In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 258 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: De Roode, Saartje geb. 31-01-78 overleden te Westerbork op 05-05-1943 op: 07-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 13-05-1943 Nr. 258 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: De Roode, Saartje geb. 31-01-78 overleden te Westerbork op 05-05-1943 op: 07-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Saartje de Roode

Van: Regeringscommissaris voor Amsterdam Aan: Hoofden van Diensten, Bedrijven en Administratie Plaats: Amsterdam Datum: 1941-05-27 Onderwerp: verbod inzameling geld tbv diegenen die getroffen zijn door maatregelen deelname aan stakingen in februari 1941.

Van: Regeringscommissaris voor Amsterdam Aan: Hoofden van Diensten, Bedrijven en Administratie Plaats: Amsterdam Datum: 1941-05-27 Onderwerp: verbod inzameling geld tbv diegenen die getroffen zijn door maatregelen deelname aan stakingen in februari 1941.

Brief

Van: Visser, E. (echtgenote) Aan: Visser, A. Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-08 Onderwerp: Omstandigheden thuis. Pogingen om een vrijlating te bewerkstelligen. Blz.: 2

Van: Visser, E. (echtgenote) Aan: Visser, A. Plaats: Amsterdam Datum: 1942-08-08 Onderwerp: Omstandigheden thuis. Pogingen om een vrijlating te bewerkstelligen. Blz.: 2

Brief van E. Visser aan A. Visser vanuit Amsterdam

Memoires Geschreven door Morris Zomerplaag 1944-1945 Over de aankomst vanuit kamp Westerbork in Bergen-Belsen. Uitgebreid en gedetailleerd verslag over zijn ervaringen tijdens het Tröbitz transport en met name over de maanden na de bevrijding in Tröbitz door de Russen. Verslag van de terugreis vanuit Tröbitz naar Nederland (Maastricht) en vervolgens naar Amsterdam.

Memoires Geschreven door Morris Zomerplaag 1944-1945 Over de aankomst vanuit kamp Westerbork in Bergen-Belsen. Uitgebreid en gedetailleerd verslag over zijn ervaringen tijdens het Tröbitz transport en met name over de maanden na de bevrijding in Tröbitz door de Russen. Verslag van de terugreis vanuit Tröbitz naar Nederland (Maastricht) en vervolgens naar Amsterdam.

Memoires van Morris Zomerplaag

Van: Snoek, Hermine Aan: In 't Veld, Nel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-07-08 Onderwerp: vraag om kleding en schoenen Op Lager Westerbork briefpapier

Van: Snoek, Hermine Aan: In 't Veld, Nel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-07-08 Onderwerp: vraag om kleding en schoenen Op Lager Westerbork briefpapier

Brief van Hermine Snoek aan Nel In 't Veld vanuit kamp Westerbork

Verslag/brief over aankomst en verblijf in Auschwitz.&nbsp; Gedateerd juli 1942.&nbsp; De schrijver is onbekend. Op basis van het kampnummer 50826 kan worden vastgesteld dat de schrijver op 21 juli 1942 uit kamp Westerbork werd gedeporteerd. Onderwerp: aankomst op het perron bij Auschwitz, selectie, geen tijd om afscheid te nemen;&nbsp;gaskamers; prikkeldraad, schijnwerpers en wachttorens; 60 mannen zijn geselecteerd van het transport van 1000; uitkleden, kaalknippen en het krijgen van een kampnummer (50826); SS'ers, die slaan; geselecteerd om te werken; streepjespak en klompen; Kapo 's, beschikken over dood en leven; lijken van Russische krijgsgevangenen uit een kuil halen.&nbsp;

Verslag/brief over aankomst en verblijf in Auschwitz.&nbsp; Gedateerd juli 1942.&nbsp; De schrijver is onbekend. Op basis van het kampnummer 50826 kan worden vastgesteld dat de schrijver op 21 juli 1942 uit kamp Westerbork werd gedeporteerd. Onderwerp: aankomst op het perron bij Auschwitz, selectie, geen tijd om afscheid te nemen;&nbsp;gaskamers; prikkeldraad, schijnwerpers en wachttorens; 60 mannen zijn geselecteerd van het transport van 1000; uitkleden, kaalknippen en het krijgen van een kampnummer (50826); SS'ers, die slaan; geselecteerd om te werken; streepjespak en klompen; Kapo 's, beschikken over dood en leven; lijken van Russische krijgsgevangenen uit een kuil halen.&nbsp;

Verslag van een naar Auschwitz gedeporteerde van het transport van 21 juli 1942

Van: Magnus, Josef Aan: familie (Engeland) Datum: 1945 Plaats: Amsterdam Onderwerp: over families die het niet hebben overleefd (Roosen en Wolff), over het leeghalen van de woning door de bezetter, vele spullen in bewaring gegeven. Deze kunnen ze terugkrijgen als er weer een woning voor het gezin is. Tijdens hun verblijf in Theresienstadt zijn vele brieven geschreven, maar er kwam niets door. Het gezin Magnus is weer redelijk van de ontberingen in Theresienstadt hersteld en weer redelijk op gewicht. Geen reden meer om zorgen te maken.

