In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Dit verhaal, geschreven door conservator Guido Abuys, werd in 2018 als column gepubliceerd op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Een houten beeldje van een jongen van een jaar of twaalf, gekleed in een blouse, korte broek, hoge sokken en wandelschoenen. Op het voetstuk zijn de initialen E.B. ingekrast en is het jaar 1941 duidelijk zichtbaar. Het beeldje zou geschonken zijn aan Jacques Schol, directeur van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork.&nbsp;

Een jongen vereeuwigd in hout

In juni 2025 verscheen Sprekende stenen. Stolpersteine in Zwolle, een publicatie waarin de verhalen van Joodse inwoners van Zwolle worden belicht. Ook voor het gezin Caneel, dat voor hun deportatie aan de Vispoortenplas 10 woonde, zijn struikelstenen gelegd.&nbsp;

Carolina Caneel-Bamberg, haar man Salomon Caneel en hun zoontje Mozes “Max” Caneel werden begin oktober 1942 vanuit Zwolle naar kamp Westerbork gebracht. Het was in die dagen overvol in het kamp: door de ontruiming van de Joodse werkkampen en de razzia’s waarbij de familieleden van de Joodse dwangarbeiders werden opgehaald, kwamen er zo’n 12.000 personen naar het kamp. In een brief aan vriendin Janny Bosman schrijft Carolina over de chaotische situatie en de onwetendheid over hun verdere lot. Ook vraagt ze om een paar hoge schoenen of laarsjes in maat 26 voor zoontje Max en een stel dekens, want die zijn ze inmiddels kwijtgeraakt.&nbsp;

"Onze Max is een reuzelieve schat..."

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Ministère des Prisonniers, Déportés et Réfuges Aan: de Raay, Eduard Plaats: Parijs Datum: 1945-08 Onderwerp: bewijs om op een snelle manier door de formaliteiten als repatriant heen te komen.

Van: Ministère des Prisonniers, Déportés et Réfuges Aan: de Raay, Eduard Plaats: Parijs Datum: 1945-08 Onderwerp: bewijs om op een snelle manier door de formaliteiten als repatriant heen te komen.

Bewijs voor Eduard de Raay om snel door de formaliteiten heen te komen in Parijs

Van: Wimmer, F. (namens de Rijkscommissaris) Aan: de Heeren Commissarissen-Generaal van de Nederlandse Departementen van Algemeen Bestuur Plaats: Den Haag Datum: 1941-02-21 Onderwerp: ontheffing uit hun functie betreffende Joodse ambtenaren.&nbsp;

Van: Wimmer, F. (namens de Rijkscommissaris) Aan: de Heeren Commissarissen-Generaal van de Nederlandse Departementen van Algemeen Bestuur Plaats: Den Haag Datum: 1941-02-21 Onderwerp: ontheffing uit hun functie betreffende Joodse ambtenaren.&nbsp;

Afschrift van een instructie van de Rijkscommissaris over de uitvoering van de beschikking van 4 november 1940 betreffende de ontheffing der Joden

Van: Vogel, Kurt Aan: Alfreida Plaats: Eindhoven Datum: 1938-11-25 Onderwerp: bedankt voor de kaart; zijn vader is sinds vorige week weer vrij (mogelijk tijdens Kristallnacht gearresteerd); een vriend heeft hem in M. Gladbach gesproken; ze kunnen zijn vader niet dwingen…

Van: Vogel, Kurt Aan: Alfreida Plaats: Eindhoven Datum: 1938-11-25 Onderwerp: bedankt voor de kaart; zijn vader is sinds vorige week weer vrij (mogelijk tijdens Kristallnacht gearresteerd); een vriend heeft hem in M. Gladbach gesproken; ze kunnen zijn vader niet dwingen…

Brief van Kurt Vogel aan Alfreida vanuit Eindhoven

Van: Buijvoets, J. G. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946 Onderwerp: handgeschreven korte notitie: 250 tafels en 500 banken.

Van: Buijvoets, J. G. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1946 Onderwerp: handgeschreven korte notitie: 250 tafels en 500 banken.

