In het Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertellen we de verhalen van meer dan honderdduizend Joden en Sinti en Roma die vanuit Nederland naar vernietigings- en concentratiekampen werden gedeporteerd. Ook de naoorlogse functies van de historische plek komen aan bod.

Kamp Westerbork bestaat sinds 1939 en heeft door de jaren heen verschillende functies gehad. Ontdek hieronder welke dit waren.

Vanaf 1942 begonnen de nazi’s met de deportaties van voornamelijk Joden uit heel Europa naar vernietigingskampen in het Oosten. Dit had gevolgen voor kamp Westerbork. Het werd uitgebreid met een groot aantal barakken en kleinere gebouwen. Op 1 juli werd het kamp aangewezen als Polizeiliches Judendurchgangslager. Er werden prikkeldraadomheiningen en zeven wachttorens geplaatst. 

Door&shy;gangs&shy;kamp

Doorgangskamp

Toen vanaf 1938 de situatie voor Joden in Duitsland steeds gevaarlijker werd, vluchtten velen van hen naar Nederland. Om deze stroom mensen te reguleren, besloot de regering een centraal vluchtelingenkamp op te richten. Een stuk braakliggend terrein aan de rand van Westerbork bleek een geschikte locatie.  In augustus 1939 werd begonnen met de bouw van de barakken, in oktober van datzelfde jaar kwamen de eerste bewoners aan. 

Vluch&shy;te&shy;lin&shy;gen&shy;kamp

Vluchtelingenkamp

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 was kamp Westerbork een interneringskamp voor NSB’ers, SS’ers en andere personen, die van samenwerking met de nazi’s werden verdacht. Op het moment dat de eerste geïnterneerden het kamp betraden, werd Westerbork nog door ongeveer 850 bevrijde Joden bewoond.  

In&shy;ter&shy;ne&shy;rings&shy;kamp

Interneringskamp

In 1949 nam het Ministerie van Oorlog kamp Westerbork tijdelijk over. De dekolonisatieoorlog in het voormalige Nederlands-Indië was in volle gang, met als gevolg een groot gebrek aan militaire kampementen in Nederland. Westerbork werd een opleidingskamp voor soldaten, die onder meer naar Nederlands-Indië zouden vertrekken.  

Mi&shy;li&shy;tair kamp

Militair kamp

De meeste Indische Nederlanders hadden de oorlog in Japanse interneringskampen doorgebracht.  Velen van hen voelden zich na de bevrijding niet meer veilig en besloten noodgedwongen naar Nederland te vertrekken. Als opvanglocaties werd gekozen voor een aantal kampen die in de oorlog door de nazi’s waren gebruikt, zoals kamp Westerbork. De locaties werden anders genoemd: voortaan waren het ‘woonoorden’ en ‘opvangcentra’. Westerbork werd ‘De Schattenberg’ genoemd.   

Re&shy;pa&shy;tri&shy;ë&shy;rings&shy;kamp

Repatriëringskamp

Vanaf 1951 werd het voormalige kamp een woonoord voor enkele duizenden Molukkers. KNIL-militairen en hun gezinnen zouden hier tijdelijk gehuisvest worden, omdat de situatie voor hen door de onafhankelijkheidsstrijd op de Molukken gevaarlijk werd. De laatste bewoners vertrokken uiteindelijk in 1971.   

Schat&shy;ten&shy;berg

Schattenberg

Hoe ervaar je iets dat niet meer bestaat? Het terrein van het voormalige kamp Westerbork heeft sinds het begin van de jaren zeventig verschillende aanpassingen ondergaan om de historische plek herkenbaarder te maken. In 1983 opende koningin Beatrix officieel het Herinneringscentrum.   

Plek van her&shy;in&shy;ne&shy;ring

Plek van herinnering

Het kamp door de jaren heen

Dit verhaal werd geschreven door Guido Abuys, conservator in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.&nbsp;

Tijdens het ontsluiten van de originele dagboeken en de rest van collectie van Dina van der Geld, een niet-Joodse vrouw, die aan de Kapelweg in Amersfoort als hulp in de huishouden verantwoordelijk was voor de zorg van de op dit adres ondergedoken Joodse kinderen en volwassenen, kwam ik twee foto’s tegen.

