In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Sociale - en Geestelijke Verzorging Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-1947 Onderwerp: Kostenopsomming van de diverse geestelijke en sociale activiteiten periode 1946.

Van: Sociale - en Geestelijke Verzorging Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946-1947 Onderwerp: Kostenopsomming van de diverse geestelijke en sociale activiteiten periode 1946.

Lijst met kostenopsomming van geestelijke en sociale activiteiten in het interneringskamp in 1946

Onderwerp: inhoud Westerborkfilm, opzet, scenario en hoofdrolspelers (cabaret Bunter Abend).&nbsp; Datum: 1944-03 tot met 1944-05

Onderwerp: inhoud Westerborkfilm, opzet, scenario en hoofdrolspelers (cabaret Bunter Abend).&nbsp; Datum: 1944-03 tot met 1944-05

Document met de beschrijving van de inhoud van de Westerborkfilm en hoofdrolspelers

Organisatie van de Endlösung

Dodenmarsen

Huwelijken in het kamp Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-30 Onderwerp: het sluiten van een drietal huwelijken in het kamp.

Huwelijken in het kamp Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-30 Onderwerp: het sluiten van een drietal huwelijken in het kamp.

Bericht over drie gesloten huwelijken in kamp Westerbork

Yvonne Vos beschrijft in een portret Sinto Stephanus ‘Tatta’ Hanstein&nbsp;die in mei 1944 vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau werd weggevoerd. Tatta wist in tegenstelling tot veel familieleden ternauwernood de Tweede Wereldoorlog te overleven.&nbsp;&nbsp; Foto: TracesOfWar.nl/Jeroen Koppes

In de nacht van 15 op 16 mei 1944 vond er in Nederland een grote razzia op Sinti en Roma plaats. Die nacht werd Tatta met zijn familie op hun woonwagenkamp in Helmond om 03.00 uur in de ochtend opgepakt.&nbsp;

De familie Hanstein bestond uit tien personen: vader Alexander Stephan Johannes Hanstein (1903), muzikant en handelaar in snuisterijen, moeder Wilhelmine Hanstein-Grünholz (1892), de drie jongste kinderen uit Wilhelmine haar eerste huwelijk, Karel Hendrik Groenhout (1914), Hendrik Grunholz (1915) en Hendrik Weist (1919), en vier kinderen uit haar tweede huwelijk met Alexander: Tatta (1923), Aloysius (1927), Elisabeth (1929) en Albert (1934). Ten slotte was er nog een schoondochter, de vrouw van Aloysius.

Onder bedreiging van een vuurwapen werden de tien familieleden gedwongen van het kamp aan de Scheidijk naar het politiebureau te lopen. Om 7.00 uur ’s ochtends zaten ze in de trein naar Westerbork.&nbsp;

<blockquote>“Het gebeurde in de nacht van mijn vaders verjaardag. Er stonden ongeveer 30 woonwagens op het kamp en wij waren de enige van het zigeunerras. We gingen om een uur of twee naar bed. Toen werd er ineens bij ons op de deur gebonkt en geschreeuwd: “Opendoen, opendoen, als je niet open doet, schieten we.” Dat waren Hollanders….. Hollandse SS’ers. We konden niets doen, het ging allemaal zo vlug. Onderweg naar het politiebureau werden we onder schot gehouden. We liepen in een lange rij en een van mijn broers en zijn vrouw wisten te ontsnappen in de bossen langs de weg. Na in een kamer op het politiebureau vast gezeten te hebben, werden we 's morgens op transport gezet naar Westerbork. Toen we daar op het kamp aankwamen, wisten we niet wat we zagen. Vanuit alle kanten van Nederland werden de Zigeuners bijeengebracht. Ik dacht: “Nu is het wel bekeken.” Mijn vader zei toen: “Jongens, zoveel mogelijk bij elkaar blijven want áls er wat gaat gebeuren, moeten we bijeen zijn.”</blockquote>

Tatta Hanstein bleef uiteindelijk maar drie dagen in Westerbork. Op 19 mei 1944 werden 245 Sinti en Roma op transport gesteld naar Auschwitz-Birkenau, waar ze op 21 mei werden geregistreerd. Tatta kwam met de hele familie in het ‘Zigeunerlager’ terecht. De mannen werden aan het werk gezet. Tatta, die in een buitencommando moest werken, zag iedere dag nieuwe transporten binnenkomen, waarvan een deel van de mensen direct naar de gaskamers gestuurd werd.&nbsp;

Na een paar maanden werd Tatta met een paar broers naar Buchenwald gedeporteerd. Hij kwam te werken in een steengroeve, waar een van zijn broers door een bombardement om het leven kwam. Even later vertrok hij opnieuw, nu naar Hatsongen, naar kamp Ellrich. Hier zag hij zijn vader weer terug.

