In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Foto van Emanuel Gosschalk (1872-1943)

Foto van Emanuel Gosschalk

Plaatsen in kamp Westerbork

Centrale Keuken

Voedselvoorziening kamp Westerbork

Voedselhoeveelheden gevangenen kamp Westerbork

Maaltijden kamp Westerbork

Leven in Schattenberg

Zelfzorgregeling Woonoord Schattenberg

Joodse vluchtelingen

Comité voor Bijzondere Joodsche Belangen

Comité voor Joodsche Vluchtelingen

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Tinus van Mullem was negen jaar toen de oorlog uitbrak.&nbsp;‘Veel familieleden werden opgepakt. Mijn moeder wilde zich uit angst voor de vervolging niet als Sinti laten registreren, wat onze redding is geweest.'

Het verhaal van Tinus van Mullem

Josef Freiwald werd geboren op 6 december 1912 in Chalais, Zwitserland. Zijn moeder was Katharina Freiwald, een Sintezza, zijn vader was Alfred Joseph Nobel, die uit de nomadische stam Jenisch kwam. Josefs ouders waren niet gehuwd, waardoor aan Josef voor en tijdens de oorlog het Zwitsers staatsburgerschap geweigerd werd. Daardoor werd hij, als enige van het gezin dat hij had gesticht, met het ‘Zigeunertransport’ van 19 mei 1944 naar Auschwitz gedeporteerd. Hij wist de oorlog te overleven en keerde nadien terug bij zijn familie.&nbsp;

Het verhaal van Josef Freiwald

Op 19 mei 1944 worden 245 Sinti en Roma vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau gedeporteerd. Slechts 31 overleven de oorlog. Tot de slachtoffers behoort Settela Steinbach, die bij het vertrek van de deportatietrein uit Westerbork door de Joodse fotograaf Werner Rudolf Breslauer (1903) met een filmcamera op beeld wordt vastgelegd.&nbsp;

Het verhaal van Settela Steinbach

Dolfina Greef kwam op 14 februari 1939 in Veghel ter wereld. Haar broertje Soni Henricus Greef werd geboren op 28 mei 1941 in Tilburg. Dolfina en Soni waren vijf en twee jaar oud toen zij tijdens de ‘Zigeunerrazzia’ van 16 mei 1944 met hun vader Heinrich Wiegand uit hun huis aan de Koningstraat 62 in Arnhem opgehaald werden.&nbsp;

Het verhaal van Dolfina Greef

De Sinto August Grünholz werd in mei 1944 vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau weggevoerd. Hij zou de Tweede Wereldoorlog niet overleven.

Het verhaal van August Grünholz

Evenals Joden werden ook Sinti en Roma door de nazi’s als een ‘gevaar voor de zuiverheid van het Arische ras’ gezien en moesten zij dus vernietigd worden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog behoorde Tatta Hanstein tot één van de honderden in Nederland opgepakte Sinti en Roma.

Het verhaal van Stephanus ‘Tatta’ Hanstein

Yvonne Vos beschrijft het korte leven van Harry Pumt, een Sinti jongen uit Den Haag. Hij werd begin augustus 1944 in de gaskamer van het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau door de nazi’s vermoord.&nbsp;

Het verhaal van Harry Pumt

De&nbsp;opa van Didier Winterstein wist het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau te overleven. Didier, docent aan het Christelijk Gymnasium in Utrecht, vertelde erover tijdens de Nationale Herdenking Vervolging Sinti en Roma op 19 mei 2019 in kamp Westerbork.&nbsp;

"Opa, wat is dat op je arm?"

Leo Blumensohn maakte deel uit van de groep Duitse Joden die na de pogrom van 9 op 10 november 1938 besloot naar Nederland te vluchten. Hij &nbsp;werd in oktober 1939 de eerste bewoner van het vluchtelingenkamp Westerbork en speelde een belangrijke rol bij religieuze en culturele activiteiten in het kamp.&nbsp;

Het verhaal van Leo Blumensohn

Van: Centraal Distributiekantoor kamp &nbsp;Westerbork (van As, A.) Aan: de distributiedienst Amsterdam Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-17 Onderwerp: het ter hand willen stellen van de nodige (distributie) bescheiden voor de uit kamp Westerbork ontslagen Martin Polak.