Het verhaal van twee foto's

Dit verhaal werd opgetekend door conservator Guido Abuys. Meer over de familie Enthoven is te vinden in het boek Kroniek van het geslacht Enthoven (Zutphen 1991).&nbsp;

Het is 23 mei 1945. Henriette Enthoven-van Lier schrijft vanuit Mont Pèlerin in Zwitserland een brief aan haar familie, waarin ze terugkijkt naar het transport van kamp Westerbork naar Theresienstadt en haar aankomst in dit getto.

"Ik werd met enige kennissen in een bananenwagen gestopt..."

Gerdien Verschoor was tussen 2019 en 2022 de directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Dit verhaal publiceerde zij op haar <a href="https://gerdienverschoor.wordpress.com/2019/02/07/het-treinbord/#more-3294">eigen website</a>.

Het moet ergens in de jaren negentig geweest zijn: het was na de Wende en ik werkte bij de Nederlandse Ambassade in Warschau. Alles in Polen veranderde. Als attaché voor pers- en culturele zaken richtte ik me niet alleen op pers en cultuur, maar ook op de historische en maatschappelijke onderwerpen die in die periode actueel waren. Vele musea en historische instituten maakten een transitie door: nu Polen het communisme van zich had afgeschud, konden vele verhalen eindelijk op een andere manier verteld worden.

Het treinbord

Alisa Cuuna is nu als medewerker Educatie, Participatie en Publiekswerk werkzaam bij de Leidsche Schouwburg. Hier houdt ze zich bezig met theater en jongeren. De foto's bij dit verhaal werden gemaakt bij de uitvoering van Lieve Settela in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in de zomer van 2024.&nbsp;

Alisa Cuuna behoort tot de groep van Sinti en Roma die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terechtkwam. Met horten en stoten wist ze voor zichzelf een plekje in de Nederlandse samenleving te veroveren. Tegenwoordig vertelt Alisa op verschillende manieren over de strijd die ze hiervoor heeft moeten leveren, waarbij ze vaak een parallel trekt met de gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren. Een biografische schets van de hand van Yvonne Vos.&nbsp;&nbsp;

Lieve Settela

Dit verhaal werd geschreven door Yvonne Vos in het kader van het Nationaal Programma Herdenking Vervolging Sinti &amp; Roma.&nbsp;&nbsp; Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei&nbsp;

Magdalena Berger werd samen met haar gezinsleden vanuit Den Haag op 16 mei 1944 naar kamp Westerbork overgebracht. Drie dagen later volgde deportatie naar Auschwitz-Birkenau. Tegenwoordig herinnert een monument in onze Hofstad aan hun lot.

Het verhaal van Magdalena Berger

Onze collecties in beeld

Westerbork Digitaal

We zijn druk bezig met het toevoegen en aanvullen van informatie op deze website. We voegen dagelijks nieuwe collectiestukken toe en vullen persoonsgegevens aan, dus kom zeker nog eens terug!

Platform in ontwikkeling

Op deze pagina vind je een overzicht van verhalen over kamp Westerbork. Zo kun je meer te weten komen over personen die in het kamp gevangen zaten of over objecten uit onze collecties. Ook bieden we themaverhalen aan en laten we zien welke locaties in Nederland, direct of indirect, een verbinding hebben met kamp Westerbork. 

Verhalen

Van: Directeur van de Commissie voor Oorlogspleegkinderen Aan: Oudshoorn, A.C. Plaats: Amsterdam Datum: 1946-11-13 Onderwerp: Verbazing over poging tot uitvlucht aangaande pleegdochter Ruth Heller.

Van: Directeur van de Commissie voor Oorlogspleegkinderen Aan: Oudshoorn, A.C. Plaats: Amsterdam Datum: 1946-11-13 Onderwerp: Verbazing over poging tot uitvlucht aangaande pleegdochter Ruth Heller.

