In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Arbeitskarte Van: Noach, Jaap (Jacob) Geboren: 1919-04-08 Gruppe DB. 3 Ordedienst Datum: 1943-11-03 Plaats: Westerbork, kamp, barak 22

Arbeitskarte Van: Noach, Jaap (Jacob) Geboren: 1919-04-08 Gruppe DB. 3 Ordedienst Datum: 1943-11-03 Plaats: Westerbork, kamp, barak 22

Arbeitskarte van Jacob Noach

Machtiging&nbsp; Datum: 1939-01-20&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Ondergetekende Emile Leeraar machtigt hiermee zijn echtgenote S. Leeraar-de Groot tot het bijschrijven in haar pas van hun dochter Marianne Suzanne Leeraar.

Machtiging&nbsp; Datum: 1939-01-20&nbsp; Plaats: Amsterdam&nbsp; Ondergetekende Emile Leeraar machtigt hiermee zijn echtgenote S. Leeraar-de Groot tot het bijschrijven in haar pas van hun dochter Marianne Suzanne Leeraar.

Machtiging voor bijschrijven in paspoort

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-04 Onderwerp: handgeschreven notitie, kostenberekening vervaardiging stromatras. Dit als voorbereiding voor een offerte voor de matrassenfabriek Dema.

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-04 Onderwerp: handgeschreven notitie, kostenberekening vervaardiging stromatras. Dit als voorbereiding voor een offerte voor de matrassenfabriek Dema.

Notitie van Jan Buijvoets als voorbereiding voor het maken van een offerte

Van: de Joodse Raad in Den Haag Aan: medewerkers&nbsp; Plaats: Den Haag Datum: 1942 Onderwerp: instructies voor medewerkers tijdens de nachtdienst.&nbsp;

Van: de Joodse Raad in Den Haag Aan: medewerkers&nbsp; Plaats: Den Haag Datum: 1942 Onderwerp: instructies voor medewerkers tijdens de nachtdienst.&nbsp;

Instructies van de Joodse Raad in Den Haag betreffende nachtdienst

Van: de Jong van Lier, C. Aan: Heymans van Amstel, E.B. Plaats: Amsterdam Datum: 1944-09-15 Onderwerp: er doen alarmerende berichten de ronde over kamp Westerbork. Bijz.: brief is niet afgemaakt, ook niet naar het kamp verstuurd.

Van: de Jong van Lier, C. Aan: Heymans van Amstel, E.B. Plaats: Amsterdam Datum: 1944-09-15 Onderwerp: er doen alarmerende berichten de ronde over kamp Westerbork. Bijz.: brief is niet afgemaakt, ook niet naar het kamp verstuurd.

Brief van C. de Jong van Lier aan E.B. Heymans van Amstel

Van: Griffie Arrondissementsrechtbank Rotterdam Aan: van Bergen-Diamant, N. Plaats: Rotterdam Datum: 1948-05-04 Onderwerp: voogdijschap over Chaja van Bergen in verband met het overlijden van haar beide biologische ouders.

Van: Griffie Arrondissementsrechtbank Rotterdam Aan: van Bergen-Diamant, N. Plaats: Rotterdam Datum: 1948-05-04 Onderwerp: voogdijschap over Chaja van Bergen in verband met het overlijden van haar beide biologische ouders.

Verklaring van de rechtbank dat Nora van Bergen-Diamant voogdij zal uitoefenen over Chaja van Bergen

Paarsblauw schrift met op het etiket (2358-01) Dagboek Westerbork, van 1942-09-04 tot en met 1943-09-14 Met potlood geschreven + getypte aanvulling (2358-02) Van 1944-01-01 t/m 1946-09-09 5 blz. Zie voor getypte versie: 2136-1

Paarsblauw schrift met op het etiket (2358-01) Dagboek Westerbork, van 1942-09-04 tot en met 1943-09-14 Met potlood geschreven + getypte aanvulling (2358-02) Van 1944-01-01 t/m 1946-09-09 5 blz. Zie voor getypte versie: 2136-1

