In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

De brief werd gestuurd aan de dochter van zijn zus, Judith (José) Menist, maar was bedoeld voor alle familieleden die (nog) niet waren opgepakt, waaronder zijn dochter en zoon. Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1943-03-13 Onderwerp: Verslag van de verjaardag van moeder. Judith Benavente-Querido vierde op 13-03-1943 haar 86e verjaardag in kamp Westerbork. Van de andere barakbewoners kreeg ze bloemen. Het opgestuurde blik zalm hadden ze voor deze dag bewaard. Van de Fürsorge kreeg ze pantoffels, een sjaal en een flanellen hemd. Er was koffie met wat erbij, voordrachten en liedjes. Benavente vraagt verder of de Jopie die in de brief van Ju Benavente wordt genoemd misschien De Lange is: ‘Als het waar is treft deze nieuwe slag me zwaar.’ &nbsp; &nbsp;

De brief werd gestuurd aan de dochter van zijn zus, Judith (José) Menist, maar was bedoeld voor alle familieleden die (nog) niet waren opgepakt, waaronder zijn dochter en zoon. Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1943-03-13 Onderwerp: Verslag van de verjaardag van moeder. Judith Benavente-Querido vierde op 13-03-1943 haar 86e verjaardag in kamp Westerbork. Van de andere barakbewoners kreeg ze bloemen. Het opgestuurde blik zalm hadden ze voor deze dag bewaard. Van de Fürsorge kreeg ze pantoffels, een sjaal en een flanellen hemd. Er was koffie met wat erbij, voordrachten en liedjes. Benavente vraagt verder of de Jopie die in de brief van Ju Benavente wordt genoemd misschien De Lange is: ‘Als het waar is treft deze nieuwe slag me zwaar.’ &nbsp; &nbsp;

Brief van Joseph Benavente aan zijn familie in Amsterdam vanuit kamp Westerbork

Mededeling Datum: 1943-10-27 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: Brandstofresten; Quarantainemaatregelen

Mededeling Datum: 1943-10-27 Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: Brandstofresten; Quarantainemaatregelen

Mededeling over brandstofresten en quarantainemaatregelen

Van: Directeur Rijksbureau voor Hout Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Amsterdam Datum: 1946-04-05 Onderwerp: vergunning; afleveren uit afvalhout: fotostandaard, brievenhanger, krantenhanger. Vergunning loopt tot 30 april 1946.

Van: Directeur Rijksbureau voor Hout Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Amsterdam Datum: 1946-04-05 Onderwerp: vergunning; afleveren uit afvalhout: fotostandaard, brievenhanger, krantenhanger. Vergunning loopt tot 30 april 1946.

Vergunning voor het maken van een aantal artikelen uit afvalhout in Interneringskamp Westerbork

Lagerbefehl No. 84&nbsp; Datum: 1944-07-17&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Inenting ter voorkoming van diphterie; maatregelen ter voorkoming van paratyphus

Lagerbefehl No. 84&nbsp; Datum: 1944-07-17&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Inenting ter voorkoming van diphterie; maatregelen ter voorkoming van paratyphus

Lagerbefehl No. 84

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: onbekend Onderwerp: Bezoek gehad van mr. Maarsen. Pakjes zijn aangekomen. De pot met pickles was al snel op. Vandaag zuurkool gehad. ‘Het kan wezen dat jullie van Jet en van mij geen kaarten met pakket ontvangen maar Grootje omdat zij een stempel heeft mag ze wel sturen maar jullie zien steeds het handschrift van Jet en mij en dan kunnen jullie toch gerust zijn.’&nbsp;

Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith (José) Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: onbekend Onderwerp: Bezoek gehad van mr. Maarsen. Pakjes zijn aangekomen. De pot met pickles was al snel op. Vandaag zuurkool gehad. ‘Het kan wezen dat jullie van Jet en van mij geen kaarten met pakket ontvangen maar Grootje omdat zij een stempel heeft mag ze wel sturen maar jullie zien steeds het handschrift van Jet en mij en dan kunnen jullie toch gerust zijn.’&nbsp;

