In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Karl Michael Schliesser.&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-1942.

Karl Michael Schliesser.&nbsp; Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork, 1940-1942.

Karl Michael Schliesser in Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Perioden kamp Westerbork

Januari 1950 t/m februari 1951

Kwitantie van het Joodse kledingbedrijf Stern dat locaties had in Hoogeveen en Meppel. Datum: 1938-01-25

Kwitantie van het Joodse kledingbedrijf Stern dat locaties had in Hoogeveen en Meppel. Datum: 1938-01-25

Kwitantie van kledingzaak Stern met locaties in Hoogeveen en Meppel

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: het is gezellig post te ontvangen; zijn suiker- en jam bon doet hij bij de brief; al een paar dagen geen vliegtuigen meer gehoord; hij kreeg een kropsla, klaargemaakt met een beetje azijn en suiker; met Hemelvaart moeten ze ook werken; hij moet zich zo nog scheren…

Van: de Groot, Samuel Aan: zijn vrouw en kinderen Plaats: Havelte, Joods werkkamp Datum: 1944 Onderwerp: het is gezellig post te ontvangen; zijn suiker- en jam bon doet hij bij de brief; al een paar dagen geen vliegtuigen meer gehoord; hij kreeg een kropsla, klaargemaakt met een beetje azijn en suiker; met Hemelvaart moeten ze ook werken; hij moet zich zo nog scheren…

Brief van Samuel de Groot aan zijn vrouw en kinderen vanuit het Joodse werkkamp Havelte

Van: Bosch van Rosenthal, J. Aan: Dr. van Houten, H. R., Chef Directie Buitenlandse Dienst Plaats: Bern Datum: 1949-12-23 Brief met het verzoek om Heinz Wohl te laten overplaatsen in verband met tijdens de oorlog opgelopen gezondheidsklachten.

Van: Bosch van Rosenthal, J. Aan: Dr. van Houten, H. R., Chef Directie Buitenlandse Dienst Plaats: Bern Datum: 1949-12-23 Brief met het verzoek om Heinz Wohl te laten overplaatsen in verband met tijdens de oorlog opgelopen gezondheidsklachten.

Brief van J. Bosch van Rosenthal betreffende overplaatsing van Heinz Wohl

Frans Busnac was afkomstig uit een variété-familie, zijn vader en grootvader reisden al met een variétézaak. Frans had een paradetent onder de naam Theater Busnac, soms noemde hij zijn zaak Theater Modern. Daarmee reisde hij het hele land door, ook de noordelijke provincies deed hij aan. Zo stond hij in augustus 1938 in Steenwijk en een maand later op de kermis in Leeuwarden ter gelegenheid van het veertigjarige regeringsjubileum van koningin Wilhelmina. Daar maakten vooral zijn knappe (stief)dochters indruk op het publiek met hun dansjes. Clowns maakten grappen, een man reed op een gedresseerd hert en je kon in de tent vechten met een beer. Frans deed het praatje om de mensen naar binnen te lokken, zijn vrouw Sara zat achter de kassa. In het theater was Frans de trapezeartiest die met zijn mond aan een apparaat een fiets hoog in de lucht hield waarop iemand zat te trappen. Begin april 1943 kondigde de Duitse bezetter een verblijfsverbod aan voor joden in acht provincies waaronder Noord-Brabant. Frans Busnac meldde zich niet, hij was ondergedoken. De gewestelijk politiepresident in Eindhoven had met massale onderduik al rekening gehouden en stelde een beloning voor het aanbrengen van joden in het vooruitzicht. Op 19 mei 1943 werd Frans om tien voor twaalf ’s nachts door de Tilburgse politieman én beruchte jodenjager Piet Gerrits opgepakt. Hij verbleef twee dagen in een politiecel om daarna in de ochtend van 21 mei door twee opperwachtmeesters naar Vught te worden gebracht. De familie Busnac zou met 34.000 andere Nederlandse joden naar Sobibor worden gedeporteerd.&nbsp; Bron: A.Th.W. van den Oord, 'Robert Busnac (1940-1943); Een Moergestels joods oorlogsslachtoffer', in: De Kleine Meijerij, 55 (Oisterwijk 2004) 45-48

Joodse gemeenten in Groningen

Joodse gemeente Haren

Van: de gemeente Den Haag Aan: van Cleef, Rozette Plaats: Den Haag Datum: 1945-06 Onderwerp: registratie en aanmelding voor gerepatrieerde inwoners.

Van: de gemeente Den Haag Aan: van Cleef, Rozette Plaats: Den Haag Datum: 1945-06 Onderwerp: registratie en aanmelding voor gerepatrieerde inwoners.

