In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Kampgeld Lager Westerbork 10 Cent Blauw-paars Bijz.: Geen nummer

Kampgeld Lager Westerbork 10 Cent Blauw-paars Bijz.: Geen nummer

Kampgeld Lager Westerbork 10 cent

Van: Snoek, Hermine Aan: In 't Veld, Nel Plaats: Westerbork, kamp, barak 61 Datum: 1943-01-23 Onderwerp: dank voor heerlijk pakketje

Van: Snoek, Hermine Aan: In 't Veld, Nel Plaats: Westerbork, kamp, barak 61 Datum: 1943-01-23 Onderwerp: dank voor heerlijk pakketje

Briefkaart van Hermine Snoek aan Nel in 't Veld vanuit kamp Westerbork

Specifieke groepen kampbewoners

Strafgevangenen kamp Westerbork

1945

Oktober 1945

Groepsfoto. Aantal mannen voor een barak, op een zondag in het Joodse werkkamp Mantinge, 1942. Voorste rij, 3de van links: Daniel Egger, geb. 1923-06-23.

Groepsfoto. Aantal mannen voor een barak, op een zondag in het Joodse werkkamp Mantinge, 1942. Voorste rij, 3de van links: Daniel Egger, geb. 1923-06-23.

Een groep mannen voor hun barak in het Joodse werkkamp Mantinge

Foto van de ingang van het werkkamp (later Joods werkkamp) Mantinge.

Foto van de ingang van het werkkamp (later Joods werkkamp) Mantinge.

Foto van de ingang van het werkkamp (later Joods werkkamp) Mantinge

Foto van Joodse dwangarbeiders en hun opzichter (s) tijdens een werkpauze in de buurt van het werkkamp Mantinge. Plaats: Mantinge Datum: 1942

Foto van Joodse dwangarbeiders en hun opzichter (s) tijdens een werkpauze in de buurt van het werkkamp Mantinge. Plaats: Mantinge Datum: 1942

Foto van Joodse dwangarbeiders en een opzichter(s) in het Joodse werkkamp Mantinge

Foto van het werkkamp (later Joods werkkamp) Mantinge

Foto van het werkkamp (later Joods werkkamp) Mantinge

Foto van René Lijdesdorff en een mede-dwangarbeider in het Joods werkkamp Mantinge Plaats: Mantinge, Joods werkkamp Datum: 1942

Foto van René Lijdesdorff en een mede-dwangarbeider in het Joods werkkamp Mantinge Plaats: Mantinge, Joods werkkamp Datum: 1942

Foto van René Lijdesdorff en een mede-dwangarbeider in het Joods werkkamp Mantinge

Foto van een groep dwangarbeiders voor een barak in het Joods werkkamp Mantinge Plaats: Mantinge, Joods werkkamp Datum: 1942 René Lijdesdorff staat links

Foto van een groep dwangarbeiders voor een barak in het Joods werkkamp Mantinge Plaats: Mantinge, Joods werkkamp Datum: 1942 René Lijdesdorff staat links

Foto van een groep dwangarbeiders voor een barak in het Joods werkkamp Mantinge

Joodse werkkampen

Joods werkkamp Mantinge

Groepsfoto.&nbsp; Groepsfoto.&nbsp; Groep mannen uit Westerbork afkomstig.&nbsp; Ze zijn in Ommen om barakdelen in te laden&nbsp; Kamp Westerbork, (midden) 1942.&nbsp; Dhr. Muller maakte deel uit van deze groep (onbekend waar hij staat of zit). Achterste rij: 3de van rechts Kurt Nathan; 2de van rechts Werner Kalb Derde rij met soldatenmuts: Robbie Engel. Voorste rij derde van rechts Pfifferling en 2de van rechts Werner Hirsch

Groepsfoto.&nbsp; Groepsfoto.&nbsp; Groep mannen uit Westerbork afkomstig.&nbsp; Ze zijn in Ommen om barakdelen in te laden&nbsp; Kamp Westerbork, (midden) 1942.&nbsp; Dhr. Muller maakte deel uit van deze groep (onbekend waar hij staat of zit). Achterste rij: 3de van rechts Kurt Nathan; 2de van rechts Werner Kalb Derde rij met soldatenmuts: Robbie Engel. Voorste rij derde van rechts Pfifferling en 2de van rechts Werner Hirsch

Kampgevangenen aan het werk in Ommen

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-11-22&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: bezoek in het ziekenhuis.

Mededeling&nbsp; Datum: 1943-11-22&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: bezoek in het ziekenhuis.

