In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Els Aan: Cor en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1943-04-27 Onderwerp: vrijdag ontving Siegfried een brief van Liesje. De brief was en week onderweg; probeer te verzenden wat mogelijk is en aangeven wat niet toegestuurd is; moeilijkheden met wasgoed, toestemming nodig van de Joodse Raad om het wasgoed bij de Wasserij vrij te krijgen; de Apotheek zal de gekochte neuszalf direct naar kamp Westerbork versturen; regelen van de pakketpost, door Siegfried naar de Oudeschans gebracht, nog meegegaan met het transport van zondag; hopen erop dat vader en Liesje nog niet zijn doorgestuurd; het is moeilijk om de inhoud voor een pakket te organiseren, omdat men niets kopen kan, daardoor putten uit eigen voorraad; moeder (Emilie) en Henny stuurden wasgoed naar Els; de NSB-mevrouw van boven had het in ontvangst genomen. Els schrok zich dood, omdat ze alles tot dan toe geheim had gehouden…; Siegfried heeft nog twee stel oorkleppen gekregen…

Van: Els Aan: Cor en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1943-04-27 Onderwerp: vrijdag ontving Siegfried een brief van Liesje. De brief was en week onderweg; probeer te verzenden wat mogelijk is en aangeven wat niet toegestuurd is; moeilijkheden met wasgoed, toestemming nodig van de Joodse Raad om het wasgoed bij de Wasserij vrij te krijgen; de Apotheek zal de gekochte neuszalf direct naar kamp Westerbork versturen; regelen van de pakketpost, door Siegfried naar de Oudeschans gebracht, nog meegegaan met het transport van zondag; hopen erop dat vader en Liesje nog niet zijn doorgestuurd; het is moeilijk om de inhoud voor een pakket te organiseren, omdat men niets kopen kan, daardoor putten uit eigen voorraad; moeder (Emilie) en Henny stuurden wasgoed naar Els; de NSB-mevrouw van boven had het in ontvangst genomen. Els schrok zich dood, omdat ze alles tot dan toe geheim had gehouden…; Siegfried heeft nog twee stel oorkleppen gekregen…

Brief van Els aan Corrie en Piet vanuit Amsterdam

Van: de autoriteiten Aan: Querido, Abraham Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-04 Onderwerp: Doorgangspas om het kamp te mogen verlaten en te betreden voor essentiële werkzaamheden.

Van: de autoriteiten Aan: Querido, Abraham Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1945-04 Onderwerp: Doorgangspas om het kamp te mogen verlaten en te betreden voor essentiële werkzaamheden.

Pas voor Abraham Querido om voor zijn werk het kamp te mogen verlaten en te betreden

Plaatsen in kamp Westerbork

Spoorlijn kamp Westerbork

Smalspoor kamp Westerbork

Het monument aan de Vondelstraat in Den Haag bestaat uit een met bronzen platen bedekte kubus, geplaatst ter nagedachtenis aan de vermoorde Sinti en Roma die in de nacht van 15 op 16 mei 1944 tijdens de landelijke razzia gericht uit Den Haag werden weggevoerd. Op de kubus is een plaquette aangebracht, die eerder aan de overkant van de straat bij de ingang van een verdwenen hofje aan de Bilderdijkstraat heeft gehangen. In dit hofje woonde tijdens de Tweede Wereldoorlog gedurende korte tijd de familie Berger. Zij waren in 1942 uit Duitsland gevlucht voor het geweld tegen Sinti en Roma aldaar.&nbsp; &nbsp;

Op de bewuste nacht in 1944 werden alle 19 in Den Haag verblijvende Sinti en Roma gezinnen in opdracht van de nazi’s door de Nederlandse politie uit hun huizen en woonwagens gehaald. Na een kort verblijf op het politiebureau werden zij in met dekzeil afgesloten vrachtauto’s naar het station gebracht en vervolgens met de trein van 8.00 uur naar Westerbork weggevoerd.

De familie Berger woonde met negen personen in het hofje: vader Renold Berger (1887), moeder Elisabeth Berger-Weiss (1894), en hun drie zoons en vier dochters. Van deze negen leden van de familie Berger wisten uiteindelijk slechts twee de oorlog te overleven: Magdalena (1927) en Joseph (1931).