Dagboek van Aad van As over kamp Westerbork 1942-1943

Aan: Sem (Bonn) Van:&nbsp;Bet Plaats: Alkmaar Datum: 1942-10-25 Onderwerp: vreselijk wat er allemaal gebeurd; ze is blij dat ze Sems zijn ouders de laatste tijd veel gesproken heeft, veel verdriet dat ze weg zijn; Sem heeft het portret van zijn oom Simon nog weten te redden; de schrijfster zou het erg gevonden hebben als de bezittingen van Simon op de markt terecht gekomen zouden zijn of bij een ander… wat sommige mensen hebben moeten doorstaan…

Aan: Sem (Bonn) Van:&nbsp;Bet Plaats: Alkmaar Datum: 1942-10-25 Onderwerp: vreselijk wat er allemaal gebeurd; ze is blij dat ze Sems zijn ouders de laatste tijd veel gesproken heeft, veel verdriet dat ze weg zijn; Sem heeft het portret van zijn oom Simon nog weten te redden; de schrijfster zou het erg gevonden hebben als de bezittingen van Simon op de markt terecht gekomen zouden zijn of bij een ander… wat sommige mensen hebben moeten doorstaan…

Brief van Bet aan Sem Bonn vanuit Alkmaar

Van: Bonnettemaker-Reens, Heintje Aan: van Vliet, familie Plaats: Schouwburg, Joodse Datum: 1943-03 Onderwerp: 'Ik ben in de Joodse Schouwburg en vertrek naar Westerbork, stuur mij goed en pakjes.'

Van: Bonnettemaker-Reens, Heintje Aan: van Vliet, familie Plaats: Schouwburg, Joodse Datum: 1943-03 Onderwerp: 'Ik ben in de Joodse Schouwburg en vertrek naar Westerbork, stuur mij goed en pakjes.'

Telegram van Heintje Bonnettemaker-Reens aan de familie van Vliet vanuit de Joodse Schouwburg

Van: Feldmann, I. Aan: de Vrijer, familie Plaats: Wenen Datum: 1947-06-09 Onderwerp: te druk om te schrijven vanwege zijn huwelijk en woning; moest wachten met trouwen om dat eerst het overlijden van zijn vorige vrouw en kinderen (gedeporteerd naar Polen) bevestigd moest worden; Feldmann gaat terug naar Nederland om een koffer van zijn zwager op te halen. De koffer en inhoud was in bewaring gegeven bij voormalig ondercommandant van kamp Westerbork, de heer de Haan; Aan Den Haag (Rijksveemdelingendienst) heeft hij adresgegevens gegeven van de families de Vrijer en Haagman; of zij zich willen richten aan deze dienst en iets willen zeggen over zijn gedrag tijdens de bezetting; Feldmann is trainer bij de Joodse Vereniging Hakoah, waar hij 21 jaar aan verbonden was, onder andere 10 jaar als profvoetballer; hij heeft een goed loon en ze gaan op reis naar omringende landen; er zijn echter weinig Joodse spelers (vermoord in concentratiekampen); toegevoegd een fotootje als souvenir, ‘houdt het in ere’&nbsp;

Van: Feldmann, I. Aan: de Vrijer, familie Plaats: Wenen Datum: 1947-06-09 Onderwerp: te druk om te schrijven vanwege zijn huwelijk en woning; moest wachten met trouwen om dat eerst het overlijden van zijn vorige vrouw en kinderen (gedeporteerd naar Polen) bevestigd moest worden; Feldmann gaat terug naar Nederland om een koffer van zijn zwager op te halen. De koffer en inhoud was in bewaring gegeven bij voormalig ondercommandant van kamp Westerbork, de heer de Haan; Aan Den Haag (Rijksveemdelingendienst) heeft hij adresgegevens gegeven van de families de Vrijer en Haagman; of zij zich willen richten aan deze dienst en iets willen zeggen over zijn gedrag tijdens de bezetting; Feldmann is trainer bij de Joodse Vereniging Hakoah, waar hij 21 jaar aan verbonden was, onder andere 10 jaar als profvoetballer; hij heeft een goed loon en ze gaan op reis naar omringende landen; er zijn echter weinig Joodse spelers (vermoord in concentratiekampen); toegevoegd een fotootje als souvenir, ‘houdt het in ere’&nbsp;

Jozefvan Sijes

Jozef
van Sijes