In kamp Ellrich ondernam Tatta met een andere Nederlander een poging om te ontsnappen. De poging slaagde, maar op hun vlucht werden ze een paar honderd kilometer voor de Nederlandse grens gegrepen en opgepakt. Terug in het kamp kreeg Tatta stokslagen, kwam in het ziekenhuis terecht en kreeg daarna de taak om tijdens een transport bezweken Joden naar het crematorium te brengen. Dit waren honderden tot duizenden mensen per dag, in Tatta’s herinnering.

Vlak voor het einde van de oorlog werd Tatta teruggestuurd naar Buchenwald. Hier werd hij op 7 mei 1945 bevrijd. Tatta woog nog maar dertig kilo. Hij kon niet meer lopen, voelde zich doodziek en moest door anderen verzorgd worden. Hij werd naar Eindhoven gebracht en heeft een jaar in een noodziekenhuis gelegen. Daar zag hij zijn vrouw terug, die de hele oorlog ondergedoken had gezeten, en zijn dochtertje, die hij nog nooit gezien had.&nbsp;

Tatta kon na de oorlog niet meer werken. Hij ontving een kleine uitkering van Stichting ’40-’45. Omdat de Sinti en Roma niet meer mochten reizen, woonde de familie vanaf eind jaren zestig tot aan zijn dood (in 2001) in een klein kamp in Berkel-Rodenrijs. Met weemoed keek Tatta terug op de tijd voor de oorlog. &nbsp;

<blockquote>“Je kon toen op iedere plaats gaan staan waar je wilde. ’s Avonds maakten we grote kampvuren en muziek. Mijn broer en mijn vader speelden gitaar en viool en we zongen. Dan zat je tot een uur of vier buiten in de nacht… Ik zou het wel weten als ik kon kiezen: een beetje schooieren en reizen. Maar die tijd komt voor ons nooit meer terug.”</blockquote>

In september 2019 vond aan de Scheidijk in Helmond, op de plek waar vroeger de woonwagens van de familie Hanstein hadden gestaan, de onthulling plaats van een monument met een ‘struikelsteen’, waarop de acht namen van de vermoorde leden van de familie staan gegraveerd.

Tot die tijd was het lotgeval van de familie voor velen in Helmond nagenoeg onbekend gebleven. Toen de Heemkundekring de geschiedenis van de Joodse families in Helmond ging onderzoeken, doken in een oud politierapport de namen van de leden van de familie Hanstein op. Jolande Bakker van de Heemkundekring ging vervolgens op zoek naar de familie en kwam via een oproep op internet in contact met de schoondochter van Tatta, Koos Massing. Zij is getrouwd met Wim Hanstein, de zoon van Tatta.

<blockquote>Mijn vader was heel lief en vrolijk, de familie was alles voor hem. Maar soms zag ik hem stilletjes voor zich uitkijken. Hij had alles verloren, zijn vader, zijn moeder, broers, zussen. Alleen zijn broer Jopie (Aloysius) heeft het ook overleefd.</blockquote>

Evenals Joden werden ook Sinti en Roma door de nazi’s als een ‘gevaar voor de zuiverheid van het Arische ras’ gezien en moesten zij dus vernietigd worden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog behoorde Tatta Hanstein tot één van de honderden in Nederland opgepakte Sinti en Roma.

Stephanus Hanstein

Het verhaal van Stephanus ‘Tatta’ Hanstein

Aan de Markt 4 had David Kats bij zijn woning een slagerij. Hij was getrouwd met Rebecca Kropveld en samen hadden ze vier kinderen; Max, Betje, Antonie en Nathan. De kinderen bezochten de openbare lagere school in Beilen. Vader was lid van muziekvereniging Union in Beilen, waar hij trompet speelde. Ook was hij onder andere als kerkbestuurslid actief in de Joodse gemeente. Naast de familie Kats was het café van de familie Padding. Ze hadden goede contacten met elkaar. Op vrijdagavond deed vader Padding altijd het licht aan bij de familie Kats. Ze mochten dit niet zelf doen vanwege de Sabbath. Zoon Bram Padding begreep dat niet echt op jonge leeftijd en vroeg zich wel eens af waarom ze dat niet zelf konden doen. Als dank bakte Rebecca vaak een ‘kippentaartje’ voor de familie Padding; ze gebruikte hierin kippenvet in plaats van boter.&nbsp;

Markt 4, Beilen

De werkverruimingskampen waren in de jaren dertig door de Nederlandse regering gebouwd om werklozen in het kader van de werkverschaffing te huisvesten. Een aantal van deze kampen werd ontruimd om plaats te maken voor door anti-Joodse maatregelen werkloos geworden Joodse mannen.

Joodse werkkampen in Nederland

‘Ik heb bestek uit het Apeldoornsche Bosch. Hebben jullie daar belangstelling voor?’, zo schreef ze mij in een e-mail. Ik belde haar op. Ze kocht regelmatig delen uit vrijgekomen inboedels op, die ze vervolgens in haar huisje vol antiek en curiosa te koop aanbood. ‘Aan dit soort dingen wil ik geen geld verdienen. Meestal geef ik het aan een goed doel. Maar deze bestekdelen, nee, dat is niet zomaar iets.’ Ze zocht een goede bestemming. Of ik even langs wilde komen.

