In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

Van: Vader, moeder, Bets Aan: Hamburg, Floor Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10 (zondag) Onderwerp: transporten, omstandigheden. S middag zijn moeder en Bets in kamp Westerbork aangekomen. Vader was er waarschijnlijk al. Hij raadt zijn dochter aan zich niet vrijwillig voor Westerbork te melden. Hij verwacht elk moment op transport te moeten gaan en hij weet niet of zijn vrouw en dochter in kamp Westerbork in dezelfde kampen terecht zullen komen. Vader beschouwt deze brief als een afscheidsbrief. Bets heeft moeite met schrijven omdat het wemelt van mensen. Vader gaf ook al aan dat er duizenden waren binnen gekomen. Vader heeft een kleine hoop dat omdat hij uit een Joods werkkamp komt een kans heeft om langer in Westerbork te kunnen blijven.

Van: Vader, moeder, Bets Aan: Hamburg, Floor Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-10 (zondag) Onderwerp: transporten, omstandigheden. S middag zijn moeder en Bets in kamp Westerbork aangekomen. Vader was er waarschijnlijk al. Hij raadt zijn dochter aan zich niet vrijwillig voor Westerbork te melden. Hij verwacht elk moment op transport te moeten gaan en hij weet niet of zijn vrouw en dochter in kamp Westerbork in dezelfde kampen terecht zullen komen. Vader beschouwt deze brief als een afscheidsbrief. Bets heeft moeite met schrijven omdat het wemelt van mensen. Vader gaf ook al aan dat er duizenden waren binnen gekomen. Vader heeft een kleine hoop dat omdat hij uit een Joods werkkamp komt een kans heeft om langer in Westerbork te kunnen blijven.

Brief van vader, moeder en Bets aan Flora Hamburg vanuit kamp Westerbork

Van: Boas, Salomon Aan: Wil Plaats: Barneveld Datum: 1943-09-25 Onderwerp: Salomon is nu een week in Barneveld. Het weerzien met Esthertje was overweldigend. Ze is goed verzorgd en heeft aller harten veroverd. Verder schrijft Salomon getuige te zijn geweest van de geboorte van een baby.

Van: Boas, Salomon Aan: Wil Plaats: Barneveld Datum: 1943-09-25 Onderwerp: Salomon is nu een week in Barneveld. Het weerzien met Esthertje was overweldigend. Ze is goed verzorgd en heeft aller harten veroverd. Verder schrijft Salomon getuige te zijn geweest van de geboorte van een baby.

Brief van Salomon Boas aan Wil vanuit Barneveld

Max Windmüller behoorde tot de groep van jonge Duitse zionisten die naar Assen kwamen om zich in het Drentse Zeijerveld bij boeren voor te bereiden op een bestaan als landbouwer in Palestina. Dit waren de zogenoemde Palestina-pioniers. Begin 1942 kwam Max Windmüller in het kamp Westerbork terecht, waaruit hij ontsnapte. Hij sloot zich aan bij de Westerweel-groep. Max Windmüller was betrokken bij de door de groep-Westerweel georganiseerde vluchtroute van Palestina-Pioniers naar Spanje. Hij was belast met de contacten tussen de groep in Nederland en de groepen in Frankrijk. Bij een poging Palestina-pioniers uit een gevangenis in Parijs te bevrijden, is hij gearresteerd. In 1947 hebben overlevende Palestina-Pioniers op één van de hellingen van de berg Efraïm in Galilea in het toenmalige Palestina het Westerweel-Woud aangeplant, waar een monument staat met namen van tijdens de oorlog omgekomen Palestina-Pioniers. Hierbij staat de naam van Max Windmüller.&nbsp;

Van: de Jong, M., kampintendant Aan: dhr. Braker, commandant van de bewakingstroepen N.B.S. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-03 Onderwerp: verzoek om eenheid in controle bij binnenkomst en verlaten van het kamp.

Van: de Jong, M., kampintendant Aan: dhr. Braker, commandant van de bewakingstroepen N.B.S. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-05-03 Onderwerp: verzoek om eenheid in controle bij binnenkomst en verlaten van het kamp.

Verzoek van M. de Jong aan Braker, commandant van de Bewakingstroepen N. B. S.

Van: Directeur Staatsbosbeheer Aan: Houtvester Assen Plaats: Utrecht Datum: 1939-06-23 Onderwerp: ingebruikgeving van een terrein tot het inrichten van een vluchtelingenkamp.

Van: Directeur Staatsbosbeheer Aan: Houtvester Assen Plaats: Utrecht Datum: 1939-06-23 Onderwerp: ingebruikgeving van een terrein tot het inrichten van een vluchtelingenkamp.

Brief van de directeur van Staatsbosbeheer aan Houtvester Assen

Van: Schade-enquête commissie Den Haag&nbsp; Aan: Barnstijn, A.B.&nbsp; Plaats: Den Haag&nbsp; Datum: 1951-08-22&nbsp; Onderwerp: aanvullende bijdrage met betrekking tot oorlogsschade, erven Sientje Barnstijn-van den Berg.

Van: Schade-enquête commissie Den Haag&nbsp; Aan: Barnstijn, A.B.&nbsp; Plaats: Den Haag&nbsp; Datum: 1951-08-22&nbsp; Onderwerp: aanvullende bijdrage met betrekking tot oorlogsschade, erven Sientje Barnstijn-van den Berg.

Brief Schade-enquête commissie Den Haag aan A.B. Barnstijn

Van: Buijvoets, J.G. Aan:&nbsp; Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-07-20 Onderwerp: Organisatie werkverdeling gaat via het Bureau werkverdeling. Chef van dit bureau is de heer Vegelien.

Van: Buijvoets, J.G. Aan:&nbsp; Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-07-20 Onderwerp: Organisatie werkverdeling gaat via het Bureau werkverdeling. Chef van dit bureau is de heer Vegelien.

Instructie van J.G. Buijvoets over de organisatie van de werkverdeling in Interneringskamp Westerbork

Ausweiskarte.&nbsp; Ausweiskarte van dhr. L. A. Cohen.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-07-28 (datum van aankomst) Van Leon A. Cohen aangesteld als hoofd van politie.&nbsp; Groep DB3 bij de ordedienst.&nbsp; Met de opmerking: Stammliste Vorl. zurueckgestellt.

Ausweiskarte.&nbsp; Ausweiskarte van dhr. L. A. Cohen.&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-07-28 (datum van aankomst) Van Leon A. Cohen aangesteld als hoofd van politie.&nbsp; Groep DB3 bij de ordedienst.&nbsp; Met de opmerking: Stammliste Vorl. zurueckgestellt.

Ausweiskarte van L.A. Cohen

Industriebarakken kamp Westerbork

Afvalsortering kamp Westerbork

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

RosalieVos-Friedländer

Rosalie
Vos-Friedländer