Notitie van J.G. Buijvoets over vrijgekomen kant van de barakken

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945/07 Onderwerp: Brandstofvoorziening, aanvraag.

Van: Buijvoets, J.G. Aan: Plaats: Westerbork, Interneringskamp Datum: 1945/07 Onderwerp: Brandstofvoorziening, aanvraag.

Notitie van J. G. Buijvoets over de brandstofvoorziening

Van: Haagman, Clara Aan: de Vrijer, C. (Dick) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-09 Onderwerp: het gaat goed met haar, ze heeft haar vriendinnen bij zich, ze et bij de familie (haar ouders) en ze werkt in de schoonmaakdienst van het ziekenhuis; haar moeder Bep is ziek, iets in de buik; Lion is mager geworden; het huisje (barak 41 N) waar ze wonen is best uit te houden, Clara woont nu bij hun in; een pakketzegel bij de brief…

Van: Haagman, Clara Aan: de Vrijer, C. (Dick) Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-05-09 Onderwerp: het gaat goed met haar, ze heeft haar vriendinnen bij zich, ze et bij de familie (haar ouders) en ze werkt in de schoonmaakdienst van het ziekenhuis; haar moeder Bep is ziek, iets in de buik; Lion is mager geworden; het huisje (barak 41 N) waar ze wonen is best uit te houden, Clara woont nu bij hun in; een pakketzegel bij de brief…

Brief van Clara Haagman aan Dick de Vrijer vanuit kamp Westerbork

Van: Oudshoorn, A.C.&nbsp; Aan: Commissie voor oorlogspleegkinderen&nbsp; Plaats: Delft Datum: 1946-11-11 Onderwerp: Misverstand, Ruth Heller niet bekend bij pleegouders.

Van: Oudshoorn, A.C.&nbsp; Aan: Commissie voor oorlogspleegkinderen&nbsp; Plaats: Delft Datum: 1946-11-11 Onderwerp: Misverstand, Ruth Heller niet bekend bij pleegouders.

Brief van A.C. Oudshoorn aan de Commissie voor Oorlogspleegkinderen

Van: het Ministerie van Justitie Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1949-09-01 Onderwerp: aangifte van overlijden van vermiste Sientje de Groot-Nieweg.

Van: het Ministerie van Justitie Aan: wie het betreft Plaats: Den Haag Datum: 1949-09-01 Onderwerp: aangifte van overlijden van vermiste Sientje de Groot-Nieweg.

Mededeling van het Ministerie van Justitie betreffende het overlijden van Sientje Nieweg-de Groot

Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: huwelijken

Plaats: Westerbork, kamp Onderwerp: huwelijken

Huwelijksdocument

Aan: Spetter, J. Datum: 1942-11

Enveloppe aan de heer J. Spetter

Van: Belderbos, A. Aan: onbekend Plaats: Delft Datum: 1946-10-05 Onderwerp: Aanbeveling om Ruth Heller te laten in het gezin Oudshoorn.

Van: Belderbos, A. Aan: onbekend Plaats: Delft Datum: 1946-10-05 Onderwerp: Aanbeveling om Ruth Heller te laten in het gezin Oudshoorn.

Brief van A. Belderbos inzake voogdij Ruth Heller

Van: Palache, Jules Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-18 Onderwerp: niet verwacht nu in Westerbork te zitten; telegrammen verstuurd over aankomst; hopen dat Siegfried iets kan bereiken, anders moeten ze de grote reis aanvaarden; opsomming van wat ze nodig hebben…

Van: Palache, Jules Aan: lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-04-18 Onderwerp: niet verwacht nu in Westerbork te zitten; telegrammen verstuurd over aankomst; hopen dat Siegfried iets kan bereiken, anders moeten ze de grote reis aanvaarden; opsomming van wat ze nodig hebben…