Mededeling over bezoek in het ziekenhuis

Barak.&nbsp; Barak (die nog niet is ingericht), van binnen gefotografeerd.&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1939&nbsp; Achter op de foto staat: 'Interieur 'C' barak, VL. kamp'.

Barak.&nbsp; Barak (die nog niet is ingericht), van binnen gefotografeerd.&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp; Kamp Westerbork, 1939&nbsp; Achter op de foto staat: 'Interieur 'C' barak, VL. kamp'.

van een interieur van een C-barak tijdens de bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Van: Mr. Teulings, F. Aan: Dr. Vogel, Kurt Plaats: Vught Datum: 1942-06-01 Onderwerp: ingesloten, de blauwe circulaire, ontvangen van Dr. Slotemaker (de Bruine); uit zijn gesprek met prof. Cohen is gebleken dat het om een plaatselijk initiatief gaat; ook uitzonderingen voor het dragen van een ster (zoals in Duitsland); wetten zoals in Duitsland hoeven niet van toepassing te zijn in bezet gebied…&nbsp;

Van: Mr. Teulings, F. Aan: Dr. Vogel, Kurt Plaats: Vught Datum: 1942-06-01 Onderwerp: ingesloten, de blauwe circulaire, ontvangen van Dr. Slotemaker (de Bruine); uit zijn gesprek met prof. Cohen is gebleken dat het om een plaatselijk initiatief gaat; ook uitzonderingen voor het dragen van een ster (zoals in Duitsland); wetten zoals in Duitsland hoeven niet van toepassing te zijn in bezet gebied…&nbsp;

Brief van Mr. Frans Teulings aan Dr. Kurt Vogel vanuit Vught

Cäcilie Hirsch trok na de dood van haar man in 1917 in bij haar dochter en haar familie in Zwickau (Dld.) Op 07-02-1939 arriveerde zij met haar dochter Ella uit Leipzig in Nederland en mocht wegens haar ouderdom (78) rechtstreeks naar het Joods bejaardenhuis aan de Neuhauskade in Den Haag. Begin Sept. 1940 moesten zij en haar familie op last van de bezetter Den Haag verlaten en verhuisden zij en haar familie naar Nunspeet: Albertlaan 6. Vandaar na enige tijd naar een Joods bejaardenhuis in Amsterdam. In 1942 werd zij met alle andere bewoners naar het concentratiekamp Westerbork overgebracht en op 25-09-1942 gedeporteerd "Nach dem Osten".&nbsp; Cäcilie was een deftig oud vrouwtje en had altijd een zwart fluwelen bandje om haar hals om de rimpels te bedekken. &nbsp;Haar achterkleinzoon kan zich haar nog goed herinneren. Hij was sinds 1937 in Nederland en leerde haar de eerste Nederlandse woorden. "De vingers van mijn voeten zijn zo koud" zei ze eens. Ondanks alle ellende, die ze al had meegemaakt, lachten zij samen veel. De achterkleinzoon hield een pad in een grote jampot met een laddertje en zij ving voor zijn pad levende vliegen voor het raam. In het kleine zomerhuisje in Nunspeet sliep Cäcilie samen met haar dochter in een piepklein kamertje en toen zij naar Amsterdam ging heeft haar dochter Ella getracht zich van het leven te beroven. In de nazomer van 1942 gingen de Duitsers scherper ingrijpen. De Joden kwamen niet uit zichzelf? Welnug men ging ze uit hun huizen ophalen. Ze behoorden zich na 8 uur 's avonds immers thuis te bevinden…? Op 30 Augustus 1942, vlak voordat de Duitsers begonnen op te halen, telde Amsterdam een 150 Joodse rusthuizen. Deze kwamen voor de Duitsers in aanmerking: wat leek gemakkelijker dan volstrekt weerloze, niet zelden zieke, oude mensen op te halen? Zo haalden ze ook overgrootmoeder Cecilie Skall-Hirsch weg uit het Joods tehuis in Amsterdam. Ze was toen 82 jaar oud. Op 25 September werd ze vanuit Westerbork gedeporteerd nach dem Osten". In Yad Vashem in Jeruzalem staat genoteerd dat ze op 28 September 1942 is gestorven in Auschwitz. Op diezelfde 25e September heet het in de zgn. Centrale Commissie: "Wat de rusthuizen betreft, schijnt thans bereikt te zijn dat men deze met rust laat."

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 289 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Hirschland, Salomon geb. 30-04-61 overleden te Westerbork op 14-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 21-05-1943 Nr. 289 De Ambtenaar van den Burgerlijken Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van:&nbsp; Hirschland, Salomon geb. 30-04-61 overleden te Westerbork op 14-05-1943 op: 14-05-1943 is gecremeerd.

Jacoba Wallage-Wolff