In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Kamporganisatie kamp Westerbork

Post kamp Westerbork

Pakketpost kamp Westerbork

Ontvangen post kamp Westerbork

Verstuurde post kamp Westerbork

Censuur kamp Westerbork

Clandestiene post kamp Westerbork

Briefpost kamp Westerbork

Onderwijs kamp Westerbork

Leraren kamp Westerbork

Enveloppe Nederlandse Rode Kruis Plaats: 's-Gravenhage Datum: 1944-01-26 Retour afzender

Enveloppe Nederlandse Rode Kruis Plaats: 's-Gravenhage Datum: 1944-01-26 Retour afzender

Enveloppe van het Nederlandse Rode Kruis, 1944

Bron: https://kazernedossin.memorial/biografie/louis-alexander-en-elisabeth-nykerk/&nbsp; Louis Alexander en Elisabeth Nykerk Louis Alexander ontvluchtte Duitsland in 1934. Hij trouwde op 6 augustus 1938 met Elisabeth Nykerk in Schaarbeek. Louis werd in 1940 opgepakt en weggevoerd naar Perpignan in Frankrijk. Na zijn vrijlating werd hij opnieuw opgepakt en met transport XXIV gedeporteerd. Louis stierf in 1945 in Theresienstadt. Elisabeth verbleef vermoedelijk in Nederland en overleefde. TRANSPORT XXIV Louis Alexander en Elisabeth Nykerk Louis Alexander Louis Alexander werd geboren op 11 mei 1910 in Neurenberg. Hij verliet Duitsland in 1933 nadat hij in een concentratiekamp gevangen werd gehouden en er mishandeld werd. Op 3 oktober 1933 vluchtte Louis naar Nederland waar hij Elisabeth Nykerk leerde kennen. Elisabeth werd geboren op 31 oktober 1909 in Amsterdam. Louis en Elisabeth trouwden religieus op 24 april 1934 in diezelfde stad. Als koopman verliet Louis Nederland terwijl Elisabeth in Amsterdam bleef wonen. Op 11 mei 1934 kwam Louis aan in België en ging wonen op Jacob Jordaensstraat 54 in Antwerpen. Hij zag België als tussenstop om nadien naar Zuid-Amerika te emigreren. Louis was echter niet ingeschreven, had geen visum en zou zonder bestaansmiddelen verblijven in België. Na een controle in een logementshuis op Brialmontlei 38 in Antwerpen werd hij om die redenen een dag later opgesloten in de gevangenis van Antwerpen. De Bijstandsraad voor Joodse vluchtelingen vroeg in een brief aan de overheid om de Joden opgepakt tijdens die controle in het logementshuis vrij te laten, aangezien ze kandidaat waren om te emigreren naar Palestina en Brazilië. Louis diende als Duitse vluchteling met een Duits paspoort een verzoek in om naar Nederland gestuurd te worden aangezien Elisabeth daar woonde. In afwachting van een beslissing bleef Louis opgesloten. Op 17 mei 1934 werd Louis vrijgelaten en voorzien van een reiswijzer van één maand. Hij moest België binnen de 30 dagen verlaten maar werd aangemaand al binnen de 15 dagen te vertrekken. Louis volgde het bevel op en keerde terug naar Nederland. Zes weken later, op 1 juli 1934, kwam zijn echtgenote Elisabeth echter aan in België en ging wonen op Harmoniestraat 54 in Antwerpen. Op 19 juli 1934 schreef een zekere M. Izaaks in naam van Louis een brief naar het consulaat van België met de vraag om ook Louis een visum voor een jaar te geven. Louis zou namelijk werken voor de Compagnie d’Assurances Adriatique, een Italiaans verzekeringsagentschap, die in Brussel en Antwerpen gevestigd was. Hoewel het consulaat geen visum uitgaf, werd Louis in augustus 1934 toch in Berchem aangetroffen zonder bestaansmiddelen en met onregelmatige papieren. In december 1934 keerde Elisabeth terug naar Nederland. Het verdere pad van Louis en Elisabeth tussen 1934 en 1938 is onduidelijk. Op 6 april 1938 droegen de Nederlandse autoriteiten Louis Alexander over aan hun Duitse collega’s. Hij vluchtte echter naar België en woonde vanaf 16 april 1938 op Koninginnelaan 15 in Schaarbeek. Hij was niet in het bezit van een Belgisch visum en verklaarde als politieke vluchteling in België te verblijven in afwachting van emigratie naar Zuid-Amerika. De Bijstandsraad voor Joodse vluchtelingen nam het opnieuw voor hem op. Op 28 juli 1938 kreeg Louis een laissez-passer die geldig was tot 30 oktober 1938. Ook Elisabeth vestigde zich ondertussen in België en kreeg een gelijkaardige reiswijzer. Op 6 augustus 1938 trouwden Louis en Elisabeth in Schaarbeek voor de wet. Nadien gingen ze samenwonen op Aarschotstraat 178 in Schaarbeek. Hun laissez-passer werd verlengd en op 27 november werd het echtpaar ingeschreven in het vreemdelingenregister. Op 10 mei 1940, de dag dat Nazi-Duitsland België binnenviel, werd Louis door de Belgische autoriteiten opgepakt en weggevoerd naar Perpignan in Frankrijk. Elisabeth woonde tot juli 1941 in Schaarbeek maar werd nadien geschrapt uit het bevolkingsregister. Louis zat twee jaar vast in Frankrijk. Op 27 juni 1943 kon hij terugkeren naar België en ging wonen op Aarschotstraat 182 in Schaarbeek. Om zichzelf te beschermen nam Louis de valse identiteit van Alexander Verstegen aan. Desalniettemin werd hij opgepakt. Op 27 maart 1944 werd Louis in de Dossinkazerne ingeschreven op de lijst van transport XXIV onder het nummer 558. Transport XXIV vertrok op 4 april 1944 naar Auschwitz-Birkenau. Bij aankomst op 7 april 1944 werd Louis niet meteen naar de gaskamer gestuurd. Hij liep in januari 1945 een dodenmars en kwam terecht in Theresienstadt. Volgens zijn naoorlogse overlijdensakte stierf Louis daar op 11 maart 1945. Elisabeth verbleef vermoedelijk in Nederland tijdens de oorlog en overleefde. Zij stierf op 1 mei 1978 op 68-jarige leeftijd.&nbsp; Info publicatie: ADRIAENS Ward, STEINBERG Maxime (e.a.), Mecheln-Auschwitz, 1942-1944. De vernietiging van de Joden en zigeuners van België, 4 delen (deel 1), Brussel, 2009.

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1943-06-05, No. 36&nbsp; Inhoud: Spertijd; strafmaatregel Anna Pagener; benoeming groepsleiders.

Lagerbefehl Westerbork, kamp 1943-06-05, No. 36&nbsp; Inhoud: Spertijd; strafmaatregel Anna Pagener; benoeming groepsleiders.

Lagerbefehl No. 36

Plaatsen in kamp Westerbork

Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Betreft: plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 70 in Kamp Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: januari 1959 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

Betreft: plattegrond, aanzichten en doorsnede van barak 70 in Kamp Schattenberg&nbsp; Schaal: 1:100&nbsp; Datum: januari 1959 Opmerking: voorbereidingen tot het aanpassen van de indeling van de barak, zodat gezinnen een eigen woonruimte hebben.

ArnoldSwalf

Arnold
Swalf