In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Nieuwkerk, K. J. Plaats: Westerbork, kamp, barak 85 Datum: 1943-09-29 Onderwerp: werkzaam in de Aussendienst, DB6 en behorend tot de Barneveldgroep.

Van: Nieuwkerk, K. J. Plaats: Westerbork, kamp, barak 85 Datum: 1943-09-29 Onderwerp: werkzaam in de Aussendienst, DB6 en behorend tot de Barneveldgroep.

Ausweiskarte van Karel. J. Nieuwkerk in kamp Westerbork

Foto van Joodse dwangarbeiders aan de Vlijtweg in de buurt van het Joodse werkkamp Conrad Plaats: Conrad, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: ‘Vlijtweg bij Dedemsvaart’; Salomon van Cleef, rechtsachter met overall.

Foto van Joodse dwangarbeiders aan de Vlijtweg in de buurt van het Joodse werkkamp Conrad Plaats: Conrad, Joods werkkamp Datum: 1942 Onderwerp: ‘Vlijtweg bij Dedemsvaart’; Salomon van Cleef, rechtsachter met overall.

Foto van Joodse dwangarbeiders aan de Vlijtweg in de buurt van het Joods werkkamp Conrad

Van: Heymann-Heymans, familie (en Nathan Heymans) Aan: Heymans, Arthur Datum: 1943-04-19 Plaats: Westerbork, kamp, 56 Onderwerp: over vertrek naar kamp Westerbork; verblijf in het Altersheim; over waar behoefte aan is en in aanmerking komen voor een transport naar Theresienstadt. Met bijbehorende enveloppe.

Van: Heymann-Heymans, familie (en Nathan Heymans) Aan: Heymans, Arthur Datum: 1943-04-19 Plaats: Westerbork, kamp, 56 Onderwerp: over vertrek naar kamp Westerbork; verblijf in het Altersheim; over waar behoefte aan is en in aanmerking komen voor een transport naar Theresienstadt. Met bijbehorende enveloppe.

Brief van de familie Heymann-Heymans aan Arthur Heymans vanuit kamp Westerbork

Gelukwens ( verjaardag) voor dr. Bial met tekst en illustraties van Leo Kok.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-21

Gelukwens ( verjaardag) voor dr. Bial met tekst en illustraties van Leo Kok.&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-21

Gelukwens voor dr. Bial

Van: Hoorn, van, H. Aan: Medema, fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-10 Onderwerp: vraag om kleding te wassen, beschrijving situatie, oom Simon is opgepakt.

Van: Hoorn, van, H. Aan: Medema, fam. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-01-10 Onderwerp: vraag om kleding te wassen, beschrijving situatie, oom Simon is opgepakt.

Brief van Henriette van Hoorn aan familie Medema vanuit kamp Westerbork

Van: de Winter-van Dam, M. Aan: Boersma; Th, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11-15 Onderwerp: De familie de Winter kwam op 12 november 1942 in kamp Westerbork terecht. Op de vijftiende schreef moeder Magdalena de Winter-van Dam (1899) een briefkaart vanuit het kamp, barak 71. 'We berichten dat we allen nog gezond in W. zijn. Het speet mij geen afscheid genomen te hebben, daar dit niet mogelijk was.' (…) ‘Laat deze bij de naaste buren lezen’; de groeten van haar en de kinderen…

Van: de Winter-van Dam, M. Aan: Boersma; Th, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-11-15 Onderwerp: De familie de Winter kwam op 12 november 1942 in kamp Westerbork terecht. Op de vijftiende schreef moeder Magdalena de Winter-van Dam (1899) een briefkaart vanuit het kamp, barak 71. 'We berichten dat we allen nog gezond in W. zijn. Het speet mij geen afscheid genomen te hebben, daar dit niet mogelijk was.' (…) ‘Laat deze bij de naaste buren lezen’; de groeten van haar en de kinderen…

Briefkaart van Magdalena de Winter-van Dam aan de familie Boersma vanuit kamp Westerbork

Van: Hefting, N.R. Plaats: Westerbork, Centraal vluchtelingenkamp Datum: 1941-03-02 Onderwerp: preek van dominee Hefting. Hefting woonde destijds in Assen. Hij werd in de periode van het Vluchtelingenkamp benaderd om af en toe een dienst over te nemen van dominee Benfey, die uit Amsterdam moest overkomen. De vertaling van de preken in het Duits werd wel door deze dominee gedaan. Dominee Hefting was niet meer welkom toen de Duitse bezetter het kamp kwam overnemen en de deportaties begonnen. Hij had goede contacten met Heinz Todtmann en smokkelde voor deze een lijst met gedeporteerde en nog aanwezige gedoopte Joden het kamp uit om de kerkleiders hiervan op de hoogte te stellen.