Het VPRO radioprogramma Het spoor terug maakte in 1986 een reportage over de vervolging van de Nederlandse Sinti en Roma gemeenschap. De makers reisden daarvoor onder andere af naar de Veenkade in Den Haag, waar tijdens de oorlog veel Sinti en Roma woonachtig waren geweest. Ze gingen daar op zoek naar overlevenden en ooggetuigen, die destijds de zwarte nacht van 15 op 16 mei 1944 hadden meegemaakt. Er leefden er in 1986 nog een aantal.

‘Het was een gemeenschap op zich’, zo herinnerde zich bijvoorbeeld een buurtbewoner die in 1944 vlakbij de Veenkade leefde. ‘Je herkende ze direct aan hun lange slordige haren, dat vonden wij als kind natuurlijk wel interessant. Later hebben we ze nooit meer gezien. Je hoorde weleens wat van anderen. Mijn moeder vertelde dat het gerucht ging dat ze niet uit de oorlog teruggekomen waren, maar er werd eigenlijk nooit over gesproken.’

Of zoals een andere buurtbewoonster het verwoordde:&nbsp;

<blockquote>“Je zag de kinderen op blote voeten lopen, wat de ouders deden wist je niet. Je zag ze nooit, want die gingen er op uit om wat te verdienen, het was pure armoede. Later waren ze gewoon weg. Er kwamen andere mensen in de huisjes wonen, Nederlanders.”</blockquote>

Voor het genoemde radioprogramma werd ook Magdalena Berger geïnterviewd. Ze woonde op dat moment in een woonwagen in Maasbracht. Het was een plek van samenkomst waar kinderen en kleinkinderen in en uit liepen. Magdalena, toen zestien jaar oud, kon zich meer dan 40 jaar later nog goed de razzia in 1944 herinneren, zo vertelde ze tegen de radiomakers. Ze had zich mogen aankleden en zoveel mogelijk spullen kunnen pakken. Samen met haar familie had ze te horen gekregen dat ze naar ‘een dorp zouden gaan en een huis zouden krijgen’. De mannen zouden daar gaan werken, terwijl de kinderen er naar school konden gaan en de vrouwen thuis “mochten” blijven voor het huishouden. Er leek niets aan de hand. Iedereen ging mee zonder zich te verzetten, aldus Magdalena. In Westerbork waren ze kaalgeschoren en op de trein naar Auschwitz gezet.&nbsp;

<blockquote>“Als vee werden we in wagons gestopt. Ik weet niet hoelang de reis geduurd heeft. In Auschwitz mochten we als familie bij elkaar blijven. We zaten in een “keet” met 60 - 70 mensen en daar stonden drie stapelbedden van drie lagen. Iedere familie kreeg één laag toegewezen.”</blockquote>

Magdalena moest hard werken in het Duitse vernietigingskamp: stenen sjouwen en stenen kloppen, omdat er een weg gemaakt moest worden naar het crematorium. Ze had er de meest verschrikkelijke dingen met de Joden zien gebeuren.&nbsp;

<blockquote>“Ze gingen levend de crematoria in en werden verbrand. Wij hebben geluk gehad, wij zijn teruggekomen. Maar de meesten zijn allemaal gebleven. We waren jong en konden werken, anders waren we ook niet teruggekomen. Na drie maanden moest mijn vader weg met de mannen, toen mijn broers ook allemaal en wij, de meisjes. Mijn moeder bleef achter met mijn grote zus Karoline en haar dochtertje, eveneens Karoline geheten, van twee jaar oud. Later hoorden we dat degenen die achterbleven direct de oven in gegaan zijn.”</blockquote>

Magdalena kwam na Auschwitz in Bergen-Belsen, Leipzig, Birkenau en Dachau terecht.&nbsp;Ze stierf er bijna van de honger, maar wist uiteindelijk ternauwernood te overleven. Na de oorlog keerde Magdalena terug naar Nederland, waar ze uitgeput aankwam. Tijdens het interview in 1986 vertelde Magdalena dat ze als gevolg van haar tijd in de kampen vrijwel niets meer kon ondernemen. Desondanks was een uitkering afgewezen: ‘U bent niet ziek, u bent gezond’, had ze te horen gekregen.&nbsp;