Brief van Jules Palache aan lieve allemaal vanuit kamp Westerbork

Izaäk Gans, de vader van Gerard Gans was orthodox-Joods opgevoed. Toen hij op 18-jarige leeftijd Christen werd, is hij om deze reden door zijn familie verstoten. Hij trouwde met een niet-joodse vrouw en samen kregen zij 13 kinderen. Eppo was de tweede zoon en het vijfde kind in ons gezin. Hij scheelde minder in jaren met mij dan Gerard, maar toch heb ik aan hem minder herinnering dan aan Gerard. Hij werkte bij Philips op een laboratorium om het glaswerk na de proeven leeg en schoon te maken. Dat was werk dat zorgvuldig moest gebeuren en het leek hem wel wat om later als laborant te kunnen werken. Nog later werkte hij in een bloemenhandel bij het gezin thuis, die hij samen met zijn broer Gerard had opgezet als dekmantel, omdat zij beiden actief waren in het verzet. Eppo was impulsief en driftig en ook wat overmoedig; hij wilde graag vooruit in zijn leren. Maar Eppo werd opgepakt en komt na een verblijf in de gevangenissen van Den Bosch en Den Haag uiteindelijk in 1944 in kamp Vught terecht. Daar kan hij aan de slag bij het Philipskommando. Naast de toegestane brieven heeft Eppo ook brieven geschreven vanuit Vught via een contactpersoon van de Philipsfabrieken. Eppo gebruikte dan een andere naam: Cor Enwald. In zijn brieven aan zijn familie en verloofde spreekt zijn vaste geloof en zijn verwachting en hoop voor de toekomst, ondanks alles. Hij probeert ook zijn familie moed in te spreken. Eppo werd op 5 september 1944 vanuit Vught naar Sachsenhausen gedeporteerd en kort daarop doorgevoerd naar Neuengamme.

In kamp Westerbork behoorde zij&nbsp; tot de groep van de gedoopte Joden. Ze had in het kamp al twee verjaardagen in ‘gekozen’ eenzaamheid gevierd. Ze had vele onbekenden, bekenden en familieleden zien vertrekken. Zelf was dacht ze op basis van haar gedoopte status vrijgesteld te zijn van dit lot en hoopte ze tot het einde van de oorlog in kamp Westerbork te kunnen blijven.

In de nacht van 3 op 4 september 1944 kreeg zij echter te horen dat ze zich klaar moest maken voor deportatie naar Theresienstadt. De hele nacht was ze bezig met pakken. De volgende ochtend werd ze onder begeleiding van de Joodse ordedienst naar de trein begeleid. De bagage werd op karren gegooid en in de stromende regen voor de trein gereden. Toen Henriette bij haar wagon aankwam trof ze een ruimte aan dat zo vol met koffers en bagage was, dat er voor de mensen haast geen ruimte meer was.

<blockquote>“Ik werd met enige kennissen in een witte bananenwagen gestopt. We moesten een hangplek vinden tussen de rugzakken en koffers. We hadden brood voor twee dagen meegekregen en er stond een ton met water en een ton voor behoeften midden in de wagon. Toen ik ‘zat’ en rondkeek telde ik 64 personen en toen onze coupé gesloten werd met een ijzeren bout van buiten merkte ik dat de wagon hermetisch afgesloten was en er geen kiertje open was om lucht of licht binnen te laten. Daar de wagen witgekalkt was, hadden we een beetje schemerlicht (…)”</blockquote>

Henriette kreeg tijdens het transport last van haar hart. Ze moest gaan liggen, echter daar was geen plaats voor. Ze heeft zich toen maar gewoon laten vallen en bleef zo een uur liggen. In de nacht kwam de trein in Theresienstadt aan. Het viel niet mee om de kleren en de bagage bij elkaar te rapen. De mensen waren half gek geworden en gaven elkaar geen ruimte. Toen de trein stilhield werden de ijzeren deuren met een ruk geopend en werd er geschreeuwd uit te stappen. Henriette had net het hoognodige kunnen aantrekken, echter haar mantels, dekens en handtassen kon ze niet vinden en ze kreeg geen tijd om het te zoeken. De rest van de nacht moest ze op de grond &nbsp;van een gebouw doorbrengen totdat ze werd geregistreerd en in de Hamburgerkazerne werd ondergebracht.