Van: Hefting, N.R. Plaats: Westerbork, Centraal vluchtelingenkamp Datum: 1941-03-02 Onderwerp: preek van dominee Hefting. Hefting woonde destijds in Assen. Hij werd in de periode van het Vluchtelingenkamp benaderd om af en toe een dienst over te nemen van dominee Benfey, die uit Amsterdam moest overkomen. De vertaling van de preken in het Duits werd wel door deze dominee gedaan. Dominee Hefting was niet meer welkom toen de Duitse bezetter het kamp kwam overnemen en de deportaties begonnen. Hij had goede contacten met Heinz Todtmann en smokkelde voor deze een lijst met gedeporteerde en nog aanwezige gedoopte Joden het kamp uit om de kerkleiders hiervan op de hoogte te stellen.

Preek van Ds. N.R. Hefting in het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork

Kaart met indeling elektriciteitsgroepen in barak 6&nbsp; Afkomstig uit barak 6.&nbsp; Schema in kleur aangegeven.

Kaart met indeling elektriciteitsgroepen in barak 6&nbsp; Afkomstig uit barak 6.&nbsp; Schema in kleur aangegeven.

Kaart met indeling electriciteitsgroepen in barak 6

Terugkeer en opvang

Repatriëring bevrijdde concentratiekampgevangenen

Displaced Persons

Joodse gemeenten in Friesland

Joodse gemeente Noordwolde

Verklaring Plaats: Tröbitz Datum: 1945-06-07 Dr. Ziekenoppasser verklaard dat hij zijn collega den arts Dr. Siegfried Emmering van 6 - 20 mei 1945 in Tröbitz met zeker vastgestelden vlektyphus heeft behandeld.

Verklaring Plaats: Tröbitz Datum: 1945-06-07 Dr. Ziekenoppasser verklaard dat hij zijn collega den arts Dr. Siegfried Emmering van 6 - 20 mei 1945 in Tröbitz met zeker vastgestelden vlektyphus heeft behandeld.

Verklaring van dr. Ziekenoppasser betreffende dr. Siegfried Emmering

Hoofdgebouw.&nbsp; Plaats: Interneringskamp Westerbork Datum: 1945.&nbsp; Zicht op barak 33 (sociale dienst) binnen tweede omheining.

Hoofdgebouw.&nbsp; Plaats: Interneringskamp Westerbork Datum: 1945.&nbsp; Zicht op barak 33 (sociale dienst) binnen tweede omheining.

Foto met zicht op barak 33 in het Interneringskamp Westerbork

Joodse gemeenten in Gelderland

Joodse gemeente Zaltbommel

https://archief.amsterdam/indexen/archiefkaarten_1939-1994/zoek/query.nl.pl?i1=1&v1=Gerrit&a1=Jas&x=1&z=a#A05907_0513_0043

Naziconcentratiekampen

Neuengamme

Van: van Lochem, Jaap Aan: Reina Plaats: de Landweer, Joods werkkamp Datum: 1942-07-14 Onderwerp: over oproepen van mannen en vrouwen om te gaan werken in Duitsland; er gaan geruchten dat ze allemaal moeten gaan…; alle Joodse mannen tussen 45 en 55 jaar worden nu ook gekeurd voor de Joodse werkkampen; vader zal ook wel bericht krijgen…; in de landweer is door dit alles de stemming niet goed; het is de laatste tijd slecht weer; in het kamp nog steeds geen verse groeten. Ze krijgen niets anders dan gedroogde groente en dat verteerd haast niet; als Reina voor die rijksdaalder niets kan kopen, dan kan ze de munt beter opsturen; Jaap kan het geld in het kamp goed gebruiken; hij stuurt Reina een paar foto's toe, met de vraag ze daarna naar Amsterdam toe te sturen…

Van: van Lochem, Jaap Aan: Reina Plaats: de Landweer, Joods werkkamp Datum: 1942-07-14 Onderwerp: over oproepen van mannen en vrouwen om te gaan werken in Duitsland; er gaan geruchten dat ze allemaal moeten gaan…; alle Joodse mannen tussen 45 en 55 jaar worden nu ook gekeurd voor de Joodse werkkampen; vader zal ook wel bericht krijgen…; in de landweer is door dit alles de stemming niet goed; het is de laatste tijd slecht weer; in het kamp nog steeds geen verse groeten. Ze krijgen niets anders dan gedroogde groente en dat verteerd haast niet; als Reina voor die rijksdaalder niets kan kopen, dan kan ze de munt beter opsturen; Jaap kan het geld in het kamp goed gebruiken; hij stuurt Reina een paar foto's toe, met de vraag ze daarna naar Amsterdam toe te sturen…

Joël SamuelStibbe

Joël Samuel
Stibbe