Brief van Joseph Benavente aan zijn kinderen vanuit kamp Westerbork

De brief bestaat uit 12 kantjes die door de schrijver zelf genummerd zijn, maar niet in een logische volgorde. De brief is in meerdere dagen geschreven (tussen 9 maart en 13 maart 1943). De brief werd gestuurd naar de dochter van zijn zus, &nbsp;Judith (José) Menist, maar was bedoeld voor alle nog niet opgepakte familieleden waaronder zijn zoon en dochter. Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1943-03-09 Onderwerp: Op 9 maart schrijft Joost Benavente dat er 6 pakketten zijn aangekomen met o.a. wasgoed en levensmiddelen. Zwager Moos heeft 3 potten linzen leeggegeten. Hij vraagt minder te sturen, ze hebben genoeg, zelfs meer dan vroeger thuis. Het is dinsdag maar er is geen transport vertrokken. Men zegt dat de trein gebombardeerd is. ‘ Voor mijn part komt hij nooit weer.’ Benavente is opgeroepen door Curt Blüth van de Joodse Raad die alleen wilde controleren of hij nog in het kamp was. Er zijn 250 personen aangekomen uit Amsterdam. Benavente heeft verschillende van die groep gesproken die optimistisch zijn over een snel einde van de oorlog. Hij hoeft niet te werken omdat hij boven de 60 is en zit veel buiten op de heide. Op 10 maart meldt Benavente dat er een transport is vertrokken. Grootmoeder (Judith Benavente-Querido) heeft een pakket ontvangen van Marietje en Lea en er is een brief van Miep en Ies. Van het pakket dat Ben en Bep stuurden was het kistje stuk. Het ziekenhuis ligt behoorlijk vol. Er sterven wel 10-15 mensen per dag en die worden dan in Assen ‘Joods begraven.’ Benavente zit aan tafel met veel aardige mensen en goede conversatie. Vandaag hebben ze 150 gram komijnekaas gehad. ‘Er komen dagelijks nieuwe mensen aan, maar niet alleen uit Amsterdam, overal vandaan.’ Op de kachels in de barak wordt eten opgewarmd en van oud brood wordt broodgebak gemaakt. Er is zelfs vis gebakken. ‘Natuurlijk wel met de nodige heibel wie eerst was. Zo eet ik ook altijd geroosterd brood.’&nbsp; Op 12 maart meldt Benavente dat hij een brief heeft ontvangen van Lion uit Den Haag. ‘Schrijf hem maar dat wij maar eenmaal in de 14 dagen mogen schrijven.’ Gisteren is er een transport uit Vught binnengekomen: ‘Esther en Moos (zus en zwager) waren er niet bij wat mij erg spijt omdat de mensen die hier zijn gekomen vertellen dat het in Vught in één woord een hel is.’ &nbsp;Later spreekt Benavente iemand die de groeten overbrengt van Esther en Moos. Esther kan in Vught blijven omdat ze in het diamantvak zit. Moos zijn adres is barak 5b, werkkamp Vught. Moeder heeft van Dien, Elie, Ka, Miep en Ies een felicitatie ontvangen. Zaterdag 13 maart was de 86e verjaardag van Judith Benavente-Querido. Door haar kinderen die in het kamp waren is er een ovatie gebracht: ‘en toen kwamen de waterlanders.’ Verder krijgt Ju (waarschijnlijk dochter Judith) de groeten van mevrouw Englander, zus van tante Mariana, die ook vanuit Vught is aangekomen. "José en Ju, ik dank jullie voor alles wat jullie voor mij doen, later zullen we afrekenen.' &nbsp; &nbsp; &nbsp;&nbsp;