Twee lepels, een vork en een theelepel

<blockquote>‘Mijn liefste Netty, De laatste afscheidskaart ontvang je vanuit de trein. We zitten met ruim 40 mensen + bagage en het is benauwd in veewagen. We zijn vol goeden moed. Tot een spoedig weerziens in ons dierbare Hollandje. Vaarwel en kus, Hertha.’</blockquote>‘Toen ik die kaart had gelezen zei ik tegen mijn moeder : ‘Mam, we zien haar nooit meer terug’, herinnerde Netty Hietkamp-Renès zich. Drie jaar eerder, in 1940, ontmoetten Hertha en Netty elkaar op hun eerste schooldag op de Huishoudschool in Deventer. Ze werden hartsvriendinnen.

Het verhaal van Hertha Aussen

Leo Blumensohn maakte deel uit van de groep Duitse Joden die na de pogrom van 9 op 10 november 1938 besloot naar Nederland te vluchten. Hij &nbsp;werd in oktober 1939 de eerste bewoner van het vluchtelingenkamp Westerbork en speelde een belangrijke rol bij religieuze en culturele activiteiten in het kamp.&nbsp;

Het verhaal van Leo Blumensohn

De&nbsp;opa van Didier Winterstein wist het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau te overleven. Didier, docent aan het Christelijk Gymnasium in Utrecht, vertelde erover tijdens de Nationale Herdenking Vervolging Sinti en Roma op 19 mei 2019 in kamp Westerbork.&nbsp;

"Opa, wat is dat op je arm?"

De Sinto August Grünholz werd in mei 1944 vanuit kamp Westerbork naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau weggevoerd. Hij zou de Tweede Wereldoorlog niet overleven.

Het verhaal van August Grünholz

Plaatsen in kamp Westerbork

Doorgangskamp Westerbork

David van der Reis zat in het verzet en werkte onder de schuilnaam Mario Talamini. Hij is verraden en naar Kamp Westerbork overgebracht. Ook daar heeft hij zijn echte naam niet genoemd, en is onder de naam Talamini op transport gegaan.

Een soortgelijk voorwerp kwam nog niet eerder in de collectie van het Herinneringscentrum terecht, dus er is geen vergelijking mogelijk. Het beeldje oogt Duits, romantisch Duits. Je zou bijna zeggen dat de jongen een verbeelding is van de idealen in de jaren dertig, zoals dat werd gedragen door de aanhangers van het nationaalsocialisme.

We kregen het beeldje van Inge Winter (1931). We hadden al eerder een schenking van haar gekregen. Ze kwam na de Reichskristallnacht in november 1938 vanuit haar woonplaats Essen in Nederland terecht. Na kampen in Schoorl, Elspeet en Sluis werd ze met haar Joodse vader en niet-Joodse moeder in juli 1940 naar Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork gestuurd. Ze werden ondergebracht in barak 41, een aparte barak voor gedoopte Joden. Onder de bewoners bevonden zich ook veel niet-Joden. Zij behoorden tot de zogenoemde gemengd-gehuwden.Een onderdeel van de schenking waren ook portrettekeningen waarop Inge stond afgebeeld. De tekenaar was Alexander Höllander, die een vergelijkbare weg naar kamp Westerbork had afgelegd. Inge vertelde na de overdracht: ‘Als ik nog wat tegenkom, dan hoor je van me.’

Het is een paar jaar later. Van een goede vriend van Inge hoor ik dat er nog een aantal tekeningen zijn opgedoken. Hij wil ze graag bezorgen. Bij het zien van één van de tekeningen gaat een schok door mij heen. Niet alleen het beeldje, ook de maker ervan is door Alexander Höllander vereeuwigd. Naast de initialen A.H., staat er als toevoeging ‘april 1941’. Het beeldje is dus in kamp Westerbork gemaakt en de vervaardiger was net als Inge Winter en Alexander Höllander een vluchteling en een bewoner van het kamp geweest.

Met deze nieuwe aanwijzingen kost het de medewerkers van de afdeling collectie weinig tijd om de initialen E.B. te achterhalen. Ze staan voor Erich Wilhelm Brockmeier (1906). Als niet-Jood kwam hij met zijn Joodse vrouw en drie zonen net als Inge Winter en Alexander Hollander op 17 juli 1940 in kamp Westerbork terecht. Ze sliepen in dezelfde barak en brachten er hun vrije tijd door. Bij het bestuderen van de andere tekeningen kan ik maar tot één conclusie komen: Hans Adolf (1931), Erich’s oudste zoon, heeft model gestaan voor het houten beeldje.&nbsp;

AbrahamSjouerman

Abraham
Sjouerman