Van: Magnus, Josef Aan: familie (Engeland) Datum: 1945 Plaats: Amsterdam Onderwerp: over families die het niet hebben overleefd (Roosen en Wolff), over het leeghalen van de woning door de bezetter, vele spullen in bewaring gegeven. Deze kunnen ze terugkrijgen als er weer een woning voor het gezin is. Tijdens hun verblijf in Theresienstadt zijn vele brieven geschreven, maar er kwam niets door. Het gezin Magnus is weer redelijk van de ontberingen in Theresienstadt hersteld en weer redelijk op gewicht. Geen reden meer om zorgen te maken.

Brief van Josef Magnus aan familie in Engeland vanuit Amsterdam

Van: Stoppelman, Danny&nbsp; Aan: Ouders, Jurry en verdere familie&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-08-23&nbsp; Onderwerp: afscheid nemen van familie. Als Jurry de post ontvangt zal Danny al doorgezonden zijn met vele vrienden uit het kamp, allen vrijgezellen; korte beschrijving van het dagelijkse leven in het kamp, van opstaan, van het appel tot het gaan naar het werk buiten het kamp (graven voor de aanleg van een waterleiding); organisatie in handen van Duitse Joden, de SS zie je alleen bij de poort en buiten het prikkeldraad, uitgebreide beschrijving van het eten. Er zou hoog bezoek zijn geweest van Schmidt en Rauter. Danny en de andere Groningers behoren waarschijnlijk tot de groep die op 10 juli 1942 in kamp Westerbork terecht kwamen.&nbsp;

Van: Stoppelman, Danny&nbsp; Aan: Ouders, Jurry en verdere familie&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp&nbsp; Datum: 1942-08-23&nbsp; Onderwerp: afscheid nemen van familie. Als Jurry de post ontvangt zal Danny al doorgezonden zijn met vele vrienden uit het kamp, allen vrijgezellen; korte beschrijving van het dagelijkse leven in het kamp, van opstaan, van het appel tot het gaan naar het werk buiten het kamp (graven voor de aanleg van een waterleiding); organisatie in handen van Duitse Joden, de SS zie je alleen bij de poort en buiten het prikkeldraad, uitgebreide beschrijving van het eten. Er zou hoog bezoek zijn geweest van Schmidt en Rauter. Danny en de andere Groningers behoren waarschijnlijk tot de groep die op 10 juli 1942 in kamp Westerbork terecht kwamen.&nbsp;

Brief van Danny Stoppelman aan zijn verloofde en verdere familie vanuit kamp Westerbork

Reisverslag transport: 1942-11-30 uit Westerbork&nbsp; Briefjes werden in het geheim geschreven. Ze werden verstopt in een luchtrooster in een wagon. Bij terugkeer van de trein werden de verslagen uit de trein gehaald, waarna ze werden overgeschreven of getypt (o.a. door Cahen). De kopieën (en originelen?) zijn daarna uit het kamp gesmokkeld.

Reisverslag transport: 1942-11-30 uit Westerbork&nbsp; Briefjes werden in het geheim geschreven. Ze werden verstopt in een luchtrooster in een wagon. Bij terugkeer van de trein werden de verslagen uit de trein gehaald, waarna ze werden overgeschreven of getypt (o.a. door Cahen). De kopieën (en originelen?) zijn daarna uit het kamp gesmokkeld.

Het transport van 30 november 1942 van Westerbork naar Auschwitz

De gevangenis van het interneringskamp.&nbsp; Interneringskamp Westerbork, 1945.&nbsp; Barak 51, de cellenbarakken (waar S.D. functionarissen zaten, onder andere kamp commandant Gemmeker was hier opgesloten en is hier ondervraagd) met bewakers.

De gevangenis van het interneringskamp.&nbsp; Interneringskamp Westerbork, 1945.&nbsp; Barak 51, de cellenbarakken (waar S.D. functionarissen zaten, onder andere kamp commandant Gemmeker was hier opgesloten en is hier ondervraagd) met bewakers.

Foto van de gevangenis in Interneringskamp Westerbork

Foto van Betty Mol en haar buurmeisje

Foto van Betty Mol en haar buurmeisje

Van: Walg, M. Aan: Fam. A. (Abraham) Reens Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-22 Onderwerp: een schrijf dag en weersomstandigheden; een concert bezocht; er is een tentoonstelling geopend van werkjes door kinderen op school gemaakt (speelgoed).

