In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

1940

Maart 1940

Van: Dina Aan: Rudi Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-02 Onderwerp: vraag om fruit, deze week zullen er geen transporten gaan.

Van: Dina Aan: Rudi Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-02 Onderwerp: vraag om fruit, deze week zullen er geen transporten gaan.

Briefkaart van Dina aan Rudi vanuit kamp Westerbork

Publicaties Herinneringscentrum Kamp Westerbork

Serie Getuigen van Westerbork

Van: Joodsche Raad afd. Haarlem Aan: Adelaar, J.W. Plaats: Haarlem Datum: 1942-11-10 Onderwerp: mededeling van de gevangenisdirecteur (Amstelveenseweg) over de door de heer A. B. de Vries getekende machtiging waarmee het pensioen geïnd kan worden is binnengekomen bij de Joodse Raad, afspraak voor de heer Adelaar om de machtiging op te halen.

Van: Joodsche Raad afd. Haarlem Aan: Adelaar, J.W. Plaats: Haarlem Datum: 1942-11-10 Onderwerp: mededeling van de gevangenisdirecteur (Amstelveenseweg) over de door de heer A. B. de Vries getekende machtiging waarmee het pensioen geïnd kan worden is binnengekomen bij de Joodse Raad, afspraak voor de heer Adelaar om de machtiging op te halen.

Brief van de Joodse Raad Afdeling Arnhem aan de heer J. W. Adelaar

Van: Der Israelitischen Kultusgemeinde, registatiekantoor Aan: Tauber, Fritz Plaats: Wenen Datum: 1912-08-16

Van: Der Israelitischen Kultusgemeinde, registatiekantoor Aan: Tauber, Fritz Plaats: Wenen Datum: 1912-08-16

Certificaat betreffende geboorte van Fritz Tauber

Van: Zomerplaag, Morris Aan: lieve Ali en familie Plaats: Amersfoort, kamp Datum: 1943-06-08 Onderwerp: behoefte aan levensmiddelen; ontvangst van kleding; voedsel; omstandigheden. Ze zouden voor vier weken in Amersfoort verblijven. De reden zou zijn dat kamp Westerbork te vol werd. Morris verwacht dat ze elk moment weer terug zullen gaan naar Westerbork.

Van: Zomerplaag, Morris Aan: lieve Ali en familie Plaats: Amersfoort, kamp Datum: 1943-06-08 Onderwerp: behoefte aan levensmiddelen; ontvangst van kleding; voedsel; omstandigheden. Ze zouden voor vier weken in Amersfoort verblijven. De reden zou zijn dat kamp Westerbork te vol werd. Morris verwacht dat ze elk moment weer terug zullen gaan naar Westerbork.

Brief van Morris Zomerplaag aan Ali vanuit kamp Amersfoort

Van: van Dijk, Salomon Aan: zijn zoon Arthur Plaats: Smilde, Oranjekanaal, Joods werkkamp Datum: 1942-10-01 Onderwerp: brief ontvangen van zijn zoon; over vervoer en zijn school; was het leuk in Thalia…

Van: van Dijk, Salomon Aan: zijn zoon Arthur Plaats: Smilde, Oranjekanaal, Joods werkkamp Datum: 1942-10-01 Onderwerp: brief ontvangen van zijn zoon; over vervoer en zijn school; was het leuk in Thalia…

Brief van Salomon van Dijk aan zijn zoon Arthur vanuit het Joods werkkamp Oranjekanaal

Van: Cabau (t) Aan: Hoof, J. en… Plaats: Westerbork, Militair kamp Datum: 1949-07 Onderwerp: alles is okay; 3de peloton, 7de Infanterie Depot…

Van: Cabau (t) Aan: Hoof, J. en… Plaats: Westerbork, Militair kamp Datum: 1949-07 Onderwerp: alles is okay; 3de peloton, 7de Infanterie Depot…

Ansichtkaart van een militair vanuit kamp Westerbork

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam, afd. Expositur Aan: de heer Adelaar Plaats: Amsterdam Datum: 1942-10-14 Onderwerp: mededeling dat mevrouw de Vries-Koe op 13 oktober uit de gevangenis (Amstelveenseweg) is overgebracht naar Westerbork. Graag verzorgen van kleren voor haar. het kan rechtstreeks naar kamp Westerbork worden verstuurd of via het depot van de Joodse Raad.