Aanmeldingskaart van Rozette van Cleef terug in Den Haag

Oproep bestemd voor Rebecca Helena Gimbrere-Snoek Zij moet zich i.v.m. het afhalen van kinderen bij barak 62 en barak 63 melden. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-28

Oproep bestemd voor Rebecca Helena Gimbrere-Snoek Zij moet zich i.v.m. het afhalen van kinderen bij barak 62 en barak 63 melden. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-28

Oproep voor Rebecca Helena Gimbrere-Snoek

Op de foto’s stonden de namen van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz. Zij waren voor een langere periode woonachtig aan de Kapelweg op nummer 108. Ook Alfreds moeder woonde op dit adres. In eerste instantie zeiden de namen mij niets. Al verder zoekend kwam ik een aantekening tegen over de vondst van dit Joodse echtpaar in een massagraf bij kamp Westerbork. Ineens gaat er van alles door mij heen: Massagraf, Luitenant Konings, het Engelse Werk, het crematorium van kamp Westerbork en een monument.&nbsp;

In de jaren negentig vertelde voormalig Luitenant Konings mij tijdens een interview over de vondst van dit graf in mei 1945 en het herbegraven van het echtpaar op de begraafplaats in het dorp Westerbork. Hij liet naar aanleiding van de ontdekking van het graf een proces-verbaal opmaken waarin alles tot in het detail werd beschreven.

Jaren later kwam ik er achter dat het echtpaar begin oktober 1944 &nbsp;iets buiten Zwolle op het Engelse Werk was geëxecuteerd. Ze werden ter plekke in hun eigen gedolven graf begraven en kort daarna weer opgegraven en naar kamp Westerbork overgebracht. Het was de bedoeling al hun sporen te wissen en hun restanten te laten verassen in het crematorium van het kamp.

Door gebrek aan brandstof konden de ovens niet worden gebruikt en werden de stoffelijke overschotten voor de tweede keer begraven aan de zuidkant van het kamp. In 1945 kreeg luitenant Konings op basis van verhalen en geruchten de opdracht het graf op te sporen en er verslag van te doen.

De originele foto’s van het echtpaar Schnell in het dossier van Dina van der Geld gaven ineens een ander licht op het verhaal. Op de Kapelweg begon dus het verhaal van dit echtpaar. Ze huurden er een kamer en hielden zich zoveel mogelijk koest.

Op zondag 17 augustus 1942 scrhreef Dina van der Geld het volgende in haar dagboek:

<blockquote>“Gisteren was het een ontzettende dag. De familie Schnell had bericht gehad dat ze naar Polen moesten en de oude Mevrouw Schnell moest zich in Amsterdam melden. O, mevrouw huilde zo erg. Juffrouw Loots was juist een paar dagen naar Haarlem maar is meteen teruggekomen. Ik ben er de hele dag geweest en heb als maar kleine dingetjes genaaid en andere werkjes gedaan. En bij elke steek denk je waar en hoelang zullen ze het nog dragen. Mogen ze het wel meenemen en pakken die Duitsers niet alles af. O, al die oude mensen die maar worden weggebracht. Oorspronkelijk zou het in de nacht die volgt van dinsdag op woensdag gebeuren, maar ’t wordt wellicht verdeeld over twee weken. Oh, kon ik ze maar helpen of nog beter verstoppen.”</blockquote>

Het echtpaar Schnell besloot nu echt onder te gaan duiken, eerst in Amersfoort en later in Oldebroek. Door verraad zijn zij met nog vier anderen opgepakt en in de nacht van 3 op 4 oktober 1944 op het&nbsp; Engelse Werk geëxecuteerd. Op de plek van de executie is nu een monument.&nbsp; &nbsp;

Foto van Alfred en Eva Schnell-Jolowicz

Van: Acohen, H. B. Aan: Loman, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-24 Onderwerp: pakket ontvangen. Dank.

Van: Acohen, H. B. Aan: Loman, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-06-24 Onderwerp: pakket ontvangen. Dank.

Briefkaart van H.B. Acohen aan de familie Loman vanuit kamp Westerbork

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-04-28 No. 11&nbsp; Inhoud: Inlichtingenbureau beschikbaar stellen van lijsten van Theresienstadt, Bergen-Belsen, Zwitserland en Palestina; culturele zaken, voordracht (Lenz) bijeenkomst Zionisten (D. Barmes), Oranjefeest (A. van As), vervallen van de Engelse les, cursus Russisch; onze houding; oorlogsoverzicht; medische dienst, ziekmeldingen en polikliniek; mededeling van de kamppolitie, gevraagd sollicitanten voor de functie kamprechercheur, controle bagage voor zij die het kamp mogen verlaten; schoenenruil, wenden tot mevrouw Grünberg-Köbner; sport, voetbal kampelftal tegen NSB (B-team) en handbal tussen twee kampelftallen.

De Westerborker Nieuws uit Kamp Westerbork 1945-04-28 No. 11&nbsp; Inhoud: Inlichtingenbureau beschikbaar stellen van lijsten van Theresienstadt, Bergen-Belsen, Zwitserland en Palestina; culturele zaken, voordracht (Lenz) bijeenkomst Zionisten (D. Barmes), Oranjefeest (A. van As), vervallen van de Engelse les, cursus Russisch; onze houding; oorlogsoverzicht; medische dienst, ziekmeldingen en polikliniek; mededeling van de kamppolitie, gevraagd sollicitanten voor de functie kamprechercheur, controle bagage voor zij die het kamp mogen verlaten; schoenenruil, wenden tot mevrouw Grünberg-Köbner; sport, voetbal kampelftal tegen NSB (B-team) en handbal tussen twee kampelftallen.

Femminade Vries-d'Ancona

Femmina
de Vries-d'Ancona