Van: Walg, M. Aan: Fam. A. (Abraham) Reens Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-08-22 Onderwerp: een schrijf dag en weersomstandigheden; een concert bezocht; er is een tentoonstelling geopend van werkjes door kinderen op school gemaakt (speelgoed).

Briefkaart van M. Walg aan Abraham Reens vanuit kamp Westerbork

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1956-01-25 Onderwerp: informatie over wat Elisabeth Roet-Scheffer overkomen is. Zij heeft de oorlog overleefd.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1956-01-25 Onderwerp: informatie over wat Elisabeth Roet-Scheffer overkomen is. Zij heeft de oorlog overleefd.

Verklaring over de kampgeschiedenis van Elisabeth Roet-Scheffer

Lied van Max Tailleur geschreven voor het huwelijk van Elisabeth Scheffer

Lied van Max Tailleur geschreven voor het huwelijk van Elisabeth Scheffer

Lied en gedicht van Max Tailleur geschreven voor het huwelijk van Elisabeth Scheffer

Van: Directoraat Generaal voor Bijzondere Rechtspleging&nbsp; Aan: Niemeijer, R. Plaats: Westerbork, ‘kamp’&nbsp; Datum: 1948-12 Onderwerp: enveloppe gericht aan de heer R. Niemeijer, voormalig bewaker Interneringskamp Westerbork in 1948.

Van: Directoraat Generaal voor Bijzondere Rechtspleging&nbsp; Aan: Niemeijer, R. Plaats: Westerbork, ‘kamp’&nbsp; Datum: 1948-12 Onderwerp: enveloppe gericht aan de heer R. Niemeijer, voormalig bewaker Interneringskamp Westerbork in 1948.

Enveloppe van Directoraat Generaal voor Bijzondere Rechtspleging kamp Westerbork aan R. Niemeijer

Foto van dwangarbeider aan het werk in de buurt van het Joods werkkamp Orvelte Plaats: Orvelte, Joods werkkamp Datum: 1942 van links naar rechts: Barend van Zuiden; ten Berge; Sam Meijer; Barend Stern; Rudolf van Zuiden; Israël Wijnberg; en Freerk Simons.

Foto van dwangarbeider aan het werk in de buurt van het Joods werkkamp Orvelte Plaats: Orvelte, Joods werkkamp Datum: 1942 van links naar rechts: Barend van Zuiden; ten Berge; Sam Meijer; Barend Stern; Rudolf van Zuiden; Israël Wijnberg; en Freerk Simons.

Foto van dwangarbeider aan het werk in de buurt van het Joods werkkamp Orvelte

Van: Superintendant Allied Military Comm.&nbsp; Aan: Vries, de, Irma&nbsp; Plaats: Westerbork&nbsp; Datum: 1945-04-26&nbsp; Onderwerp: Toestemming om als begeleidster van de tot het kamp behorende schoolkinderen het kamp te verlaten.

Van: Superintendant Allied Military Comm.&nbsp; Aan: Vries, de, Irma&nbsp; Plaats: Westerbork&nbsp; Datum: 1945-04-26&nbsp; Onderwerp: Toestemming om als begeleidster van de tot het kamp behorende schoolkinderen het kamp te verlaten.

Bewijs voor Irma de Vries het kamp met schoolkinderen te mogen verlaten

Van: Vries, de, Hennie Aan: Rietje Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-14 Onderwerp: uit de trein gegooide briefkaart; transporten; familie; Fliegende Kolonne; transport naar Westerbork

Van: Vries, de, Hennie Aan: Rietje Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10-14 Onderwerp: uit de trein gegooide briefkaart; transporten; familie; Fliegende Kolonne; transport naar Westerbork

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 19-07-1943 Nr. 435 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Stibbe, Sara Dorothea geb. 26-05-82 overleden te Westerbork op 16-07-1943 op 16-07-1943 is gecremeerd. Let op: er is door de Burgerlijke Stand een foutief persoon op dit document gezet. Juiste persoon is gekoppeld.

Bewijs van crematie&nbsp; Datum: 19-07-1943 Nr. 435 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: Stibbe, Sara Dorothea geb. 26-05-82 overleden te Westerbork op 16-07-1943 op 16-07-1943 is gecremeerd. Let op: er is door de Burgerlijke Stand een foutief persoon op dit document gezet. Juiste persoon is gekoppeld.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Sara Stibbe

Het doen van voorzieningen aan barak 20&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-05 Opmerking: een legenda verklaart de indeling van de barak

Het doen van voorzieningen aan barak 20&nbsp; Woonoord Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: 1959-05 Opmerking: een legenda verklaart de indeling van de barak

Johanna CateauWalg

Johanna Cateau
Walg