Uiteindelijk kreeg Magdalena jaarlijks 500 gulden aan ‘vakantiegeld’ toegewezen en ‘hulp in de huishouding’. Recht op meer had ze niet, aldus de instanties, want ze was inmiddels getrouwd en haar man was kostwinner. Wel ontving ze later van Duitsland 1600 marken aan ‘Wiedergutmachungsgeld’.&nbsp;

Magdalena Berger is in juni 2003 overleden.

Magdalena Berger

Van: Alfred, Els en Siegfried Aan: Cor en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1943-06-10 Onderwerp: jammer dat de meubelen niet vrij gekregen konden worden uit het ouderlijke huis; nog immer de teleurstelling over de mislukte vrijstelling van moeder en Henny; hoop dat de vrijstelling van vader en Liesje voldoende is; Siegfried is geschrokken van de gezondheidstoestand van Jules. Hij hoopt dat de operatie in het kamp goed zal verlopen; Puttkammer vrijstelling is nog steeds een optie; geldzendingen naar Jules; bedankkaart van Liesje

Van: Alfred, Els en Siegfried Aan: Cor en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1943-06-10 Onderwerp: jammer dat de meubelen niet vrij gekregen konden worden uit het ouderlijke huis; nog immer de teleurstelling over de mislukte vrijstelling van moeder en Henny; hoop dat de vrijstelling van vader en Liesje voldoende is; Siegfried is geschrokken van de gezondheidstoestand van Jules. Hij hoopt dat de operatie in het kamp goed zal verlopen; Puttkammer vrijstelling is nog steeds een optie; geldzendingen naar Jules; bedankkaart van Liesje

Brief van Siegfried, Alfred en Els aan Corrie en Piet vanuit Amsterdam

Van: Asscher, S. Aan: Asscher-Pinkhof, Clara (kamp Westerbork, barak 35, weeshuis) Plaats: Jerusalem Datum: 1944-05-29 Onderwerp: bij een oom op bezoek, groeten van alle vrienden, voelt u hoeveel ik aan u denk…

Van: Asscher, S. Aan: Asscher-Pinkhof, Clara (kamp Westerbork, barak 35, weeshuis) Plaats: Jerusalem Datum: 1944-05-29 Onderwerp: bij een oom op bezoek, groeten van alle vrienden, voelt u hoeveel ik aan u denk…

Bericht van S. Asscher aan haar moeder Clara Asscher-Pinkhof vanuit Jerusalem

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-03 Op de voorgrond twee Schalkhaarders met iemand van de Ordungspolizei na aankomst van een transport.

Maker: Breslauer, W.R. Still uit de Westerborkfilm Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-03 Op de voorgrond twee Schalkhaarders met iemand van de Ordungspolizei na aankomst van een transport.

Foto van een still uit de Westerborkfilm

Luchtfoto Plaats: Hooghalen Datum: 1945-03-22 Onderwerp: naast het dorp Hooghalen is ook de aftakking van de spoorlijn te zien dat naar kamp Westerbork gaat. De aftakking is zichtbaar tot iets voorbij de plek waar nu het Herinneringscentrum staat (de parkeerplaats voor het gebouw en de toegangsweg naar het kampterrein).

Luchtfoto Plaats: Hooghalen Datum: 1945-03-22 Onderwerp: naast het dorp Hooghalen is ook de aftakking van de spoorlijn te zien dat naar kamp Westerbork gaat. De aftakking is zichtbaar tot iets voorbij de plek waar nu het Herinneringscentrum staat (de parkeerplaats voor het gebouw en de toegangsweg naar het kampterrein).