Begin februari &nbsp;1945 werd Henriette met een groep uitgewisseld naar Zwitserland. Ze slaagde erin met haar zwakke gezondheid kamp Westerbork en Theresienstadt te overleven. In Zwitserland kon ze weer bijkomen en uitrusten en de ellende van bijna twee jaar kamp achter zich laten. Ze keek er naar uit om terug te gaan naar haar geboorteland en haar familie. Echter op 23 juli 1945 ontvingen haar kinderen van de Nederlandse gezant te Bern een telegram met de mededeling dat Henriette tijdens het inpakken van haar bagage voor de terugreis naar Nederland aan een beroerte was overleden.

Brief van Henriette Enthoven-van Lier vanuit Mont-Pèlerin over het transport van 4 september 1944 naar Theresienstadt

Van: het Bevolkingsregister der gemeente Groningen Aan: de familie de Groot-van Bergen Plaats: Groningen Datum: 1942-12-01 Onderwerp: gegevens over de ouders en voorouders van Harmtje van Bergen, als niet-Joodse is zij getrouwd met Samuel de Groot.

Van: het Bevolkingsregister der gemeente Groningen Aan: de familie de Groot-van Bergen Plaats: Groningen Datum: 1942-12-01 Onderwerp: gegevens over de ouders en voorouders van Harmtje van Bergen, als niet-Joodse is zij getrouwd met Samuel de Groot.

Brief van het Bevolkingsregister der gemeente Groningen betreffende familiegegevens van de vrouw van Samuel de Groot

Joodse werkkampen

Joods werkkamp Oranjekanaal

Joods werkkamp 't Schut

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: de Groot, Samuel Plaats: Den Haag Datum: 1951-09-21 Onderwerp: verklaring over het lot van Salli Maurits de Groot.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: de Groot, Samuel Plaats: Den Haag Datum: 1951-09-21 Onderwerp: verklaring over het lot van Salli Maurits de Groot.

Verklaring van het Rode Kruis over het lot van Salli Maurits de Groot

Van: Palache-Rosenberg, Lies Aan: mijn lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-23 Onderwerp: circulaire gedrukt door de familie in het kader van het overlijden van Jules; bedankt voor de brieven met troostende woorden; Lies heeft steunzolen gekregen; ze is weer verhuisd. ze is haat tafelgenoten van haar oude barak kwijt, doordat zij doorgestuurd zijn of in een andere barak zijn terecht gekomen; ze krijgt een andere baan. Ze had leuke chefs. Ze heeft aan deze twee mannen de sigaren van Jules gegeven. Ze waren er erg blij mee. Zij zijn al vier jaar in het kamp….&nbsp;

Van: Palache-Rosenberg, Lies Aan: mijn lieve allemaal Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1943-09-23 Onderwerp: circulaire gedrukt door de familie in het kader van het overlijden van Jules; bedankt voor de brieven met troostende woorden; Lies heeft steunzolen gekregen; ze is weer verhuisd. ze is haat tafelgenoten van haar oude barak kwijt, doordat zij doorgestuurd zijn of in een andere barak zijn terecht gekomen; ze krijgt een andere baan. Ze had leuke chefs. Ze heeft aan deze twee mannen de sigaren van Jules gegeven. Ze waren er erg blij mee. Zij zijn al vier jaar in het kamp….&nbsp;

Brief van Lies aan mijn lieve allemaal vanuit kamp Westerbork

Van: Jacobs, Iwan Aan: waarde vrienden Plaats: de trein Datum: 1942-11 Onderwerp: plotseling vertrokken; in de trein in Zwolle; vreselijke toestand; groeten aan alle bekenden…

Van: Jacobs, Iwan Aan: waarde vrienden Plaats: de trein Datum: 1942-11 Onderwerp: plotseling vertrokken; in de trein in Zwolle; vreselijke toestand; groeten aan alle bekenden…

MoritzSchiratzki

Moritz
Schiratzki