In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Ezeltje van stof Gemaakt in de speelgoedmakerij van kamp Westerbork.

Ezeltje van stof Gemaakt in de speelgoedmakerij van kamp Westerbork.

Ezeltje van stof gemaakt in de speelgoedmakerij kamp Westerbork

Cabaret.&nbsp; Programma van 'Bunter Abend'.&nbsp; Kamp Westerbork Datum: 1944-04

Cabaret.&nbsp; Programma van 'Bunter Abend'.&nbsp; Kamp Westerbork Datum: 1944-04

Programmablaadje van de revue 'Bunter Abend'

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-09-25 Onderwerp: felicitaties van allerlei personen in verband met ondertrouw; Werner ontving vele brieven. Hij is echter gezien de beperkingen van het postverkeer vanuit het kamp niet instaat deze brieven te beantwoorden. Werner geeft een opsomming van de verschillende personen met het verzoek aan Stella of zij een bedankje wil sturen; Werner ontving de 24ste een pakketje voor de familie Bino-van der Wieken. Helaas te laat. Ze waren maandag al vertrokken. Werner vraag zich af wat hij met de kleding moeten doen, gewoonlijk gaat die naar de ‘V’ ('Fürsorge); over het trouwen.

Van: Stertzenbach, Werner Aan: Stella Plaats: Westerbork, Kamp Datum: 1942-09-25 Onderwerp: felicitaties van allerlei personen in verband met ondertrouw; Werner ontving vele brieven. Hij is echter gezien de beperkingen van het postverkeer vanuit het kamp niet instaat deze brieven te beantwoorden. Werner geeft een opsomming van de verschillende personen met het verzoek aan Stella of zij een bedankje wil sturen; Werner ontving de 24ste een pakketje voor de familie Bino-van der Wieken. Helaas te laat. Ze waren maandag al vertrokken. Werner vraag zich af wat hij met de kleding moeten doen, gewoonlijk gaat die naar de ‘V’ ('Fürsorge); over het trouwen.

Brief van Werner Stertzenbach aan Stella Pach vanuit kamp Westerbork

Van: Gemeentelijk inlichtingenbureau voor joden te Westerbork&nbsp; Aan: Coelingh-Barnstijn, A.&nbsp; Plaats: Westerbork&nbsp; Datum: 1946-08-17&nbsp; Onderwerp: persoonsinformatie, lot van haar broer Gustaaf Barnstijn.

Van: Gemeentelijk inlichtingenbureau voor joden te Westerbork&nbsp; Aan: Coelingh-Barnstijn, A.&nbsp; Plaats: Westerbork&nbsp; Datum: 1946-08-17&nbsp; Onderwerp: persoonsinformatie, lot van haar broer Gustaaf Barnstijn.

Brief van het Gemeentelijk inlichtingenbureau voor Joden te Westerbork aan A. Coelingh-Barnstijn

Van: Rosenbaum, David,&nbsp; Aan: (Birnbaum) Ilse (Mirjam),&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1943-09-15,&nbsp; Onderwerp: over emotionele stemming van de schrijver na het transport van 14 september 1943 en het vertrek van zijn vriend Ernst Cosmann (wagonleider) en andere Hachsjara jongeren van boven de 21 jaar uit Elden en Deventer en het inrichten van hun wagon. Zippie (Alfred Fränkel) zal jullie alles vertellen. David werkt op het moment zelf in Meppel, in een buitencommando van het kamp. Schrijven van een brief kan eventueel via Fokkie (Selfried Fuchs). De jongeren kregen een aanbevelingsbrief mee van kampcommandant Gemmeker.