Brief van Commissie voor Oorlogspleegkinderen aan de heer Oudshoorn

Van: Meta (Loeb-Spiegel, Meta) Aan:&nbsp;Beste allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-26 Onderwerp:&nbsp;Meta dankt voor de hepatocanine die ze heeft ontvangen, waardoor het bloed van paps verbeterd kan worden. Hij ziet er mager en slecht uit, maar het directe gevaar is geweken. Zijn hart heeft zich van de ene op de andere dag hersteld. De koorts komt nauwelijks onder de 38 en dat maakt hem zwak en verminderd de eetlust. De transfusies hebben het bloed niet op een beter peil gekregen. Hart en longen zijn gisteren geröntgent en daar is niets gevonden. Daarom blijven de artsen het in de urinewegen zoeken. Alle specialisten komen er aan te pas en de verpleging kan niet toegewijder zijn. Door luchthartigheid te tonen hoopt Meta hem moed te schenken. Ze laat hem dit keer niet meeschrijven met de brief. Tot slot toont ze haar dank voor de pakjes.

Van: Meta (Loeb-Spiegel, Meta) Aan:&nbsp;Beste allen Plaats: Westerbork, kamp Datum: 1944-08-26 Onderwerp:&nbsp;Meta dankt voor de hepatocanine die ze heeft ontvangen, waardoor het bloed van paps verbeterd kan worden. Hij ziet er mager en slecht uit, maar het directe gevaar is geweken. Zijn hart heeft zich van de ene op de andere dag hersteld. De koorts komt nauwelijks onder de 38 en dat maakt hem zwak en verminderd de eetlust. De transfusies hebben het bloed niet op een beter peil gekregen. Hart en longen zijn gisteren geröntgent en daar is niets gevonden. Daarom blijven de artsen het in de urinewegen zoeken. Alle specialisten komen er aan te pas en de verpleging kan niet toegewijder zijn. Door luchthartigheid te tonen hoopt Meta hem moed te schenken. Ze laat hem dit keer niet meeschrijven met de brief. Tot slot toont ze haar dank voor de pakjes.

Brief van Meta Loeb-Spiegel aan beste allen vanuit kamp Westerbork

Boek met de titel 'Schakels. Nederlandse taal voor kinderen uit Maleis sprekend milieu Plaats: Groningen Datum: 1968

Boek met de titel 'Schakels. Nederlandse taal voor kinderen uit Maleis sprekend milieu Plaats: Groningen Datum: 1968

Boek met de titel 'Schakels. Nederlandse taal voor kinderen uit Maleis sprekend milieu

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: van Dam, Aron Plaats: Den Haag Datum: 1962-06-25 Onderwerp: inlichtingen over het lot van verschillende familieleden en stappen die ondernomen moeten worden in het geval het Rode Kruis geen informatie heeft.

Van: het Rode Kruis, Informatiebureau Aan: van Dam, Aron Plaats: Den Haag Datum: 1962-06-25 Onderwerp: inlichtingen over het lot van verschillende familieleden en stappen die ondernomen moeten worden in het geval het Rode Kruis geen informatie heeft.