De brief bestaat uit 12 kantjes die door de schrijver zelf genummerd zijn, maar niet in een logische volgorde. De brief is in meerdere dagen geschreven (tussen 9 maart en 13 maart 1943). De brief werd gestuurd naar de dochter van zijn zus, &nbsp;Judith (José) Menist, maar was bedoeld voor alle nog niet opgepakte familieleden waaronder zijn zoon en dochter. Van: Benavente, Joseph (Joost) Aan: Menist, Judith Plaats: Westerbork, doorgangskamp Datum: 1943-03-09 Onderwerp: Op 9 maart schrijft Joost Benavente dat er 6 pakketten zijn aangekomen met o.a. wasgoed en levensmiddelen. Zwager Moos heeft 3 potten linzen leeggegeten. Hij vraagt minder te sturen, ze hebben genoeg, zelfs meer dan vroeger thuis. Het is dinsdag maar er is geen transport vertrokken. Men zegt dat de trein gebombardeerd is. ‘ Voor mijn part komt hij nooit weer.’ Benavente is opgeroepen door Curt Blüth van de Joodse Raad die alleen wilde controleren of hij nog in het kamp was. Er zijn 250 personen aangekomen uit Amsterdam. Benavente heeft verschillende van die groep gesproken die optimistisch zijn over een snel einde van de oorlog. Hij hoeft niet te werken omdat hij boven de 60 is en zit veel buiten op de heide. Op 10 maart meldt Benavente dat er een transport is vertrokken. Grootmoeder (Judith Benavente-Querido) heeft een pakket ontvangen van Marietje en Lea en er is een brief van Miep en Ies. Van het pakket dat Ben en Bep stuurden was het kistje stuk. Het ziekenhuis ligt behoorlijk vol. Er sterven wel 10-15 mensen per dag en die worden dan in Assen ‘Joods begraven.’ Benavente zit aan tafel met veel aardige mensen en goede conversatie. Vandaag hebben ze 150 gram komijnekaas gehad. ‘Er komen dagelijks nieuwe mensen aan, maar niet alleen uit Amsterdam, overal vandaan.’ Op de kachels in de barak wordt eten opgewarmd en van oud brood wordt broodgebak gemaakt. Er is zelfs vis gebakken. ‘Natuurlijk wel met de nodige heibel wie eerst was. Zo eet ik ook altijd geroosterd brood.’&nbsp; Op 12 maart meldt Benavente dat hij een brief heeft ontvangen van Lion uit Den Haag. ‘Schrijf hem maar dat wij maar eenmaal in de 14 dagen mogen schrijven.’ Gisteren is er een transport uit Vught binnengekomen: ‘Esther en Moos (zus en zwager) waren er niet bij wat mij erg spijt omdat de mensen die hier zijn gekomen vertellen dat het in Vught in één woord een hel is.’ &nbsp;Later spreekt Benavente iemand die de groeten overbrengt van Esther en Moos. Esther kan in Vught blijven omdat ze in het diamantvak zit. Moos zijn adres is barak 5b, werkkamp Vught. Moeder heeft van Dien, Elie, Ka, Miep en Ies een felicitatie ontvangen. Zaterdag 13 maart was de 86e verjaardag van Judith Benavente-Querido. Door haar kinderen die in het kamp waren is er een ovatie gebracht: ‘en toen kwamen de waterlanders.’ Verder krijgt Ju (waarschijnlijk dochter Judith) de groeten van mevrouw Englander, zus van tante Mariana, die ook vanuit Vught is aangekomen. "José en Ju, ik dank jullie voor alles wat jullie voor mij doen, later zullen we afrekenen.' &nbsp; &nbsp; &nbsp;&nbsp;

Contact

Van: Levie, Jaap Aan: Slothouwen, B.J. Plaats: Stuifzand, Joods werkkamp Datum: 1942-10-03 Onderwerp: 'heden vertrokken naar Westerbork, richting Duitsland???; het blijkt nog mogelijk te zijn langer in Westerbork te blijven; drie pakken verzonden, twee koffers…

Van: Levie, Jaap Aan: Slothouwen, B.J. Plaats: Stuifzand, Joods werkkamp Datum: 1942-10-03 Onderwerp: 'heden vertrokken naar Westerbork, richting Duitsland???; het blijkt nog mogelijk te zijn langer in Westerbork te blijven; drie pakken verzonden, twee koffers…

Maria EvaWiesel

Maria Eva
Wiesel