één van de drie klinieken waar sinds november 1940 experimenten werden uitgevoerd met zieken en invaliden. Gezocht werd naar methoden tot het effectief en efficiënt doden van mensen. Bernburg beschikte daarom over de eerste vaste gaskamer van het Duitse Rijk, waar in 1942 verder werd geëxperimenteerd in het kader van de ‘Sondernbehandlung 14f13’.&nbsp; Vanuit Neuengamme werden in april 1942 300 mannen geselecteerd en in de weken daarna per bus naar Bernburg vervoerd. Hartog Sterner was een van de 45 Nederlanders in deze groep. In Bernburg werden ze in de opvolgende maanden in de gaskamer vermoord. Voor de mannen zijn fictieve overlijdensakten uitgeschreven, met als overlijdensplaats Neuengamme.&nbsp;

Betreft: Kamp Schattenberg situatie nieuw&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1958-06-23&nbsp; Opmerkingen: Opmerkingen: Om de woon- en leefomstandigheden te verbeteren is er gedacht aan nieuwbouw en een nieuwe inrichting van het woonoord Schattenberg, waarbij een deel van het oorspronkelijke kamp Westerbork intact zou blijven. Uiteindelijk is de keuze gemaakt het kamp bijna volledig te slopen en de bewoners onder te brengen in speciale Molukse wijken in onder andere Appingedam, Assen en Bovensmilde . &nbsp;

Betreft: Kamp Schattenberg situatie nieuw&nbsp; Schaal: 1:1000&nbsp; Datum: 1958-06-23&nbsp; Opmerkingen: Opmerkingen: Om de woon- en leefomstandigheden te verbeteren is er gedacht aan nieuwbouw en een nieuwe inrichting van het woonoord Schattenberg, waarbij een deel van het oorspronkelijke kamp Westerbork intact zou blijven. Uiteindelijk is de keuze gemaakt het kamp bijna volledig te slopen en de bewoners onder te brengen in speciale Molukse wijken in onder andere Appingedam, Assen en Bovensmilde. &nbsp;

Plattegrond van een nieuwe opzet van het woonoord Schattenberg

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-04-26 No. 9&nbsp; Inhoud: oprichting Inlichtingenbureau; spertijd &nbsp;vanaf 22.00 uur; wandelen van 14- tot 17 uur, check identiteit bij de poort; broodrantsoen 2100 gram; over toegeëigende radio's; geen Duitse opschriften en het verwijderen ervan; culturele zaken; Engelse les door S. v.d. Hert, bijeen komst Zionisten in barak 22, de oude eetzaal van de ‘S’; godsdienstoefeningen, rooster; Opperrabijn Rodrigues Pereira (Groot-Majoor Prinses Irene Brigade); abonnementen voor couranten; sport, gymnastiek door de heer Meents, melden bij J. Barend; oorlogsoverzicht.

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-04-26 No. 9&nbsp; Inhoud: oprichting Inlichtingenbureau; spertijd &nbsp;vanaf 22.00 uur; wandelen van 14- tot 17 uur, check identiteit bij de poort; broodrantsoen 2100 gram; over toegeëigende radio's; geen Duitse opschriften en het verwijderen ervan; culturele zaken; Engelse les door S. v.d. Hert, bijeen komst Zionisten in barak 22, de oude eetzaal van de ‘S’; godsdienstoefeningen, rooster; Opperrabijn Rodrigues Pereira (Groot-Majoor Prinses Irene Brigade); abonnementen voor couranten; sport, gymnastiek door de heer Meents, melden bij J. Barend; oorlogsoverzicht.

De Westerborker nummer 9 van 26 april 1945

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-11-29 Onderwerp: verzoek om verlof indienen; Theo Pinkowitz zal ook volgende week in Amsterdam zijn (dienstreis, OD); waarschijnlijk gaan morgen de mensen van Kattenburg op transport; Werner is het niet met Stella eens om zich vrijwillig voor Polen aan te melden, zolang je nog in Amsterdam kan blijven, moet je dat doen. En als ze in Westerbork terecht komt kan ze blijven. Op een goede dag zal dat gebeuren; Werner mag deze week weer schrijven, een postkaart met 12 regels.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-11-29 Onderwerp: verzoek om verlof indienen; Theo Pinkowitz zal ook volgende week in Amsterdam zijn (dienstreis, OD); waarschijnlijk gaan morgen de mensen van Kattenburg op transport; Werner is het niet met Stella eens om zich vrijwillig voor Polen aan te melden, zolang je nog in Amsterdam kan blijven, moet je dat doen. En als ze in Westerbork terecht komt kan ze blijven. Op een goede dag zal dat gebeuren; Werner mag deze week weer schrijven, een postkaart met 12 regels.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Van: Boellaard, A.P.H., Inspecteur der Marechaussee&nbsp; Aan: Inspecteur-Generaal der Nederlandse Politie, Afdeling II No.87-./42 Plaats: Den Haag Datum: 1942-04-30 Onderwerp: Opdracht tot toezicht en bewaking van Joodse tewerkgestelden in de werkkampen in Overijssel. Tevens een overzicht van de Joodse werkkampen in Overijssel met gegevens over ligging, bezetting en telefoonnummer.&nbsp;