Van: Joodsche Raad voor Amsterdam, afd. Expositur Aan: de heer Adelaar Plaats: Amsterdam Datum: 1942-10-14 Onderwerp: mededeling dat mevrouw de Vries-Koe op 13 oktober uit de gevangenis (Amstelveenseweg) is overgebracht naar Westerbork. Graag verzorgen van kleren voor haar. het kan rechtstreeks naar kamp Westerbork worden verstuurd of via het depot van de Joodse Raad.

Brief van de Joodse raad voor Amsterdam aan de heer Adelaar

Plaatsen in kamp Westerbork

Spoorlijn kamp Westerbork

Smalspoor kamp Westerbork

Uitgaande transporten kamp Westerbork

Transporten naar Bergen-Belsen

Onderwerp: gesloten huwelijk van het echtpaar Leiser-Schild, met getuigen Kaufmann en Rubens en de uitvoering door rabbijn dr. Augapfel.

Onderwerp: gesloten huwelijk van het echtpaar Leiser-Schild, met getuigen Kaufmann en Rubens en de uitvoering door rabbijn dr. Augapfel.

Bericht over een gesloten huwelijk in kamp Westerbork

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: pakje ontvangen, Samuel had geen roggebrood en koek meer; een (Benjamin) Gudema is uit het kamp gehaald, hij had zijn fiets uit Groningen meegenomen en reed ermee door het kamp. Hij is naar kamp Westerbork overgebracht; van Groenberg niets meer gehoord, die zal ook wel in Westerbork zitten; collecte gehouden voor zijn vrouw en kinderen; Samuel heeft zijn jasje onder zijn overall gedragen, want het is net herfst; ze hebben nog geen vliegtuigen gezien (op de landingsbaan); met droog weer draagt Samuel zijn schoenen en met nat weer zijn klompen; het werk valt mee en ze krijgen een premie; er gaan veel geruchten over de invasie. Wat is daar van waar?; er wordt verteld dat het reizigersverkeer is stopgezet…

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: pakje ontvangen, Samuel had geen roggebrood en koek meer; een (Benjamin) Gudema is uit het kamp gehaald, hij had zijn fiets uit Groningen meegenomen en reed ermee door het kamp. Hij is naar kamp Westerbork overgebracht; van Groenberg niets meer gehoord, die zal ook wel in Westerbork zitten; collecte gehouden voor zijn vrouw en kinderen; Samuel heeft zijn jasje onder zijn overall gedragen, want het is net herfst; ze hebben nog geen vliegtuigen gezien (op de landingsbaan); met droog weer draagt Samuel zijn schoenen en met nat weer zijn klompen; het werk valt mee en ze krijgen een premie; er gaan veel geruchten over de invasie. Wat is daar van waar?; er wordt verteld dat het reizigersverkeer is stopgezet…

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joods werkkamp Havelte

Van: Moeder Aan: Hamburg, Flora Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-26 Onderwerp: bekenden op transport, pakketten; dagelijks leven in de barak. Het is er vol, hangende was, slechte nachtrust, huilende kinderen, verduistering en voor het eerst elektrisch licht; kleding; een was gedaan, emmer geleend van een barakbewoner; ziekenhuis, ziekten onder andere buikloop; &nbsp;voedsel in het kamp (erwtensoep); warm water halen. Hoop nog op tijd een pakketje te krijgen, voordat ze worden gedeporteerd. Een familielid (Glaser) werkt als secretaresse voor de ondercommandant (Haan). &nbsp;

Van: Moeder Aan: Hamburg, Flora Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-26 Onderwerp: bekenden op transport, pakketten; dagelijks leven in de barak. Het is er vol, hangende was, slechte nachtrust, huilende kinderen, verduistering en voor het eerst elektrisch licht; kleding; een was gedaan, emmer geleend van een barakbewoner; ziekenhuis, ziekten onder andere buikloop; &nbsp;voedsel in het kamp (erwtensoep); warm water halen. Hoop nog op tijd een pakketje te krijgen, voordat ze worden gedeporteerd. Een familielid (Glaser) werkt als secretaresse voor de ondercommandant (Haan). &nbsp;