Van: Rosenbaum, David,&nbsp; Aan: (Birnbaum) Ilse (Mirjam),&nbsp; Plaats: Westerbork, kamp,&nbsp; Datum: 1943-09-15,&nbsp; Onderwerp: over emotionele stemming van de schrijver na het transport van 14 september 1943 en het vertrek van zijn vriend Ernst Cosmann (wagonleider) en andere Hachsjara jongeren van boven de 21 jaar uit Elden en Deventer en het inrichten van hun wagon. Zippie (Alfred Fränkel) zal jullie alles vertellen. David werkt op het moment zelf in Meppel, in een buitencommando van het kamp. Schrijven van een brief kan eventueel via Fokkie (Selfried Fuchs). De jongeren kregen een aanbevelingsbrief mee van kampcommandant Gemmeker.

Brief van David Rosenbaum aan Ilse Birnbaum vanuit kamp Westerbork

Van: Letty&nbsp;(dochter)(A. Coelingh-Barnstijn) Aan:&nbsp;Barnstijn-van den Berg, Sientje Plaats: Rotterdam&nbsp; Datum: 1943-03-31&nbsp; Onderwerp: vraag of er nog behoefte aan levensmiddelen en andere zaken is. De gestuurde pakketjes zijn nog niet op de juiste plek terecht gekomen. Letty zal van alles opsturen, waaronder gekookte nasi. Jan is ontslagen, op wachtgeld gezet en werkt nu als landarbeider bij de boer. Letty heeft het pensioen ontvangen en zal ermee doen wat haar moeder vroeg. Ze vraagt in welke barak haar moeder precies zit en ze vindt het jammer dat zij in de barak niets kan klaarmaken. Vanaf 10 april moeten alle Joden naar Vught, behalve zij die al in kampen zitten en de gemengd-gehuwden; Is mevrouw van Emden ook in het kamp? ‘Blijf moedig? U was dat altijd’, vroeger in Nederlands-Indië en later in Holland; de schrijfster heeft gehoord dat Ds. de Wilde in kamp Westerbork is en een steun voor haar moeder kan zijn.

Van: Letty&nbsp;(dochter)(A. Coelingh-Barnstijn) Aan:&nbsp;Barnstijn-van den Berg, Sientje Plaats: Rotterdam&nbsp; Datum: 1943-03-31&nbsp; Onderwerp: vraag of er nog behoefte aan levensmiddelen en andere zaken is. De gestuurde pakketjes zijn nog niet op de juiste plek terecht gekomen. Letty zal van alles opsturen, waaronder gekookte nasi. Jan is ontslagen, op wachtgeld gezet en werkt nu als landarbeider bij de boer. Letty heeft het pensioen ontvangen en zal ermee doen wat haar moeder vroeg. Ze vraagt in welke barak haar moeder precies zit en ze vindt het jammer dat zij in de barak niets kan klaarmaken. Vanaf 10 april moeten alle Joden naar Vught, behalve zij die al in kampen zitten en de gemengd-gehuwden; Is mevrouw van Emden ook in het kamp? ‘Blijf moedig? U was dat altijd’, vroeger in Nederlands-Indië en later in Holland; de schrijfster heeft gehoord dat Ds. de Wilde in kamp Westerbork is en een steun voor haar moeder kan zijn.

Brief van Letty aan haar moeder vanuit Rotterdam

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Afdeling Ondersteuning en Maatschappelijk Werk Aan: Schmiegelski-Lindenstädt, Martha Plaats: Amsterdam Datum: 1941-12-23&nbsp; Onderwerp: voldaan aan de financiële verplichtingen, ondertekend door L.D. Frank.

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam, Afdeling Ondersteuning en Maatschappelijk Werk Aan: Schmiegelski-Lindenstädt, Martha Plaats: Amsterdam Datum: 1941-12-23&nbsp; Onderwerp: voldaan aan de financiële verplichtingen, ondertekend door L.D. Frank.

Verklaring van de Joodse Raad dat Martha Schmiegelski-Lindenstädt heeft voldaan aan haar financiële verplichtingen

Barakken in het kamp Westerbork&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1944 De schoorsteen van het ketelhuis steekt uit boven een van de daken. De foto is gemaakt achter de zogenaamde vijftiger barakken.