Van: Boellaard, A.P.H., Inspecteur der Marechaussee&nbsp; Aan: Inspecteur-Generaal der Nederlandse Politie, Afdeling II No.87-./42 Plaats: Den Haag Datum: 1942-04-30 Onderwerp: Opdracht tot toezicht en bewaking van Joodse tewerkgestelden in de werkkampen in Overijssel. Tevens een overzicht van de Joodse werkkampen in Overijssel met gegevens over ligging, bezetting en telefoonnummer.&nbsp;

Brief over de bewaking van Joodse werkkampen in Overijssel

Foto van de ingang van het (Joods) werkkamp Twilhaar.

Foto van de ingang van het (Joods) werkkamp Twilhaar.

Foto van de ingang van het (Joods) werkkamp Twilhaar

Van: Vissel-Sleutelberg, Mietje Aan: van Dam-Sleutelberg, Aron en Golina Plaats: Groningen Datum: 1942-08 Onderwerp: over haar kinderen en moeten leven van de steun; ze krijgt ook 2,50 van de Joodse gemeente; mevrouw Drielsma is weer getrouwd met een Wallage uit Leeuwarden; nog steeds geen bericht van haar man Simon gekregen, alweer vier weken geleden; niemand heeft nog een bericht ontvangen; vele anderen zijn ook vertrokken; van mevrouw Goslinski-Frank kreeg ze onderkleren voor haar oudste. Zij vroeg of haar zoon iets van de Joodse school had gekregen, waarop Mietje zei: ‘nee’; van Rika ook al iets gekregen; zondag is het 11 weken dat Simon weg is. Het is geen leven zonder een man; aan haar schoonouders heeft ze niet veel; Salomon de Vries is ook al in Duitsland; twee weken terug kreeg Mietje een bericht dat Simon moest komen opdagen voor een keuring. Mietje had aangegeven dat hij er niet was. 's nachts werd zij door twee agenten van haar bed gelicht; over drie Joodse kappers, die waren vrijgesteld van deportatie; over en razzia; over Barend die in een kamp in Nijverdal (Twilhaar) zat; over overbrengen naar de gevangenis in Arnhem…

Van: Vissel-Sleutelberg, Mietje Aan: van Dam-Sleutelberg, Aron en Golina Plaats: Groningen Datum: 1942-08 Onderwerp: over haar kinderen en moeten leven van de steun; ze krijgt ook 2,50 van de Joodse gemeente; mevrouw Drielsma is weer getrouwd met een Wallage uit Leeuwarden; nog steeds geen bericht van haar man Simon gekregen, alweer vier weken geleden; niemand heeft nog een bericht ontvangen; vele anderen zijn ook vertrokken; van mevrouw Goslinski-Frank kreeg ze onderkleren voor haar oudste. Zij vroeg of haar zoon iets van de Joodse school had gekregen, waarop Mietje zei: ‘nee’; van Rika ook al iets gekregen; zondag is het 11 weken dat Simon weg is. Het is geen leven zonder een man; aan haar schoonouders heeft ze niet veel; Salomon de Vries is ook al in Duitsland; twee weken terug kreeg Mietje een bericht dat Simon moest komen opdagen voor een keuring. Mietje had aangegeven dat hij er niet was. 's nachts werd zij door twee agenten van haar bed gelicht; over drie Joodse kappers, die waren vrijgesteld van deportatie; over en razzia; over Barend die in een kamp in Nijverdal (Twilhaar) zat; over overbrengen naar de gevangenis in Arnhem…

Brief van Mietje Vissel-Sleutelberg aan het gezin van haar zus Golina

Joodse werkkampen

Joods werkkamp Arriën

Joods werkkamp Twilhaar

Van: Wertheim, Jacob Aan: Wertheim, Willem Plaats: Mantinge, werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: Ansichtkaart met op de voorzijde een afbeelding van de Christelijke School in Westerbork. Op de achterzijde staat alleen het adres van Jacob vermeld: Rijkswerkkamp Mantinge, Kamer 7, Post Westerbork.

Van: Wertheim, Jacob Aan: Wertheim, Willem Plaats: Mantinge, werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: Ansichtkaart met op de voorzijde een afbeelding van de Christelijke School in Westerbork. Op de achterzijde staat alleen het adres van Jacob vermeld: Rijkswerkkamp Mantinge, Kamer 7, Post Westerbork.

AldoCohen

Aldo
Cohen