Luchtfoto van Hooghalen en de aftakking van de spoorlijn naar het kamp toe

Van: Engel, Robby Aan: Heynemann, Liesel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-11-12 Onderwerp: briefje met gelukwensen en vriendschap in verband met de verjaardag van Liesel; Werner Hirsch…

Van: Engel, Robby Aan: Heynemann, Liesel Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-11-12 Onderwerp: briefje met gelukwensen en vriendschap in verband met de verjaardag van Liesel; Werner Hirsch…

Brief van Robby Engel aan Liesel Heynemann in kamp Westerbork

Van: Langstadt, Ruth Aan: Frank, M. Plaats: Westerbork, kamp, barak 50 Datum: 1943-10-28 Onderwerp: hartelijk dank voor de heerlijke pakketten; de rode kaart ondertekend door haar vader terugontvangen. Ruth had geld naar hun gestuurd en ze hebben het dus ontvangen; Ruths blijdschap was groot met dit teken van leven, een enorme geruststelling; met Ruth gaat het naar omstandigheden goed, ze ziet er goed uit en houdt zich flink…&nbsp;

Van: Langstadt, Ruth Aan: Frank, M. Plaats: Westerbork, kamp, barak 50 Datum: 1943-10-28 Onderwerp: hartelijk dank voor de heerlijke pakketten; de rode kaart ondertekend door haar vader terugontvangen. Ruth had geld naar hun gestuurd en ze hebben het dus ontvangen; Ruths blijdschap was groot met dit teken van leven, een enorme geruststelling; met Ruth gaat het naar omstandigheden goed, ze ziet er goed uit en houdt zich flink…&nbsp;

Briefkaart van Ruth Langstadt aan M. Frank vanuit kamp Westerbork

Van: Els en Alfred Aan: Corrie en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1944-01-01 Onderwerp: hoop op vrede en hereniging met de dierbaren; brief van Liesje uit Westerbork, verzoek om een laken, sloop, batterijen en kaarsen en closetpapier….

Van: Els en Alfred Aan: Corrie en Piet Plaats: Amsterdam Datum: 1944-01-01 Onderwerp: hoop op vrede en hereniging met de dierbaren; brief van Liesje uit Westerbork, verzoek om een laken, sloop, batterijen en kaarsen en closetpapier….

Brief van Els en Alfred aan Corrie en Piet vanuit Amsterdam

Van: Joodsche Raad&nbsp; Aan: onbekend Plaats: Arnhem&nbsp; Datum: 1942-10-13&nbsp; Onderwerp: Zend dekens en winterjas aan David Brandon, barak 62, kamp Westerbork

Van: Joodsche Raad&nbsp; Aan: onbekend Plaats: Arnhem&nbsp; Datum: 1942-10-13&nbsp; Onderwerp: Zend dekens en winterjas aan David Brandon, barak 62, kamp Westerbork

Telegram van de Joodse Raad over het zenden van dekens en jas naar David Brandon

Beroepsgroepen in kamp Westerbork

Artsen kamp Westerbork

Bewijs van ontvangst Ontvangen van Esther Adelaar-de Vries te Haarlem F. 4,- verschuldigd door personen van Joodschen bloede op grond van artikel 9. Plaats: Haarlem Datum: 1941-02-24

Bewijs van ontvangst Ontvangen van Esther Adelaar-de Vries te Haarlem F. 4,- verschuldigd door personen van Joodschen bloede op grond van artikel 9. Plaats: Haarlem Datum: 1941-02-24

Bewijs van ontvangst van het betalen van leges voor personen van Joodse bloede

Van: Smid, H. Sector Commandant Gezagstroepen Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-09-13 Onderwerp: bij controle bleken geïnterneerden ongeoorloofd aardappels te eten en dikke pap. De boerin die dit eten had verstrekt, moest alles onmiddellijk in het varkenskot gooien. De bewakers zeiden er niet van op de hoogte te zijn dat dit verboden was.

Van: Smid, H. Sector Commandant Gezagstroepen Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945-09-13 Onderwerp: bij controle bleken geïnterneerden ongeoorloofd aardappels te eten en dikke pap. De boerin die dit eten had verstrekt, moest alles onmiddellijk in het varkenskot gooien. De bewakers zeiden er niet van op de hoogte te zijn dat dit verboden was.

JankielSilberstein

Jankiel
Silberstein