Barakken in het kamp Westerbork&nbsp; Kamp Westerbork, 1942-1944 De schoorsteen van het ketelhuis steekt uit boven een van de daken. De foto is gemaakt achter de zogenaamde vijftiger barakken.

Zicht op woonbarakken in kamp Westerbork

Geboorte akte van Levy/Louis Coster (16 maart 1884).

Geboorte akte van Levy/Louis Coster (16 maart 1884).

Akte van geboorte van Levie Moses Abraham Coster

Bewijs van crematie Datum: 31-03-1943 Nr. 135 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: De Vries, Rebecca Reintje geb. 24-12-76 overleden 21-03-1943 te Westerbork op: 25-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie Datum: 31-03-1943 Nr. 135 De Ambtenaar van den Burgerlijke Stand in het Lager Westerbork verklaart, er van kennis te hebben genomen, dat het lijk van: De Vries, Rebecca Reintje geb. 24-12-76 overleden 21-03-1943 te Westerbork op: 25-03-1043 is gecremeerd.

Bewijs van crematie in kamp Westerbork betreffende Rebecca Reintje de Vries

Cabaret.&nbsp; Scene uit het cabaretprogramma Bunter Abend Kamp Westerbork, schouwburg, barak 9 Datum: 1944-04 Foto van Esther Philipse.&nbsp;

Cabaret.&nbsp; Scene uit het cabaretprogramma Bunter Abend Kamp Westerbork, schouwburg, barak 9 Datum: 1944-04 Foto van Esther Philipse.&nbsp;

Esther Philipse tijdens de revue Bunter Abend

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam (L.D. Frank) Aan: Tauber, Fritz Plaats: Amsterdam Datum: 1941-11-11&nbsp; Onderwerp: contributie aan de Joodse Raad.

Van: de Joodse Raad voor Amsterdam (L.D. Frank) Aan: Tauber, Fritz Plaats: Amsterdam Datum: 1941-11-11&nbsp; Onderwerp: contributie aan de Joodse Raad.

Bewijs dat Fritz Tauber aan zijn financiële verplichtingen jegens de Joodse Raad heeft voldaan

Informatie uit andere archieven

Van: Blog, Betty Aan: Hop, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: dank voor het verrukkelijke pakje; Mau (Marcus) ligt nog in het ziekenhuis; hij heeft een operatie ondergaan, het duurt nog even totdat de wond genezen is; hij voelt zich goed; het beste is de pakketjes via de Joodse Raad te sturen…

Van: Blog, Betty Aan: Hop, familie Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943 Onderwerp: dank voor het verrukkelijke pakje; Mau (Marcus) ligt nog in het ziekenhuis; hij heeft een operatie ondergaan, het duurt nog even totdat de wond genezen is; hij voelt zich goed; het beste is de pakketjes via de Joodse Raad te sturen…

Brief van Betty Blog aan de familie Hop vanuit kamp Westerbork

Kampgevangenen en woonbarakken. Kamp Westerbork, 1942-1944 Een doorgang tussen twee grote woonbarakken.

Kampgevangenen en woonbarakken. Kamp Westerbork, 1942-1944 Een doorgang tussen twee grote woonbarakken.

Een doorgang tussen twee woonbarakken in kamp Westerbork

Breslauer, W.R. Werken op het land. Kampgevangene bindt schoven in het korenveld.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943.&nbsp;

Breslauer, W.R. Werken op het land. Kampgevangene bindt schoven in het korenveld.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943.&nbsp;

Het binden van schoven door een kampgevangene

Breslauer, W.R. Werken op het land.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943.&nbsp; kampgevangene aan het werk in het korenveld met het binden van korenschoven.&nbsp;

Breslauer, W.R. Werken op het land.&nbsp; Kamp Westerbork, 1943.&nbsp; kampgevangene aan het werk in het korenveld met het binden van korenschoven.&nbsp;

Dwangarbeiders voor een barak. Joodse werkkamp, 1942. Links op foto de heer Elias Cohen. Rechts op foto de heer E. A. van Dam. &nbsp;

Dwangarbeiders voor een barak. Joodse werkkamp, 1942. Links op foto de heer Elias Cohen. Rechts op foto de heer E. A. van Dam. &nbsp;

Twee dwangarbeiders staan voor een barak in een Joods werkkamp

Van: Reinds,&nbsp;G.&nbsp; Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1947-08-20 Onderwerp: Plattegrond kamp Wezep. Achterop met potlood geschreven tekst met de namen: H. Reinds 9244/72 en G. Reinds 7697/13.