Brief van het Rode Kruis betreffende de overlijdensdata van meerdere personen

Mart(inus) Schipper schreef in zijn levensverhaal over de gevangenname en vrijlating van zijn echtgenote Jetta Schipper: “De moeder en drie zusters van Jetta waren naar Amsterdam vervoerd. Mart had hen in Amsterdam nog bezocht, maar de laatste keer dat hij hen ging bezoeken waren ze weg. Naar Westerbork werd hem gezegd. Dan opeens kwam dat verschrikkelijke bericht, dat Jetta zich op 20 Mei 1943 moest melden in Westerbork. Dat was het waar ze zo bang voor waren. Mart heeft haar weggebracht naar Beilen. Hij zag haar met andere mensen op een boerenwagen wegrijden, na ontroerd afscheid van haar genomen te hebben. Een neef was met hem meegegaan. Ze konden haar alleen nog toewuiven.”&nbsp; “Van Jetta kreeg hij bemoedigende berichten, dat hem weer deed hopen. Maar die brieven moesten openblijven. Van de Joodse raad kreeg hij bericht ervoor te zorgen doopbewijzen te krijgen, van hem, z’n ouders en grootouders. Dat was de avond voor Hemelvaartsdag 1943. Dezelfde avond is hij nog naar Zeeland gereisd, en heeft op het dorp met de predikant gesproken voor het verkrijgen daarvan. Die predikant had ervoor gezorgd, dat alle vereiste papieren die Hemelvaartsdag in z’n bezit kwamen, en hij was hem er zeer dankbaar voor. Dat was vlug gegaan, en elk uur kon kostbaar zijn. Met de eerste trein was hij de andere morgen teruggereisd, en kwam om twaalf uur aan bij de Joodse raad in Amsterdam, leverde de papieren af, en zou bericht krijgen. Van Jetta kreeg hij ook weer een brief, die hem aanmoedigde vertrouwen te hebben, van haar, die het meest in de ellende zat. Houd maar moed, schreef ze, het komt vanzelf goed.” “Zo maakte hij ook z’n werk op die zaterdag 17 Juli 1943. De winkel stond vol mensen. Een meisje kwam binnen en zei, uw vrouw is terug. Het drong niet tot hem door. Uw vrouw is terug, komt u haar halen of zal ik haar hier brengen. Z’n vrouw terug, dat zou een wonder zijn. Goed brengt u haar maar hier. Hij kon al die mensen niet in de winkel laten wachten. Daar kwam Jetta. Ze huilden beiden van blijdschap, en kusten elkaar keer op keer, en zagen elkaar aan. De mensen zeiden we komen terug, gefeliciteerd en de winkel liep leeg. Het was een blijde middag geworden met veel bezoek, te veel. Ze hadden zo graag samen willen zijn, maar de mensen toonden hun belangstelling, dat gaf troost. Om half acht gingen ze weg, om acht uur moest alles binnen zijn, daarna mocht men niet meer op straat. Jetta vertelde Mart alles wat ze doorleefd hadt, en ze had ook nog bekenden gezien.” “Haar moeder en zusters. Via het Rode Kruis, kreeg ze bericht, dat ze overleden waren in de gaskamers van Sobibor. Ze heeft heel wat tranen gestort om dat verlies, en op welke manier dat gebeurd was. Haar moeder was zevenentachtig jaar. Het heeft heel lang geduurd eer ze daar over kon praten. Het geluk gaat voorbij, en het verdriet blijft. Mart is dankbaar dat hij Jetta heeft mogen behouden, en zelf is ze blij om dat ze weer bij elkaar zijn, en zijn vanzelf in elkaars armen gedreven.”

Van: Directeur Staatsbosbeheer Aan: Houtvester Assen Plaats: Utrecht Datum: 1949-12-23 Onderwerp: ingebruikgeving kamp Schattenberg

Van: Directeur Staatsbosbeheer Aan: Houtvester Assen Plaats: Utrecht Datum: 1949-12-23 Onderwerp: ingebruikgeving kamp Schattenberg

Brief van de directeur van Staatsbosbeheer aan Houtvester Assen

Van: van Dalen, W. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Assen Datum: 1945-06-28 Onderwerp: brief met 4 punten van aandacht: 1.+ 2. eetgerei 3. transportgebrek 4. ruiten stuk in tijdelijk bewarings-kamp Smilde.

Van: van Dalen, W. Aan: Buijvoets, J.G. Plaats: Assen Datum: 1945-06-28 Onderwerp: brief met 4 punten van aandacht: 1.+ 2. eetgerei 3. transportgebrek 4. ruiten stuk in tijdelijk bewarings-kamp Smilde.

Mededeling van W. Dalen aan J.G. Buijvoets over een inspectie bij Smilde

Van: To en Ger Aan: Boas, Salomon en Boas-Prins, Seraphina Plaats: Amsterdam Datum: 1943-09-23 Onderwerp: De schrijfster is blij dat Sal en Seraphien in Barneveld zijn. Ze zal een pakje opsturen met werkgerei voor Sal. Met enveloppe

Van: To en Ger Aan: Boas, Salomon en Boas-Prins, Seraphina Plaats: Amsterdam Datum: 1943-09-23 Onderwerp: De schrijfster is blij dat Sal en Seraphien in Barneveld zijn. Ze zal een pakje opsturen met werkgerei voor Sal. Met enveloppe

LiseSamas

Lise
Samas