Van: Centraal Distributiekantoor kamp &nbsp;Westerbork (van As, A.) Aan: de distributiedienst Amsterdam Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-17 Onderwerp: het ter hand willen stellen van de nodige (distributie) bescheiden voor de uit kamp Westerbork ontslagen Martin Polak.

Mededeling van het Centraal Distributiekantoor kamp Westerbork aan de distributiedienst te Amsterdam betreffende de uit kamp Westerbork ontslagen Martin Polak

Aan de Tiboel Siegenbeekstraat 7 in Leiden woonden Louis Van Tijn en zijn vrouw Rachel van Tijn-Lubinski met hun twee kinderen Esther en Izaäk. Louis was chef van het modemagazijn Gerzon en was daarnaast vanaf 1940 administrateur in het begrafeniswezen.&nbsp;

Tiboel Siegenbeekstraat 7, Leiden

Op de foto’s stonden de namen van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz. Zij waren voor een langere periode woonachtig aan de Kapelweg op nummer 108. Ook Alfreds moeder woonde op dit adres. In eerste instantie zeiden de namen mij niets. Al verder zoekend kwam ik een aantekening tegen over de vondst van dit Joodse echtpaar in een massagraf bij kamp Westerbork. Ineens gaat er van alles door mij heen: Massagraf, Luitenant Konings, het Engelse Werk, het crematorium van kamp Westerbork en een monument.&nbsp;

In de jaren negentig vertelde voormalig Luitenant Konings mij tijdens een interview over de vondst van dit graf in mei 1945 en het herbegraven van het echtpaar op de begraafplaats in het dorp Westerbork. Hij liet naar aanleiding van de ontdekking van het graf een proces-verbaal opmaken waarin alles tot in het detail werd beschreven.

Jaren later kwam ik er achter dat het echtpaar begin oktober 1944 &nbsp;iets buiten Zwolle op het Engelse Werk was geëxecuteerd. Ze werden ter plekke in hun eigen gedolven graf begraven en kort daarna weer opgegraven en naar kamp Westerbork overgebracht. Het was de bedoeling al hun sporen te wissen en hun restanten te laten verassen in het crematorium van het kamp.

Door gebrek aan brandstof konden de ovens niet worden gebruikt en werden de stoffelijke overschotten voor de tweede keer begraven aan de zuidkant van het kamp. In 1945 kreeg luitenant Konings op basis van verhalen en geruchten de opdracht het graf op te sporen en er verslag van te doen.

De originele foto’s van het echtpaar Schnell in het dossier van Dina van der Geld gaven ineens een ander licht op het verhaal. Op de Kapelweg begon dus het verhaal van dit echtpaar. Ze huurden er een kamer en hielden zich zoveel mogelijk koest.

Op zondag 17 augustus 1942 scrhreef Dina van der Geld het volgende in haar dagboek:

<blockquote>“Gisteren was het een ontzettende dag. De familie Schnell had bericht gehad dat ze naar Polen moesten en de oude Mevrouw Schnell moest zich in Amsterdam melden. O, mevrouw huilde zo erg. Juffrouw Loots was juist een paar dagen naar Haarlem maar is meteen teruggekomen. Ik ben er de hele dag geweest en heb als maar kleine dingetjes genaaid en andere werkjes gedaan. En bij elke steek denk je waar en hoelang zullen ze het nog dragen. Mogen ze het wel meenemen en pakken die Duitsers niet alles af. O, al die oude mensen die maar worden weggebracht. Oorspronkelijk zou het in de nacht die volgt van dinsdag op woensdag gebeuren, maar ’t wordt wellicht verdeeld over twee weken. Oh, kon ik ze maar helpen of nog beter verstoppen.”</blockquote>