Van: Reinds,&nbsp;G.&nbsp; Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1947-08-20 Onderwerp: Plattegrond kamp Wezep. Achterop met potlood geschreven tekst met de namen: H. Reinds 9244/72 en G. Reinds 7697/13.

Plattegrond van kamp Wezep

Legitimatiebewijs Van: Kruimink-van Dam, S. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-11

Legitimatiebewijs Van: Kruimink-van Dam, S. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-11

Legitimatiebewijs van S. Kruimink-van Dam

Van: de Leeuw-Polak, Schoontje Aan: Leeuw, de, B. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-28 Onderwerp: verzoek om het volgende te zenden: dekens, laken, warme kleren, warme huisjapon, wat bijvoeding, kousen, warm ondergoed, eetgerei Briefje via de Joodsche Raad

Van: de Leeuw-Polak, Schoontje Aan: Leeuw, de, B. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-11-28 Onderwerp: verzoek om het volgende te zenden: dekens, laken, warme kleren, warme huisjapon, wat bijvoeding, kousen, warm ondergoed, eetgerei Briefje via de Joodsche Raad

Brief van Schoontje de Leeuw-Polak aan B. de Leeuw vanuit kamp Westerbork

Van: Syswerda (directeur)&nbsp; Aan: Ministerie van Binnenlandse Zaken&nbsp; Plaats: Westerbork&nbsp; Datum: 1939-11-15&nbsp; Onderwerp: bezetting van de &nbsp;post magazijnmeester door een Joodse vluchteling.

Van: Syswerda (directeur)&nbsp; Aan: Ministerie van Binnenlandse Zaken&nbsp; Plaats: Westerbork&nbsp; Datum: 1939-11-15&nbsp; Onderwerp: bezetting van de &nbsp;post magazijnmeester door een Joodse vluchteling.

Brief van directeur Syswerda aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken

Betreft uitwisselingstransport naar Zwitserland.&nbsp; Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-02-03

Betreft uitwisselingstransport naar Zwitserland.&nbsp; Plaats: Theresienstadt Datum: 1945-02-03

Bekendmaking van een uitwisselingstransport naar Zwitserland

Van: Swaab, Loukie Aan: lieve tante Plaats: Datum: Onderwerp: brief geschreven door kind; verhalen over school en omstandigheden thuis.

Van: Swaab, Loukie Aan: lieve tante Plaats: Datum: Onderwerp: brief geschreven door kind; verhalen over school en omstandigheden thuis.

Brief van Louis David Swaab aan zijn tante

Van: Hoorn, van, B. Aan: Medema, K. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-18 Onderwerp: bevestiging ontvangst pakket

Van: Hoorn, van, B. Aan: Medema, K. Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1942-12-18 Onderwerp: bevestiging ontvangst pakket

Briefkaart van Betsy van Hoorn aan K. Medema vanuit kamp Westerbork

Van: Heikens, H., Hoofd Inwendige Dienst Aan: Hoofden van de gezinnen van huizen 1 t/m 9 en de barakken 8, 10 en 44. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1948-01-12 Onderwerp: tarievenlijst wasserij Interneringskamp Westerbork.

Van: Heikens, H., Hoofd Inwendige Dienst Aan: Hoofden van de gezinnen van huizen 1 t/m 9 en de barakken 8, 10 en 44. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1948-01-12 Onderwerp: tarievenlijst wasserij Interneringskamp Westerbork.

Marc LeoSpringer

Marc Leo
Springer