Brief van moeder (Rosalina Hamburg-Glaser) aan Flora Hamburg vanuit kamp Westerbork

Van: de Levie, Sander en Jjaap Aan: familie Plaats: Westerbork, barak 82 Datum: 1943-04-24 Onderwerp: Sander ligt weer in een ziekenbarak (hoesten); degene die naast hem lagen in barak 71 hadden geen nachtrust' lichamelijk is hij erg vermoeid; &nbsp;verzoek van Jaap: lijst Doetinchem, contact zoeken met de betreffende personen; als er één naartoe gaat, dan gaat de hele familie; graag een Monopoly-spel als dat nog te krijgen is, geen boeken (voor Jo); van alles nodig, een opsomming en waar het te kopen is; opsturen naar ziekenbarak 82…

Van: de Levie, Sander en Jjaap Aan: familie Plaats: Westerbork, barak 82 Datum: 1943-04-24 Onderwerp: Sander ligt weer in een ziekenbarak (hoesten); degene die naast hem lagen in barak 71 hadden geen nachtrust' lichamelijk is hij erg vermoeid; &nbsp;verzoek van Jaap: lijst Doetinchem, contact zoeken met de betreffende personen; als er één naartoe gaat, dan gaat de hele familie; graag een Monopoly-spel als dat nog te krijgen is, geen boeken (voor Jo); van alles nodig, een opsomming en waar het te kopen is; opsturen naar ziekenbarak 82…

Brief van Sander de Levie en (Jaap) aan familie vanuit kamp Westerbork

Van: Darwinkel, H.&nbsp; Aan: Jansen, M.H.&nbsp; Plaats: Eursinge&nbsp; Datum: 1939-07-22&nbsp; Onderwerp: Sollicitatiebrief m.b.t. aanbouw Vluchtelingenkamp.

Van: Darwinkel, H.&nbsp; Aan: Jansen, M.H.&nbsp; Plaats: Eursinge&nbsp; Datum: 1939-07-22&nbsp; Onderwerp: Sollicitatiebrief m.b.t. aanbouw Vluchtelingenkamp.

Brief van H. Darwinkel aan M.H. Jansen

Sonder-Ausweis ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: Arbeiten zu verrichten. Gültig bis: Niet ingevuld exemplaar !

Sonder-Ausweis ist berechtigt das Lager Westerbork zu verlassen, um in: Arbeiten zu verrichten. Gültig bis: Niet ingevuld exemplaar !

Sonderausweis

Van: Vos, J.&nbsp; Aan: Lackrooy, Dhr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-08-23&nbsp; Onderwerp: pakketten; dagelijkse gang van zaken; voedsel; bezoek; school.

Van: Vos, J.&nbsp; Aan: Lackrooy, Dhr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1943-08-23&nbsp; Onderwerp: pakketten; dagelijkse gang van zaken; voedsel; bezoek; school.

Briefkaart van J. Vos aan de heer Lackrooy vanuit kamp Westerbork

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Tokkie, Mozes&nbsp; Aan: Lackrooy, Dhr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp, barak 4 (ziekenzaal). Datum: 1943-02-22&nbsp; Onderwerp: hartelijk dank voor heerlijk pakket.

Van: Tokkie, Mozes&nbsp; Aan: Lackrooy, Dhr.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp, barak 4 (ziekenzaal). Datum: 1943-02-22&nbsp; Onderwerp: hartelijk dank voor heerlijk pakket.

Briefkaart van Mozes Tokkie aan de heer Lackrooy vanuit kamp Westerbork

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 30-06-1943 Nr. 383 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Messcher, Martha geb. 25-10-42 overleden te Westerbork op 24-06-1943 op 25-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 30-06-1943 Nr. 383 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Messcher, Martha geb. 25-10-42 overleden te Westerbork op 24-06-1943 op 25-06-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Martha Messcher

Enveloppe Behorend bij brief inv. nr. 9116-03

Enveloppe Behorend bij brief inv. nr. 9116-03

Samson Andriesvan Wessel

Samson Andries
van Wessel