Het echtpaar Schnell besloot nu echt onder te gaan duiken, eerst in Amersfoort en later in Oldebroek. Door verraad zijn zij met nog vier anderen opgepakt en in de nacht van 3 op 4 oktober 1944 op het&nbsp; Engelse Werk geëxecuteerd. Op de plek van de executie is nu een monument.&nbsp; &nbsp;

Foto van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz

Waterzuivering kamp Westerbork

Nieuwe waterzuivering

Van: Heymans van Amstel, E.B. Aan: C. de Jong van Lier Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-06-19&nbsp; Onderwerp: schrijfdag, ziekten, pakketten, zandstormen (hoopjes zand op de vensterbanken), (zelf) onderwijs.&nbsp;

Van: Heymans van Amstel, E.B. Aan: C. de Jong van Lier Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-06-19&nbsp; Onderwerp: schrijfdag, ziekten, pakketten, zandstormen (hoopjes zand op de vensterbanken), (zelf) onderwijs.&nbsp;

Brief van E.B. Heijmans van Amstel aan C. de Jong van Lier vanuit kamp Westerbork

Programma Bunter Abend (Gruppe)Buhne&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: April 1944

Programma Bunter Abend (Gruppe)Buhne&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: April 1944

Programma van het cabaret Bunter Abend in kamp Westerbork

Arbeitskarte Lager Westerbork Van: Wessel-Oostra, Marianne Groep: D. 11 Datum: 1943-10-22 Op achterkant staat met potlood geschreven o.a.1 TDF. Dit staat voor 1 Tag Dienst Frei met daarachter het paraaf van een arts.

Arbeitskarte Lager Westerbork Van: Wessel-Oostra, Marianne Groep: D. 11 Datum: 1943-10-22 Op achterkant staat met potlood geschreven o.a.1 TDF. Dit staat voor 1 Tag Dienst Frei met daarachter het paraaf van een arts.

Arbeitskarte van Marianne Wessel-Oostra

Izaäk Gans, de vader van Gerard Gans was orthodox-Joods opgevoed. Toen hij op 18-jarige leeftijd Christen werd, is hij om deze reden door zijn familie verstoten. Hij trouwde met een niet-joodse vrouw en samen kregen zij 13 kinderen. Eppo was de tweede zoon en het vijfde kind in ons gezin. Hij scheelde minder in jaren met mij dan Gerard, maar toch heb ik aan hem minder herinnering dan aan Gerard. Hij werkte bij Philips op een laboratorium om het glaswerk na de proeven leeg en schoon te maken. Dat was werk dat zorgvuldig moest gebeuren en het leek hem wel wat om later als laborant te kunnen werken. Nog later werkte hij in een bloemenhandel bij het gezin thuis, die hij samen met zijn broer Gerard had opgezet als dekmantel, omdat zij beiden actief waren in het verzet. Eppo was impulsief en driftig en ook wat overmoedig; hij wilde graag vooruit in zijn leren. Maar Eppo werd opgepakt en komt na een verblijf in de gevangenissen van Den Bosch en Den Haag uiteindelijk in 1944 in kamp Vught terecht. Daar kan hij aan de slag bij het Philipskommando. Naast de toegestane brieven heeft Eppo ook brieven geschreven vanuit Vught via een contactpersoon van de Philipsfabrieken. Eppo gebruikte dan een andere naam: Cor Enwald. In zijn brieven aan zijn familie en verloofde spreekt zijn vaste geloof en zijn verwachting en hoop voor de toekomst, ondanks alles. Hij probeert ook zijn familie moed in te spreken. Eppo werd op 5 september 1944 vanuit Vught naar Sachsenhausen gedeporteerd en kort daarop doorgevoerd naar Neuengamme.

Document in het Russisch Plaats: Tröbitz Datum: 1945-05/07 Onderwerp: onbekend

Document in het Russisch Plaats: Tröbitz Datum: 1945-05/07 Onderwerp: onbekend

JohannaWijsenbeek

Johanna
Wijsenbeek